[254]4. Kuṇḍakakucchisindhavajātakavaṇṇanā
Bhutvā tiṇaparighāsan ti idaṃ satthā jetavane viharanto sāriputtattheraṃ ārabbha kathesi .
Ekasmiñhi samaye sammāsambuddhe sāvatthiyaṃ vassaṃ vasitvā cārikaṃ caritvā puna paccāgate manussā ‘‘ āgantukasakkāraṃ karissāmā ’’ ti buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ dadanti .
Vihāre ekaṃ dhammaghosakabhikkhuṃ ṭhapesuṃ , so ye ye āgantvā yattake bhikkhū icchanti , tesaṃ tesaṃ bhikkhū vicāretvā deti .
Athekā duggatamahallikā itthī ekameva paṭivīsaṃ sajjetvā tesaṃ tesaṃ manussānaṃ bhikkhūsu vicāretvā dinnesu ussūre dhammaghosakassa santikaṃ āgantvā ‘‘ mayhaṃ ekaṃ bhikkhuṃ dethā ’’ ti āha .
So ‘‘ mayā sabbe bhikkhū vicāretvā dinnā , sāriputtatthero pana vihāreyeva , tvaṃ tassa bhikkhaṃ dehī ’’ ti āha .
Sā ‘‘ sādhū ’’ ti tuṭṭhacittā jetavanadvārakoṭṭhake ṭhatvā therassa āgatakāle
V2.239 vanditvā hatthato pattaṃ gahetvā gharaṃ netvā nisīdāpesi .‘‘ Ekāya kira mahallikāya dhammasenāpati attano ghare nisīdāpito ’’ ti bahūni saddhāni kulāni assosuṃ .
Tesu rājā passenadī kosalo taṃ pavattiṃ sutvā tassā sāṭakena ceva sahassatthavikāya ca saddhiṃ bhattabhājanāni pahiṇi ‘‘ mayhaṃ ayyaṃ parivisamānā imaṃ sāṭakaṃ nivāsetvā ime kahāpaṇe vaḷañjetvā theraṃ parivisatū ’’ ti .
Yathā ca rājā , evaṃ anāthapiṇḍiko
P2.287 cūḷaanāthapiṇḍiko visākhā ca mahāupāsikā pahiṇi .Aññānipi pana kulāni ekasatadvisatādivasena attano attano balānurūpena kahāpaṇe pahiṇiṃsu .
Evaṃ ekāheneva sā mahallikā satasahassamattaṃ labhi .
Thero pana tāya dinnayāgumeva pivitvā
M2.262 tāya katakhajjakameva pakkabhattameva ca paribhuñjitvā anumodanaṃ katvā taṃ mahallikaṃ sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā vihārameva agamāsi .Dhammasabhāyaṃ bhikkhū therassa guṇakathaṃ samuṭṭhāpesuṃ –
‘‘ āvuso , dhammasenāpati mahallikagahapatāniṃ duggatabhāvato mocesi , patiṭṭhā ahosi .
Tāya dinnamāhāraṃ ajigucchanto paribhuñjī ’’ ti .
Satthā āgantvā ‘‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti pucchitvā ‘‘ imāya nāmā ’’ ti vutte ‘‘ na , bhikkhave , sāriputto idāneva etissā mahallikāya avassayo jāto , na ca idāneva tāya dinnaṃ āhāraṃ ajigucchanto paribhuñjati , pubbepi paribhuñjiyevā ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto uttarāpathe assavāṇijakule nibbatti .
Uttarāpathajanapadato pañcasatā assavāṇijā asse bārāṇasiṃ ānetvā vikkiṇanti .
Aññataropi assavāṇijo pañcaassasatāni ādāya bārāṇasimaggaṃ paṭipajji .
Antarāmagge ca bārāṇasito avidūre eko nigamagāmo atthi , tattha pubbe mahāvibhavo seṭṭhi ahosi .
Tassa mahantaṃ nivesanaṃ , taṃ pana kulaṃ anukkamena parikkhayaṃ gataṃ , ekāva mahallikā avasiṭṭhā , sā tasmiṃ nivesane vasati .
Atha so assavāṇijo taṃ nigamagāmaṃ patvā ‘‘ vetanaṃ dassāmī ’’ ti tassā nivesane nivāsaṃ gaṇhitvā asse ekamante ṭhapesi .
Taṃdivasamevassa ekissā ājānīyāvaḷavāya gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi .
So dve tayo divase vasitvā asse balaṃ gāhāpetvā ‘‘ rājānaṃ passissāmī ’’ ti asse ādāya pāyāsi .
Atha naṃ mahallikā ‘‘ gehavetanaṃ dehī ’’ ti vatvā ‘‘ sādhu , amma , demī ’’ ti
P2.288 vutte ‘‘ tāta , vetanaṃ me dadamāno imampi assapotakaṃ vetanato khaṇḍetvā dehī ’’ ti āha .Vāṇijo tathā katvā
V2.240 pakkāmi .Sā tasmiṃ assapotake puttasinehaṃ paccupaṭṭhapetvā avassāvanajhāmakabhattavighāsatiṇāni datvā taṃ paṭijaggi .
Athāparabhāge bodhisatto pañca assasatāni ādāya āgacchanto tasmiṃ gehe nivāsaṃ gaṇhi .
Kuṇḍakakhādakassa sindhavapotakassa ṭhitaṭṭhānato gandhaṃ ghāyitvā ekaassopi gehaṃ pavisituṃ nāsakkhi .
Bodhisatto mahallikaṃ pucchi –
‘‘ amma , kacci imasmiṃ gehe asso atthī ’’ ti
M2.263 .‘‘ Tāta , añño asso nāma natthi , ahaṃ pana puttaṃ katvā ekaṃ assapotakaṃ paṭijaggāmi , so ettha atthī ’’ ti .
‘‘ Kahaṃ so , ammā ’’ ti ?
‘‘ Carituṃ gato , tātā ’’ ti .
‘‘ Kāya velāya āgamissati , ammā ’’ ti ?
‘‘ Sāyanhe , tātā ’’ ti .
Bodhisatto tassa āgamanaṃ paṭimānento asse bahi ṭhapetvāva nisīdi .
Sindhavapotakopi vicaritvā kāleyeva āgami .
Bodhisatto kuṇḍakakucchisindhavapotakaṃ disvā lakkhaṇāni samānetvā ‘‘ ayaṃ sindhavo anaggho , mahallikāya mūlaṃ datvā gahetuṃ vaṭṭatī ’’ ti cintesi .
Sindhavapotakopi gehaṃ pavisitvā attano vasanaṭṭhāneyeva ṭhito .
Tasmiṃ khaṇe te assā gehaṃ pavisituṃ sakkhiṃsu .
Bodhisatto dvīhatīhaṃ vasitvā asse santappetvā gacchanto ‘‘ amma , imaṃ assapotakaṃ mūlaṃ gahetvā mayhaṃ dehī ’’ ti āha .
‘‘ Kiṃ vadesi , tāta , puttaṃ vikkiṇantā nāma atthī ’’ ti .
‘‘ Amma , tvaṃ etaṃ kiṃ khādāpetvā paṭijaggasī ’’ ti ?
‘‘ Odanakañjikañca jhāmakabhattañca vighāsatiṇañca khādāpetvā kuṇḍakayāguñca pāyetvā paṭijaggāmi , tātā ’’ ti .
‘‘ Amma , ahaṃ etaṃ labhitvā piṇḍarasabhojanaṃ bhojessāmi , ṭhitaṭṭhāne
P2.289 celavitānaṃ pasāretvā attharaṇapiṭṭhe ṭhapessāmī ’’ ti .‘‘ Tāta , evaṃ sante mama putto ca sukhaṃ anubhavatu , taṃ gahetvā gacchā ’’ ti .
Atha bodhisatto tassa catunnaṃ pādānaṃ naṅguṭṭhassa mukhassa ca mūlaṃ ekekaṃ katvā cha sahassatthavikāyo ṭhapetvā mahallikaṃ navavatthaṃ nivāsāpetvā sindhavapotakassa purato ṭhapesi .
So akkhīni ummīletvā mātaraṃ oloketvā assūni pavattesi .
Sāpi tassa piṭṭhiṃ parimajjitvā āha –
‘‘ mayā puttaposāvanikaṃ laddhaṃ , tvaṃ , tāta , gacchāhī ’’ ti , tadā so agamāsi .
Bodhisatto punadivase assapotakassa piṇḍarasabhojanaṃ sajjetvā ‘‘ vīmaṃsissāmi tāva naṃ , jānāti nu kho attano balaṃ , udāhu na jānātī ’’ ti doṇiyaṃ kuṇḍakayāguṃ ākirāpetvā dāpesi .
So ‘‘ nāhaṃ imaṃ bhojanaṃ bhuñjissāmī ’’ ti taṃ yāguṃ pāyituṃ na icchi .
Bodhisatto tassa vīmaṃsanavasena paṭhamaṃ gāthamāha –
10.
‘‘ Bhutvā
V2.241 tiṇaparighāsaṃ , bhutvā ācāmakuṇḍakaṃ ;Etaṃ te bhojanaṃ āsi , kasmā dāni na bhuñjasī ’’ ti .
Tattha
M2.264 bhutvā tiṇaparighāsan ti tvaṃ pubbe mahallikāya dinnaṃ tesaṃ tesaṃ khāditāvasesaṃ vighāsatiṇasaṅkhātaṃ parighāsaṃ bhuñjitvā vaḍḍhito .Bhutvā ācāmakuṇḍakan ti ettha ācāmo vuccati odanāvasesaṃ .
Kuṇḍakan ti kuṇḍakameva .
Etañca bhuñjitvā vaḍḍhitosīti dīpeti .
Etaṃ teti etaṃ tava pubbe bhojanaṃ āsi .
Kasmā dāni na bhuñjasīti mayāpi te tameva dinnaṃ , tvaṃ taṃ kasmā idāni na bhuñjasīti .
Taṃ sutvā sindhavapotako itarā dve gāthā avoca –
11.
‘‘ Yattha posaṃ na jānanti , jātiyā vinayena vā ;
Bahu tattha mahābrahme , api ācāmakuṇḍakaṃ .
12.
‘‘ Tvañca khomaṃ pajānāsi , yādisāyaṃ hayuttamo ;
Jānanto jānamāgamma , na te bhakkhāmi kuṇḍakan ’’ ti .
Tattha
P2.290 yatthāti yasmiṃ ṭhāne .Posan ti sattaṃ .
Jātiyā vinayena vāti ‘‘ jātisampanno vā eso , na vā , ācārayutto vā , na vā ’’ ti evaṃ na jānanti .
Mahābrahmeti garukālapanena ālapanto āha .
Yādisāyan ti yādiso ayaṃ , attānaṃ sandhāya vadati .
Jānanto jānamāgammāti ahaṃ attano balaṃ jānanto jānantameva taṃ āgamma paṭicca tava santike kuṇḍakaṃ kiṃ bhuñjissāmi .
Na hi tvaṃ kuṇḍakaṃ bhojāpetukāmatāya cha sahassāni datvā maṃ gaṇhīti .
Taṃ sutvā bodhisatto ‘‘ taṃ vīmaṃsanatthāya taṃ mayā kataṃ , mā kujjhī ’’ ti taṃ samassāsetvā subhojanaṃ bhojetvā ādāya rājaṅgaṇaṃ gantvā ekasmiṃ passe pañca assasatāni ṭhapetvā ekasmiṃ passe vicittasāṇiṃ parikkhipitvā heṭṭhā attharaṇaṃ pattharitvā upari celavitānaṃ bandhitvā sindhavapotakaṃ ṭhapesi .
Rājā āgantvā asse olokento ‘‘ ayaṃ asso kasmā visuṃ ṭhapito ’’ ti pucchitvā ‘‘ mahārāja
V2.242 , ayaṃ sindhavo ime asse visuṃ akato mocessatī ’’ ti sutvā ‘‘ sobhano , bho , sindhavo ’’ ti pucchi .Bodhisatto ‘‘ āma , mahārājā ’’ ti vatvā ‘‘ tena hissa javaṃ passissāmī ’’ ti
M2.265 vutte taṃ assaṃ kappetvā abhiruhitvā ‘‘ passa , mahārājā ’’ ti manusse ussāretvā rājaṅgaṇe assaṃ pāhesi .Sabbaṃ rājaṅgaṇaṃ nirantaraṃ assapantīhi parikkhittamivāhosi .
Puna bodhisatto ‘‘ passa , mahārāja , sindhavapotakassa vegan ’’ ti vissajjesi , ekapurisopi naṃ na addasa .
Puna ratthapaṭaṃ udare parikkhipitvā vissajjesi , rattapaṭameva passiṃsu .
Atha naṃ antonagare ekissā uyyānapokkharaṇiyā udakapiṭṭhe vissajjesi , tatthassa udakapiṭṭhe dhāvato khuraggānipi na temiṃsu .
Punavāraṃ paduminipattānaṃ upari
P2.291 dhāvanto ekapaṇṇampi na udake osīdāpesi .Evamassa javasampannaṃ dassetvā oruyha pāṇiṃ paharitvā hatthatalaṃ upanāmesi , asso upagantvā cattāro pāde ekato katvā hatthatale aṭṭhāsi .
Atha mahāsatto rājānaṃ āha –
‘‘ mahārāja , imassa assapotakassa sabbākārena vege dassiyamāne samuddapariyanto nappahotī ’’ ti .
Rājā tussitvā mahāsattassa upaḍḍharajjaṃ adāsi .
Sindhavapotakampi abhisiñcitvā maṅgalaassaṃ akāsi .
So rañño piyo ahosi manāpo , sakkāropissa mahā ahosi .
Tassa hi vasanaṭṭhānaṃ rañño alaṅkatapaṭiyatto vāsagharagabbho viya ahosi , catujātigandhehi bhūmilepanaṃ akaṃsu , gandhadāmamālādāmāni osārayiṃsu , upari suvaṇṇatārakakhacitaṃ celavitānaṃ ahosi , samantato citrasāṇi parikkhittā ahosi , niccaṃ gandhatelapadīpā jhāyiṃsu , uccārapassāvaṭṭhānepissa suvaṇṇakaṭāhaṃ ṭhapayiṃsu , niccaṃ rājārahabhojanameva bhuñji .
Tassa pana āgatakālato paṭṭhāya rañño sakalajambudīpe rajjaṃ hatthagatameva ahosi .
Rājā bodhisattassa ovāde ṭhatvā dānādīni puññāni katvā saggaparāyaṇo ahosi .
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi , saccapariyosāne bahū sotāpannā sakadāgāmino anāgāmino arahanto ca ahesuṃ .
‘‘ Tadā mahallikā ayameva mahallikā ahosi , sindhavo sāriputto , rājā ānando , assavāṇijjo pana ahameva ahosin ’’ ti .
Kuṇḍakakucchisindhavajātakavaṇṇanā catutthā .