[259]9. Tirīṭavacchajātakavaṇṇanā
Nayimassa vijjāti idaṃ satthā jetavane viharanto āyasmato ānandassa kosalarañño mātugāmānaṃ hatthato pañcasatāni , rañño hatthato pañcasatānīti dussasahassapaṭilābhavatthuṃ ārabbha kathesi .
Vatthu heṭṭhā dukanipāte guṇajātake ( jā . aṭṭha .2.2. guṇajātakavaṇṇanā ) vitthāritameva .
Atīte
M2.285 bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe brāhmaṇakule nibbattitvā nāmaggahaṇadivase tirīṭavacchakumāroti katanāmo anupubbena vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā agāraṃ ajjhāvasanto mātāpitūnaṃ kālakiriyāya saṃviggahadayo hutvā nikkhamitvā isipabbajjaṃP2.315 pabbajitvā araññāyatane vanamūlaphalāhāro hutvā vāsaṃ kappesi .Tasmiṃ tattha vasante bārāṇasirañño paccanto kupi , so tattha gantvā yuddhe parājito maraṇabhayabhīto hatthikkhandhagato ekena passena palāyitvā araññe vicaranto pubbaṇhasamaye tirīṭavacchassa phalāphalatthāya gatakāle tassa assamapadaṃ pāvisi .
So ‘‘ tāpasānaṃ vasanaṭṭhānan ’’ ti hatthito otaritvā vātātapena kilanto pipāsito pānīyaghaṭaṃ olokento katthaci adisvā caṅkamanakoṭiyaṃ udapānaṃ addasa .
Udakaussiñcanatthāya pana rajjughaṭaṃ adisvā pipāsaṃ sandhāretuṃ asakkonto hatthissa kucchiyaṃ baddhayottaṃ gahetvā hatthiṃ udapānataṭe ṭhapetvā tassa pāde yottaṃ bandhitvā yottena udapānaṃ otaritvā yotte apāpuṇante uttaritvā uttarasāṭakaṃ yottakoṭiyā saṅghāṭetvā puna otari , tathāpi nappahosiyeva .
So aggapādehi
V2.261 udakaṃ phusitvā atipipāsito ‘‘ pipāsaṃ vinodetvā maraṇampi sumaraṇan ’’ ti cintetvā udapāne patitvā yāvadatthaṃ pivitvā paccuttarituṃ asakkonto tattheva aṭṭhāsi .Hatthīpi susikkhitattā aññattha agantvā rājānaṃ olokento tattheva aṭṭhāsi .
Bodhisatto sāyanhasamaye phalāphalaṃ āharitvā hatthiṃ disvā ‘‘ rājā āgato bhavissati , vammitahatthīyeva pana paññāyati , kiṃ nu kho kāraṇan ’’ ti so hatthisamīpaṃ upasaṅkami .
Hatthīpi tassa upasaṅkamanabhāvaṃ ñatvā ekamantaṃ aṭṭhāsi .
Bodhisatto udapānataṭaṃ gantvā rājānaṃ disvā ‘‘ mā bhāyi , mahārājā ’’ ti samassāsetvā nisseṇiṃ bandhitvā rājānaṃ uttāretvā kāyamassa sambāhitvā telena makkhetvā nhāpetvā phalāphalāni khādāpetvā
P2.316 hatthissa sannāhaṃ mocesi .Rājā dvīhatīhaṃ vissamitvā bodhisattassa attano santikaṃ āgamanatthāya paṭiññaṃ gahetvā pakkāmi .
Rājabalakāyo nagarassa avidūre khandhāvāraṃ bandhitvā ṭhito .
Rājānaṃ āgacchantaṃ disvā parivāresi , rājā nagaraṃ pāvisi .
Bodhisattopi
M2.286 aḍḍhamāsaccayena bārāṇasiṃ patvā uyyāne vasitvā punadivase bhikkhaṃ caramāno rājadvāraṃ gato .Rājā mahāvātapānaṃ ugghāṭetvā rājaṅgaṇaṃ olokayamāno bodhisattaṃ disvā sañjānitvā pāsādā oruyha vanditvā mahātalaṃ āropetvā samussitasetacchatte rājapallaṅke nisīdāpetvā attano paṭiyāditaṃ āhāraṃ bhojetvā sayampi bhuñjitvā uyyānaṃ netvā tatthassa caṅkamanādiparivāraṃ vasanaṭṭhānaṃ kāretvā sabbe pabbajitaparikkhāre datvā uyyānapālaṃ paṭicchāpetvā vanditvā pakkāmi .
Tato paṭṭhāya bodhisatto rājanivesaneyeva paribhuñji , mahāsakkārasammāno ahosi .
Taṃ asahamānā amaccā ‘‘ evarūpaṃ sakkāraṃ ekopi yodho labhamāno kiṃ nāma na kareyyā ’’ ti vatvā uparājānaṃ upagantvā ‘‘ deva , amhākaṃ rājā ekaṃ tāpasaṃ ativiya mamāyati , kiṃ nāma tena tasmiṃ diṭṭhaṃ , tumhepi tāva raññā saddhiṃ mantethā ’’ ti āhaṃsu .
So ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchitvā amaccehi saddhiṃ rājānaṃ upasaṅkamitvā paṭhamaṃ gāthamāha –
25.
‘‘ Nayimassa vijjāmayamatthi kiñci , na bandhavo no pana te sahāyo ;
Atha kena vaṇṇena tirīṭavaccho , tedaṇḍiko bhuñjati aggapiṇḍan ’’ ti .
Tattha nayimassa vijjāmayamatthi kiñcīti imassa tāpasassa vijjāmayaṃ kiñci kammaṃ natthi .
Na bandhavo tiputtabandhavasippabandhavagottabandhavañātibandhavesu
P2.317 aññataropi na hotiV2.262 .No pana te sahāyoti sahapaṃsukīḷiko sahāyakopi te na hoti .
Kena vaṇṇenāti kena kāraṇena .
Tirīṭavacchoti tassa nāmaṃ .
Tedaṇḍikoti kuṇḍikaṭhapanatthāya tidaṇḍakaṃ gahetvā caranto .
Aggapiṇḍan ti rasasampannaṃ rājārahaṃ aggabhojanaṃ .
Taṃ sutvā rājā puttaṃ āmantetvā ‘‘ tāta , mama paccantaṃ gantvā yuddhaparājitassa dvīhatīhaṃ anāgatabhāvaṃ sarasī ’’ ti vatvā ‘‘ sarāmī ’’ ti vutte ‘‘ tadā mayā imaṃ nissāya jīvitaṃ laddhan ’’ ti sabbaṃ taṃ pavattiṃ ācikkhitvā ‘‘ tāta
M2.287 , mayhaṃ jīvitadāyake mama santikaṃ āgate rajjaṃ dadantopi ahaṃ neva etena kataguṇānurūpaṃ kātuṃ sakkomī ’’ ti vatvā itarā dve gāthā avoca – 26.
‘‘ Āpāsu me yuddhaparājitassa , ekassa katvā vivanasmi ghore ;
Pasārayī kicchagatassa pāṇiṃ , tenūdatāriṃ dukhasampareto .
27.
‘‘ Etassa kiccena idhānupatto , vesāyino visayā jīvaloke ;
Lābhāraho tāta tirīṭavaccho , dethassa bhogaṃ yajathañca yaññan ’’ ti .
Tattha āpāsūti āpadāsu .
Ekassāti adutiyassa .
Katvāti anukampaṃ karitvā pemaṃ uppādetvā .
Vivanasmin ti pānīyarahite araññe .
Ghoreti dāruṇe .
Pasārayī kicchagatassa pāṇin ti nisseṇiṃ bandhitvā kūpaṃ otāretvā dukkhagatassa mayhaṃ uttāraṇatthāya vīriyapaṭisaṃyuttaṃ hatthaṃ pasāresi .
Tenūdatāriṃ dukhasamparetoti tena kāraṇenamhi dukkhaparivāritopi tamhā kūpā uttiṇṇo .
Etassa kiccena idhānupattoti ahaṃ etassa tāpasassa kiccena , etena katassa kiccassānubhāvena idhānuppatto
P2.318 .Vesāyino visayāti vesāyī vuccati yamo , tassa visayā .
Jīvaloketi manussaloke .
Ahañhi imasmiṃ jīvaloke ṭhito yamavisayaṃ maccuvisayaṃ paralokaṃ gato nāma ahosiṃ , somhi etassa kāraṇā tato puna idhāgatoti vuttaṃ hoti .
Lābhārahoti lābhaṃ araho catupaccayalābhassa anucchaviko .
Dethassa bhogan ti etena paribhuñjitabbaṃ catupaccayasamaṇaparikkhārasaṅkhātaṃ bhogaṃ etassa detha .
Yajathañca yaññan ti tvañca amaccā ca nāgarā cāti sabbepi tumhe etassa bhogañca detha , yaññañca yajatha .
Tassa hi dīyamāno deyyadhammo
V2.263 tena bhuñjitabbattā bhogo hoti , itaresaṃ dānayaññattā yañño .Tenāha ‘‘ dethassa bhogaṃ yajathañca yaññan ’’ ti .
Evaṃ
M2.288 raññā gaganatale puṇṇacandaṃ uṭṭhāpentena viya bodhisattassa guṇe pakāsite tassa guṇo sabbatthameva pākaṭo jāto , atirekataro tassa lābhasakkāro udapādi .Tato paṭṭhāya uparājā vā amaccā vā añño vā koci kiñci rājānaṃ vattuṃ na visahi .
Rājā bodhisattassa ovāde ṭhatvā dānādīni puññāni katvā saggapuraṃ pūresi .
Bodhisattopi abhiññā ca samāpattiyo ca uppādetvā brahmalokaparāyaṇo ahosi .
Satthā ‘‘ porāṇakapaṇḍitāpi upakāravasena kariṃsū ’’ ti imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi –
‘‘ tadā rājā ānando ahosi , tāpaso pana ahameva ahosin ’’ ti .
Tirīṭavacchajātakavaṇṇanā navamā .