[176]6. Kaḷāyamuṭṭhijātakavaṇṇanā
Bālo
P2.74 vatāyaṃ dumasākhagocaroti idaṃ satthā jetavane viharanto kosalarājānaṃ ārabbha kathesi .Ekasmiñhi samaye vassakāle kosalarañño paccanto kupi .
Tattha ṭhitā yodhā dve tīṇi yuddhāni katvā paccatthike abhibhavituṃ asakkontā rañño sāsanaṃ pesesuṃ .
Rājā akāle vassāneyeva nikkhamitvā jetavanasamīpe khandhāvāraṃ bandhitvā cintesi –
‘‘ ahaṃ akāle nikkhanto , kandarapadarādayo udakapūrā , duggamo maggo , satthāraṃ upasaṅkamissāmi , so maṃ ‘ kahaṃ gacchasi , mahārājā ’ ti pucchissati , athāhaṃ etamatthaṃ ārocessāmi , na kho pana maṃ satthā samparāyikenevatthena anuggaṇhāti , diṭṭhadhammikenāpi anuggaṇhātiyeva , tasmiṃ sace me gamanena avuḍḍhi bhavissati ,‘ akālo , mahārājā ’ ti vakkhati .
Sace pana vuḍḍi bhavissati , tuṇhī bhavissatī ’’ ti .
So jetavanaṃ pavisitvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi .
Satthā ‘‘ handa kuto nu tvaṃ , mahārāja , āgacchasi divā divassā ’’ ti pucchi .
‘‘ Bhante , ahaṃ paccantaṃ vūpasametuṃ nikkhanto ‘ tumhe vanditvā gamissāmī ’ ti āgatomhī ’’ ti
M2.68 .Satthā ‘‘ pubbepi , mahārāja , rājāno senāya abbhuggacchamānāya paṇḍitānaṃ kathaṃ sutvā akāle abbhuggamanaṃ nāma na gamiṃsū ’’ ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari .
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa atthadhammānusāsako sabbatthakaamacco ahosi .
Atha rañño paccante kupite paccantayodhā paṇṇaṃ pesesuṃ .
Rājā vassakāle nikkhamitvā uyyāne khandhāvāraṃ bandhi , bodhisatto rañño santike aṭṭhāsi .
Tasmiṃ khaṇe assānaṃ kaḷāye sedetvā āharitvā doṇiyaṃ pakkhipiṃsu .
Uyyāne makkaṭesu eko makkaṭo rukkhā otaritvā tato kaḷāye gahetvā mukhaṃ pūretvā hatthehipi gahetvā uppatitvā rukkhe nisīditvā khādituṃ ārabhi , athassa khādamānassa hatthako eko kaḷāyo bhūmiyaṃ pati .
So mukhena ca hatthehi ca gahite sabbe
P2.75 kaḷāye chaḍḍetvā rukkhā oruyha tameva kaḷāyaṃ olokento taṃ kaḷāyaṃ adisvāva puna rukkhaṃ abhiruhitvā aḍḍe sahassaparājito viya socamāno dummukho rukkhasākhāyaṃ nisīdi .Rājā makkaṭassa kiriyaṃ disvā bodhisattaṃ āmantetvā
V2.62 ‘‘ passatha , kiṃ nāmetaṃ makkaṭena katan ’’ ti pucchi .Bodhisatto ‘‘ mahārāja , bahuṃ anavaloketvā appaṃ oloketvā dubbuddhino bālā evarūpaṃ karontiyevā ’’ ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –
51.
‘‘ Bālo vatāyaṃ dumasākhagocaro , paññā janinda nayimassa vijjati ;
Kaḷāyamuṭṭhiṃ avakiriya kevalaṃ , ekaṃ kaḷāyaṃ patitaṃ gavesatī ’’ ti .
Tattha dumasākhagocaroti makkaṭo .
So hi dumasākhāsu gocaraṃ gaṇhāti , sāva assa gocaro sañcaraṇabhūmibhūtā , tasmā ‘‘ dumasākhagocaro ’’ ti vuccati .
Janindāti rājānaṃ ālapati .
Rājā hi paramissarabhāvena janassa indoti janindo .
Kaḷāyamuṭṭhin ti caṇakamuṭṭhiṃ .
‘‘ Kāḷarājamāsamuṭṭhin ’’ tipi vadantiyeva .
Avakiriyāti avakiritvā .
Kevalan ti sabbaṃ .
Gavesatīti bhūmiyaṃ patitaṃ ekameva pariyesati .
Evaṃ
M2.69 vatvā puna bodhisatto taṃ upasaṅkamitvā rājānaṃ āmantetvā dutiyaṃ gāthamāha – 52.
‘‘ Evameva mayaṃ rāja , ye caññe atilobhino ;
Appena bahuṃ jiyyāma , kaḷāyeneva vānaro ’’ ti .
Tatrāyaṃ saṅkhepattho – mahārāja , evameva mayañca ye caññe lobhābhibhūtā janā sabbepi appena bahuṃ jiyyāma .
Mayañhi etarahi akāle vassānasamaye maggaṃ gacchantā appakassa atthassa kāraṇā bahukā atthā parihāyāma .
Kaḷāyeneva vānaroti yathā ayaṃ vānaro ekaṃ kaḷāyaṃ pariyesamāno tenekena kaḷāyena sabbakaḷāyehi parihīno , evaṃ mayampi
P2.76 akālena kandarapadarādīsu pūresu gacchamānā appamattakaṃ atthaṃ pariyesamānā bahūhi hatthivāhanaassavāhanādīhi ceva balakāyena ca parihāyissāma .Tasmā akāle gantuṃ na vaṭṭatīti rañño ovādaṃ adāsi .
Rājā tassa kathaṃ sutvā tato nivattitvā bārāṇasimeva pāvisi .
Corāpi ‘‘ rājā kira coramaddanaṃ karissāmīti nagarā nikkhanto ’’ ti sutvā paccantato palāyiṃsu .
Paccuppannepi corā ‘‘ kosalarājā kira nikkhanto ’’ ti sutvā palāyiṃsu .
Rājā satthu dhammadesanaṃ sutvā uṭṭhāyāsanā vanditvā padakkhiṇaṃ katvā sāvatthimeva pāvisi .
Satthā
V2.63 imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi –‘‘ tadā rājā ānando ahosi , paṇḍitāmacco pana ahameva ahosin ’’ ti .
Kaḷāyamuṭṭhijātakavaṇṇanā chaṭṭhā .