[252]2. Tilamuṭṭhijātakavaṇṇanā

Author： _System_Pali_VRI_ @ Administrator

[252]2. Tilamuṭṭhijātakavaṇṇanā

AjjāpiM2.253 me taṃ manasīti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ kodhanaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi .

Aññataro kira , bhikkhu , kodhano ahosi upāyāsabahulo , appampi vutto samāno kuppi abhisajji , kopañca dosañca appaccayañca pātvākāsi .

Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ –

‘‘ āvuso , asuko nāma bhikkhu kodhano upāyāsabahulo uddhane pakkhittaloṇaṃ viya taṭataṭāyanto vicarati , evarūpe nikkodhane buddhasāsane pabbajito samāno kodhamattampi niggaṇhituṃ na sakkotī ’’ ti .

Satthā tesaṃ kathaṃ sutvā ekaṃ bhikkhuṃ pesetvā taṃ bhikkhuṃ pakkosāpetvā ‘‘ saccaṃ kira tvaṃ , bhikkhu , kodhano ’’ ti pucchitvā ‘‘ saccaṃ , bhante ’’ ti vutte ‘‘ na , bhikkhave , idāneva , pubbepi ayaṃ kodhano ahosī ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente tassa putto brahmadattakumāro nāma ahosi .

Porāṇakarājāno ca attano putte ‘‘ evaṃ ete nihatamānadappā sītuṇhakkhamā lokacārittaññū ca bhavissantī ’’ ti attano nagare disāpāmokkhaācariye vijjamānepi sippuggahaṇatthāya dūre tiroraṭṭhaṃ pesenti , tasmā sopi rājā soḷasavassuddesikaṃ puttaṃ pakkosāpetvā ekapaṭalikaupāhanāV2.232 ca paṇṇacchattañca kahāpaṇasahassañca datvā ‘‘ tāta , takkasilaṃ gantvā sippaṃ uggaṇhā ’’ tiP2.278 pesesi .

So ‘‘ sādhū ’’ ti mātāpitaro vanditvā nikkhamitvā anupubbena takkasilaṃ patvā ācariyassa gehaṃ pucchitvā ācariye māṇavakānaṃ sippaṃ vācetvā uṭṭhāya gharadvāre caṅkamante gehaṃ gantvā yasmiṃ ṭhāne ṭhito ācariyaṃ addasa , tattheva upāhanā omuñcitvā chattañca apanetvā ācariyaṃ vanditvā aṭṭhāsi .

So tassa kilantabhāvaṃ ñatvā āgantukasaṅgahaṃ kāresi .

Kumāro bhuttabhojano thokaṃ vissamitvā ācariyaṃ upasaṅkamitvā vanditvā aṭṭhāsi ,‘‘ kuto āgatosi , tātā ’’ ti ca vutte ‘‘ bārāṇasito ’’ ti āha .

‘‘ Kassa puttosī ’’ ti ?

‘‘ Bārāṇasirañño ’’ ti .

‘‘ Kenatthenāgatosī ’’ ti ?

‘‘ Sippaṃ uggaṇhatthāyā ’’ ti .

‘‘ Kiṃ te ācariyabhāgo ābhato , udāhu dhammantevāsiko hotukāmosī ’’ ti ?

So ‘‘ ācariyabhāgo meM2.254 ābhato ’’ ti vatvā ācariyassa pādamūle sahassatthavikaṃ ṭhapetvā vandi .

Dhammantevāsikā divā ācariyassa kammaṃ katvā rattiṃ sippaṃ uggaṇhanti , ācariyabhāgadāyakā gehe jeṭṭhaputtā viya hutvā sippameva uggaṇhanti .

Tasmā sopi ācariyo sallahukena subhanakkhattena kumārassa sippaṃ paṭṭhapesi .

Kumāropi sippaṃ uggaṇhanto ekadivasaṃ ācariyena saddhiṃ nhāyituṃ agamāsi .

Athekā mahallikā itthī tilāni sete katvā pattharitvā rakkhamānā nisīdi .

Kumāro setatile disvā khāditukāmo hutvā ekaṃ tilamuṭṭhiṃ gahetvā khādi , mahallikā ‘‘ taṇhāluko eso ’’ ti kiñci avatvā tuṇhī ahosi .

So punadivasepi tāya velāya tatheva akāsi , sāpi naṃ na kiñci āha .

Itaro tatiyadivasepi tathevākāsi , tadā mahallikā ‘‘ disāpāmokkho ācariyo attano antevāsikehi maṃ vilumpāpetī ’’ ti bāhā paggayha kandi .

Ācariyo nivattitvā ‘‘ kiṃ etaṃP2.279 , ammā ’’ ti pucchi .

‘‘ Sāmi , antevāsiko te mayā katānaṃ setatilānaṃ ajjekaṃ muṭṭhiṃ khādi , hiyyo ekaṃ , pare ekaṃ , nanu evaṃ khādanto mama santakaṃ sabbaṃ nāsessatī ’’ ti .

‘‘ Amma , mā rodi , mūlaṃ te dāpessāmī ’’ ti .

‘‘ Na me , sāmi , mūlenattho , yathā panesa kumāro puna evaṃ na karoti , tathā taṃ sikkhāpehī ’’ ti .

Ācariyo ‘‘ tena hi passa , ammā ’’ ti dvīhi māṇavehi taṃ kumāraṃ dvīsu hatthesu gāhāpetvā veḷupesikaṃ gahetvā ‘‘ puna evarūpaṃ mā akāsī ’’ ti tikkhattuṃ piṭṭhiyaṃ pahari .

Kumāro ācariyassa kujjhitvā rattāni akkhīni katvā pādapiṭṭhito yāva kesamatthakā olokesi .

Sopissa kujjhitvā olokitabhāvaṃ aññāsi .

Kumāro sippaṃ niṭṭhāpetvā ‘‘ anuyogaṃ datvā mārāpetabbo esa mayā ’’ ti tena katadosaṃ hadaye ṭhapetvā gamanakāle ācariyaṃ vanditvā ‘‘ yadāhaṃ , ācariya , bārāṇasirajjaṃ patvā tumhākaṃ santikaṃ pesessāmi , tadā tumhe āgaccheyyāthā ’’ ti sasineho viya paṭiññaṃ gahetvā pakkāmi .

SoV2.233 bārāṇasiṃ patvā mātāpitaro vanditvā sippaṃ dassesi .

Rājā ‘‘ jīvamānena me putto diṭṭho , jīvamānovassa rajjasiriṃ passāmī ’’ ti puttaṃ rajje patiṭṭhāpesi .

So rajjasiriṃ anubhavamāno ācariyena katadosaṃM2.255 saritvā uppannakodho ‘‘ mārāpessāmi nan ’’ ti pakkosanatthāya ācariyassa dūtaṃ pāhesi .

Ācariyo ‘‘ taruṇakāle naṃ saññāpetuṃ na sakkhissāmī ’’ ti agantvā tassa rañño majjhimavayakāle ‘‘ idāni naṃ saññāpetuṃ sakkhissāmī ’’ ti gantvā rājadvāre ṭhatvā ‘‘ takkasilācariyo āgato ’’ ti ārocāpesi .

Rājā tuṭṭho brāhmaṇaṃ pakkosāpetvā taṃ attano santikaṃ āgataṃ disvāva kodhaṃ uppādetvā rattāni akkhīni katvā amacce āmantetvā ‘‘ bho , ajjāpi me ācariyena pahaṭaṭṭhānaṃ rujjati , ācariyo nalāṭena maccuṃ ādāya ‘ marissāmī ’ tiP2.280 āgato , ajjassa jīvitaṃ natthī ’’ ti vatvā purimā dve gāthā avoca –

‘‘ Ajjāpi me taṃ manasi , yaṃ maṃ tvaṃ tilamuṭṭhiyā ;

Bāhāya maṃ gahetvāna , laṭṭhiyā anutāḷayi .

‘‘ Nanu jīvite na ramasi , yenāsi brāhmaṇāgato ;

Yaṃ maṃ bāhā gahetvāna , tikkhattuṃ anutāḷayī ’’ ti .

Tattha yaṃ maṃ bāhāya man ti dvīsu padesu upayogavacanaṃ anutāḷanagahaṇāpekkhaṃ .

Yaṃ maṃ tvaṃ tilamuṭṭhiyā kāraṇā anutāḷayi , anutāḷento ca maṃ bāhāya gahetvā anutāḷayi , taṃ anutāḷanaṃ ajjāpi me manasīti ayañhettha attho .

Nanu jīvite na ramasīti maññe tvaṃ attano jīvitamhi nābhiramasi .

Yenāsi brāhmaṇāgatoti yasmā brāhmaṇa idha mama santikaṃ āgatosi .

Yaṃ maṃ bāhā gahetvānāti yaṃ mama bāhā gahetvā , yaṃ maṃ bāhāya gahetvātipi attho .

Tikkhattuṃ anutāḷayīti tayo vāre veḷulaṭṭhiyā tāḷesi , ajja dāni tassa phalaṃ vindāhīti naṃ maraṇena santajjento evamāha .

Taṃ sutvā ācariyo tatiyaṃ gāthamāha –

‘‘ Ariyo anariyaṃ kubbantaṃ , yo daṇḍena nisedhati ;

Sāsanaṃ taṃ na taṃ veraṃ , iti naṃ paṇḍitā vidū ’’ ti .

TatthaV2.234M2.256 ariyoti sundarādhivacanametaṃ .

So pana ariyo catubbidho hoti ācāraariyo dassanaariyo liṅgaariyo paṭivedhaariyoti .

Tattha manusso vā hotu tiracchāno vā , ariyācāre ṭhito ācāraariyo nāma .

Vuttampi cetaṃ –

‘‘ Ariyavattasi vakkaṅga , yo piṇḍamapacāyati ;

Cajāmi te taṃ bhattāraṃ , gacchathūbho yathāsukhan ’’ ti .( jā .2.21.106);

Rūpena pana iriyāpathena ca pāsādikena dassanīyena samannāgato dassanaariyo nāma .

Vuttampi cetaṃ –

‘‘ AriyāvakāsosiP2.281 pasannanetto , maññe bhavaṃ pabbajito kulamhā ;

Kathaṃ nu cittāni pahāya bhoge , pabbaji nikkhamma gharā sapaññā ’’ ti .( jā .2.17.143);

Nivāsanapārupanaliṅgaggahaṇena pana samaṇasadiso hutvā vicaranto dussīlopi liṅgaariyo nāma .

Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

‘‘ Chadanaṃ katvāna subbatānaṃ , pakkhandī kuladūsako pagabbho ;

Māyāvī asaññato palāpo , patirūpena caraṃ sa maggadūsī ’’ ti .

Buddhādayo pana paṭivedhaariyā nāma .

Tena vuttaṃ –

‘‘ ariyā vuccanti buddhā ca paccekabuddhā ca buddhasāvakā cā ’’ ti .

Tesu idha ācāraariyova adhippeto .

Anariyan ti dussīlaṃ pāpadhammaṃ .

Kubbantan ti pāṇātipātādikaṃ pañcavidhadussīlyakammaṃ karontaṃ , ekameva vā etaṃ atthapadaṃ , anariyaṃ hīnaṃ lāmakaṃ pañcaverabhayakammaṃ karontaṃ puggalaṃ .

Yoti khattiyādīsu yo koci .

Daṇḍenāti yena kenaci paharaṇakena .

Nisedhatīti ‘‘ mā puna evarūpaṃ karī ’’ ti paharanto nivāreti .

Sāsanaṃ taṃ na taṃ veran ti taṃ , mahārāja , akattabbaṃ karonte puttadhītaro vā antevāsike vā evaṃ paharitvā nisedhanaṃ nāma imasmiṃ loke sāsanaṃ anusiṭṭhi ovādo , na veraṃ .

Iti naṃ paṇḍitāM2.257 vidūti evametaṃ paṇḍitā jānanti .

Tasmā , mahārāja , tvampi evaṃ jāna , na evarūpe ṭhāne veraṃ kātuṃ arahasi .

Sace hiV2.235 tvaṃ , mahārāja , mayā evaṃ sikkhāpito nābhavissa , atha gacchante kāle pūvasakkhaliādīni ceva phalāphalādīni ca haranto corakammesu paluddho anupubbena sandhicchedanapanthadūhanagāmaghātakādīni katvā ‘‘ rājāparādhiko coro ’’ ti sahoḍḍhaṃ gahetvā rañño dassito ‘‘ gacchathassa dosānurūpaṃ daṇḍaṃ upanethā ’’ ti daṇḍabhayaṃ pāpuṇissa , kuto te evarūpā sampatti abhavissa , nanu maṃ nissāya idaṃ issariyaṃ tayā laddhanti evaṃ ācariyo rājānaṃ saññāpesiP2.282 .

Parivāretvā ṭhitā amaccāpissa kathaṃ sutvā ‘‘ saccaṃ , deva , idaṃ issariyaṃ tumhākaṃ ācariyasseva santakan ’’ ti āhaṃsu .

Tasmiṃ khaṇe rājā ācariyassa guṇaṃ sallakkhetvā ‘‘ sabbissariyaṃ te , ācariya , dammi , rajjaṃ paṭicchā ’’ ti āha .

Ācariyo ‘‘ na me , mahārāja , rajjenattho ’’ ti paṭikkhipi .

Rājā takkasilaṃ pesetvā ācariyassa puttadāraṃ āharāpetvā mahantaṃ issariyaṃ datvā tameva purohitaṃ katvā pituṭṭhāne ṭhapetvā tassovāde ṭhito dānādīni puññāni katvā saggaparāyaṇo ahosi .

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi , saccapariyosāne kodhano bhikkhu anāgāmiphale patiṭṭhahi , bahū janā sotāpannasakadāgāmianāgāmino ahesuṃ .

‘‘ Tadā rājā kodhano bhikkhu ahosi , ācariyo pana ahameva ahosin ’’ ti .

Tilamuṭṭhijātakavaṇṇanā dutiyā .

Issues

Select Version

( Dutiyo bhāgo )

( Dutiyo bhāgo )