[215]5. Kacchapajātakavaṇṇanā
Avadhī vata attānan ti idaṃ satthā jetavane viharanto kokālikaṃ ārabbha kathesi .
Vatthu mahātakkārijātake ( jā .1.13.104 ādayo ) āvi-bhavissati .
Tadā pana satthā ‘‘ na , bhikkhave , kokāliko idāneva vācāya hato , pubbepi vācāya hatoyevā ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto amaccakule nibbattitvā vayappatto tassa atthadhammānusāsako ahosi .
So pana rājā bahubhāṇī ahosi , tasmiṃ kathente aññesaṃ
M2.161 vacanassa okāso nāma natthi .Bodhisatto
P2.176 tassa taṃ bahubhāṇitaṃ vāretukāmo ekaṃ upāyaṃ upadhārento vicarati .Tasmiñca kāle himavantapadese ekasmiṃ sare kacchapo vasati , dve haṃsapotakā gocarāya carantā tena saddhiṃ vissāsaṃ akaṃsu .
Te daḷhavissāsikā hutvā ekadivasaṃ kacchapaṃ āhaṃsu –
‘‘ samma kacchapa , amhākaṃ himavante cittakūṭapabbatatale kañcanaguhāyaṃ vasanaṭṭhānaṃ ramaṇīyo padeso , gacchasi amhākaṃ saddhin ’’ ti .
‘‘ Ahaṃ kinti katvā gamissāmī ’’ ti ?
‘‘ Mayaṃ taṃ gahetvā gamissāma , sace tvaṃ mukhaṃ rakkhituṃ sakkhissasi , kassaci kiñci na kathessasī ’’ ti .
‘‘ Rakkhissāmi , sāmi , gahetvā maṃ gacchathā ’’ ti .
Te ‘‘ sādhū ’’ ti vatvā ekaṃ daṇḍakaṃ kacchapena ḍaṃsāpetvā sayaṃ
V2.147 tassa ubho koṭiyo ḍaṃsitvā ākāsaṃ pakkhandiṃsu .Taṃ tathā haṃsehi nīyamānaṃ gāmadārakā disvā ‘‘ dve haṃsā kacchapaṃ daṇḍakena harantī ’’ ti āhaṃsu .
Kacchapo ‘‘ yadi maṃ sahāyakā nenti , tumhākaṃ ettha kiṃ duṭṭhaceṭakā ’’ ti vattukāmo haṃsānaṃ sīghavegatāya bārāṇasinagare rājanivesanassa uparibhāgaṃ sampattakāle daṭṭhaṭṭhānato daṇḍakaṃ vissajjetvā ākāsaṅgaṇe patitvā dvebhāgo ahosi ,‘‘ kacchapo ākāsato patitvā dvedhā bhinno ’’ ti ekakolāhalaṃ ahosi .
Rājā bodhisattaṃ ādāya amaccagaṇaparivuto taṃ ṭhānaṃ gantvā kacchapaṃ disvā bodhisattaṃ pucchi –
‘‘ paṇḍita , kinti katvā esa patito ’’ ti ?
Bodhisatto ‘‘ cirapaṭikaṅkhohaṃ rājānaṃ ovaditukāmo upāyaṃ upadhārento carāmi , iminā kacchapena haṃsehi saddhiṃ vissāso kato bhavissati , tehi imaṃ ‘ himavantaṃ nesssāmā ’ ti daṇḍakaṃ ḍaṃsāpetvā ākāsaṃ pakkhantehi bhavitabbaṃ , atha iminā kassaci vacanaṃ sutvā arakkhitamukhatāya kiñci vattukāmena daṇḍakā vissaṭṭho bhavissati , evaṃ
P2.177 ākāsato patitvā jīvitakkhayaṃ patteneva bhavitabban ’’ ti cintetvā ‘‘ āma mahārāja , atimukharā nāma apariyantavacanā evarūpaṃ dukkhaṃ pāpuṇantiyevā ’’ ti vatvā imā gāthā avoca – 129.
‘‘ Avadhī vata attānaṃ , kacchapo byāharaṃ giraṃ ;
Suggahītasmiṃ kaṭṭhasmiṃ , vācāya sakiyāvadhi .
130.
‘‘ Etampi
M2.162 disvā naravīriyaseṭṭha , vācaṃ pamuñce kusalaṃ nātivelaṃ ;Passasi bahubhāṇena , kacchapaṃ byasanaṃ gatan ’’ ti .
Tattha avadhī vatāti ghātesi vata .
Byāharan ti byāharanto .
Suggahītasmiṃ kaṭṭhasmin ti mukhena suṭṭhu ḍaṃsitvā gahite daṇḍake .
Vācāya sakiyāvadhīti atimukharatāya akāle vācaṃ nicchārento daṭṭhaṭṭhānaṃ vissajjetvā tāya sakāya vācāya attānaṃ avadhi ghātesi .
Evamesa jīvitakkhayaṃ patto , na aññathāti .
Etampi disvāti etampi kāraṇaṃ disvā .
Naravīriyaseṭṭhāti naresu vīriyena seṭṭha uttamavīriya rājavara .
Vācaṃ pamuñce kusalaṃ nātivelan ti saccādipaṭisaṃyuttaṃ kusalameva paṇḍito puriso muñceyya nicchāreyya , tampi hitaṃ kālayuttaṃ , na ativelaṃ , atikkantakālaṃ apariyantavācaṃ na bhāseyya .
Passasīti nanu paccakkhato passasi .
Bahubhāṇenāti bahubhaṇanena .
Kacchapaṃ byasanaṃ gatan ti etaṃ kacchapaṃ jīvitakkhayaṃ pattanti .
Rājā
V2.148 ‘‘ maṃ sandhāya bhāsatī ’’ ti ñatvā ‘‘ amhe sandhāya kathesi , paṇḍitā ’’ ti āha .Bodhisatto ‘‘ mahārāja , tvaṃ vā hohi añño vā , yo koci pamāṇātikkantaṃ bhāsanto evarūpaṃ byasanaṃ pāpuṇātī ’’ ti pākaṭaṃ katvā kathesi .
Rājā tato paṭṭhāya viramitvā mandabhāṇī ahosi .
Satthā
P2.178 imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi –‘‘ tadā kacchapo kokāliko ahosi , dve haṃsapotakā dve mahātherā , rājā ānando , amaccapaṇḍito pana ahameva ahosin ’’ ti .
Kacchapajātakavaṇṇanā pañcamā .