[243]3. Guttilajātakavaṇṇanā

Sattatantiṃ sumadhuran ti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi .

Tasmiñhi kāle bhikkhū devadattaṃ āhaṃsu –

‘‘ āvuso devadatta , sammāsambuddho tuyhaṃ ācariyo , tvaṃ sammāsambuddhaṃ nissāya tīṇi piṭakāni uggaṇhi , cattāri jhānāni uppādesi , ācariyassa nāma paṭisattunā bhavituṃ na yuttan ’’ ti .

Devadatto ‘‘ kiṃ pana me , āvuso , samaṇo gotamo ācariyo , nanu mayā attano baleneva tīṇi piṭakāni uggahitāni , cattāri jhānāni uppāditānī ’’ ti ācariyaṃ paccakkhāsi .

Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘ āvuso , devadatto ācariyaṃ paccakkhāya sammāsambuddhassa paṭisattu hutvā mahāvināsaṃ patto ’’ ti .

Satthā āgantvā ‘‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti pucchitvā ‘‘ imāya nāmā ’’ ti vutte ‘‘ na , bhikkhave , devadatto idāneva ācariyaṃ paccakkhāya mama paṭisattu hutvā vināsaṃ pāpuṇāti , pubbepi pattoyevā ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto gandhabbakule nibbatti ,‘‘ guttilakumāro ’’ tissa nāmaṃ akaṃsu .

So vayappatto gandhabbasippe nipphattiṃ patvā guttilagandhabbo nāma sakalajambudīpe aggagandhabbo ahosi .

So dārābharaṇaṃ akatvā andhe mātāpitaro posesi .

Tadā bārāṇasivāsino vāṇijā vaṇijjāya ujjeninagaraṃ gantvāM2.228 ussave ghuṭṭhe chandakaṃ saṃharitvā bahuṃ mālāgandhavilepanañca khajjabhojjādīni ca ādāya kīḷanaṭṭhāne sannipatitvā ‘‘ vetanaṃ datvā ekaṃ gandhabbaṃ ānethā ’’ ti āhaṃsu .

Tena ca samayenaV2.209 ujjeniyaṃ mūsilo nāma jeṭṭhagandhabboP2.249 hoti , te taṃ pakkosāpetvā attano gandhabbaṃ kāresuṃ .

Mūsilo vīṇaṃ vādanto vīṇaṃ uttamamucchanāya mucchitvā vādesi .

Tesaṃ guttilagandhabbassa gandhabbe jātaparicayānaṃ tassa gandhabbaṃ kilañjakaṇḍūvanaṃ viya hutvā upaṭṭhāsi , ekopi pahaṭṭhākāraṃ na dassesi .

Mūsilo tesu tuṭṭhākāraṃ adassentesu ‘‘ atikharaṃ katvā vādemi maññe ’’ ti majjhimamucchanāya mucchitvā majjhimasarena vādesi , te tatthapi majjhattāva ahesuṃ .

Atha so ‘‘ ime na kiñci jānanti maññe ’’ ti sayampi ajānanako viya hutvā tantiyo sithile vādesi , te tatthapi na kiñci āhaṃsu .

Atha ne mūsilo ‘‘ ambho vāṇijā , kiṃ nu kho mayi vīṇaṃ vādente tumhe na tussathā ’’ ti .

‘‘ Kiṃ pana tvaṃ vīṇaṃ vādesi , mayañhi ‘ ayaṃ vīṇaṃ mucchetī ’ ti saññaṃ akarimhā ’’ ti .

‘‘ Kiṃ pana tumhe mayā uttaritaraṃ ācariyaṃ jānātha , udāhu attano ajānanabhāvena na tussathā ’’ ti .

Vāṇijā ‘‘ bārāṇasiyaṃ guttilagandhabbassa vīṇāsaddaṃ sutapubbānaṃ tava vīṇāsaddo itthīnaṃ dārake tosāpanasaddo viya hotī ’’ ti āhaṃsu .

‘‘ Tena hi , handa , tumhehi dinnaparibbayaṃ paṭiggaṇhatha , na mayhaṃ etenattho , apica kho pana bārāṇasiṃ gacchantā maṃ gaṇhitvā gaccheyyāthā ’’ ti .

Te ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchitvā gamanakāle taṃ ādāya bārāṇasiṃ gantvā tassa ‘‘ etaṃ guttilassa vasanaṭṭhānan ’’ ti ācikkhitvā sakasakanivesanaṃ agamiṃsu .

Mūsilo bodhisattassa gehaṃ pavisitvā laggetvā ṭhapitaṃ bodhisattassa jātivīṇaṃ disvā gahetvā vādesi , atha bodhisattassa mātāpitaro andhabhāvena taṃ apassantāP2.250 ‘‘ mūsikā maññe vīṇaṃ khādantī ’’ ti saññāya ‘‘ susū ’’ ti āhaṃsu .

Tasmiṃ kāle mūsilo vīṇaṃ ṭhapetvā bodhisattassa mātāpitaro vanditvā ‘‘ kuto āgatosī ’’ ti vutte ‘‘ ācariyassa santike sippaṃ uggaṇhituṃ ujjenito āgatomhī ’’ ti āha .

So ‘‘ sādhū ’’ ti vutte ‘‘ kahaṃ ācariyo ’’ ti pucchitvā ‘‘ vippavuttho , tāta , ajja āgamissatī ’’ ti sutvā tattheva nisīditvā bodhisattaṃ āgataṃ disvāM2.229 tena katapaṭisanthāro attano āgatakāraṇaṃ ārocesi .

Bodhisatto aṅgavijjāpāṭhako , so tassa asappurisabhāvaṃ ñatvā ‘‘ gaccha tāta , natthi tava sippan ’’ ti paṭikkhipi .

So bodhisattassa mātāpitūnaṃ pāde gahetvā upakāraṃ karonto te ārādhetvā ‘‘ sippaṃ me dāpethā ’’ ti yāci .

Bodhisatto mātāpitūhi punappunaṃ vuccamāno te atikkamituṃ asakkonto sippaṃ adāsi .

So bodhisatteneva saddhiṃ rājanivesanaṃ gacchati .

Rājā taṃ disvā ‘‘ ko esa , ācariyā ’’ ti pucchi .

‘‘ Mayhaṃ antevāsiko , mahārājā ’’ ti .

So anukkamenaV2.210 rañño vissāsiko ahosi .

Bodhisatto ācariyamuṭṭhiṃ akatvā attano jānananiyāmena sabbaṃ sippaṃ sikkhāpetvā ‘‘ niṭṭhitaṃ te , tāta , sippan ’’ ti āha .

So cintesi –

‘‘ mayhaṃ sippaṃ paguṇaṃ , idañca bārāṇasinagaraṃ sakalajambudīpe agganagaraṃ , ācariyopi mahallako , idheva mayā vasituṃ vaṭṭatī ’’ ti .

So ācariyaṃ āha –

‘‘ ācariya ahaṃ rājānaṃ upaṭṭhahissāmī ’’ ti .

Ācariyo ‘‘ sādhu , tāta , rañño ārocessāmī ’’ ti gantvā ‘‘ amhākaṃ antevāsiko devaṃ upaṭṭhātuṃ icchati , deyyadhammamassa jānāthā ’’ ti rañño ārocetvā raññā ‘‘ tumhākaṃ deyyadhammato upaḍḍhaṃ labhissatī ’’ ti vutte taṃ pavattiṃ mūsilassa ārocesi .

Mūsilo ‘‘ ahaṃ tumhehi samakaññeva labhanto upaṭṭhahissāmi , na alabhanto ’’ ti āhaP2.251 .

‘‘ Kiṃkāraṇā ’’ ti ?

‘‘ Nanu ahaṃ tumhākaṃ jānanasippaṃ sabbaṃ jānāmī ’’ ti ?

‘‘ Āma , jānāsī ’’ ti .

‘‘ Evaṃ sante kasmā mayhaṃ upaḍḍhaṃ detī ’’ ti ?

Bodhisatto rañño ārocesi .

Rājā ‘‘ yadi evaṃ tumhehi samakaṃ sippaṃ dassetuṃ sakkonto samakaṃ labhissatī ’’ ti āha .

Bodhisatto rañño vacanaṃ tassa ārocetvā tena ‘‘ sādhu dassessāmī ’’ ti vutte rañño taṃ pavattiṃ ārocetvā ‘‘ sādhu dassetu , kataradivasaṃ sākacchā hotū ’’ ti vutte ‘‘ ito sattame divase hotu , mahārājā ’’ ti āha .

Rājā mūsilaṃ pakkosāpetvā ‘‘ saccaṃ kira tvaṃ ācariyena saddhiṃ sākacchaṃ karissasī ’’ ti pucchitvā ‘‘ saccaṃ , devā ’’ ti vutte ‘‘ ācariyena saddhiṃ viggaho nāma na vaṭṭati , mā karī ’’ ti vāriyamānopi ‘‘ alaṃ , mahārāja , hotuyeva me ācariyena saddhiṃ sattame divase sākacchā , katarassaM2.230 jānibhāvaṃ jānissāmā ’’ ti āha .

Rājā ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchitvā ‘‘ ito kira sattame divase ācariyaguttilo ca antevāsikamūsilo ca rājadvāre aññamaññaṃ sākacchaṃ katvā sippaṃ dassessanti , nāgarā sannipatitvā sippaṃ passantū ’’ ti bheriṃ carāpesi .

Bodhisatto cintesi –

‘‘ ayaṃ mūsilo daharo taruṇo , ahaṃ mahallako parihīnathāmo , mahallakassa kiriyā nāma na sampajjati .

Antevāsike nāma parājitepi viseso natthi , antevāsikassa pana jaye sati pattabbalajjato araññaṃ pavisitvā maraṇaṃ varataran ’’ ti .

So araññaṃ pavisitvā maraṇabhayena nivattati , lajjābhayena gacchati .

Evamassa gamanāgamanaṃ karontasseva cha divasā atikkantā , tiṇāni matāni , jaṅghamaggo nibbatti .

Tasmiṃ khaṇe sakkassa bhavanaṃ uṇhākāraṃ dassesi .

Sakko āvajjamāno taṃ kāraṇaṃ ñatvā ‘‘ guttilagandhabbo antevāsikassaV2.211 bhayena araññe mahādukkhaṃ anubhotiP2.252 , etassa mayā avassayena bhavituṃ vaṭṭatī ’’ ti vegena gantvā bodhisattassa purato ṭhatvā ‘‘ ācariya , kasmā araññaṃ paviṭṭhosī ’’ ti pucchitvā ‘‘ kosi tvan ’’ ti vutte ‘‘ sakkohamasmī ’’ ti āha .

Atha naṃ bodhisatto ‘‘ ahaṃ kho , devarāja , antevāsikato parājayabhayena araññaṃ paviṭṭho ’’ ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

186.

‘‘ Sattatantiṃ sumadhuraṃ , rāmaṇeyyaṃ avācayiṃ ;

So maṃ raṅgamhi avheti , saraṇaṃ me hoti kosiyā ’’ ti .

Tassattho – ahaṃ , devarāja , mūsilaṃ nāma antevāsikaṃ sattatantiṃ sumadhuraṃ rāmaṇeyyaṃ vīṇaṃ attano jānananiyāmena sikkhāpesiṃ , so maṃ idāni raṅgamaṇḍale pakkosati , tassa me tvaṃ , kosiyagotta , saraṇaṃ hohīti .

Sakko tassa vacanaṃ sutvā ‘‘ mā bhāyi , ahaṃ te tāṇañca leṇañcā ’’ ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –

187.

‘‘ Ahaṃ taṃ saraṇaṃ samma , ahamācariyapūjako ;

Na taṃ jayissati sisso , sissamācariya jessasī ’’ ti .

TatthaM2.231 ahaṃ taṃ saraṇan ti ahaṃ saraṇaṃ avassayo patiṭṭhā hutvā taṃ tāyissāmi .

Sammāti piyavacanametaṃ .

Sissamācariya , jessasīti , ācariya , tvaṃ vīṇaṃ vādayamāno sissaṃ jinissasi .

Apica tvaṃ vīṇaṃ vādento ekaṃ tantiṃ chinditvā cha vādeyyāsi , vīṇāya te pakatisaddo bhavissati .

Mūsilopi tantiṃ chindissati , athassa vīṇāya saddo na bhavissati .

Tasmiṃ khaṇe so parājayaṃ pāpuṇissati .

Athassa parājayabhāvaṃ ñatvā dutiyampi tatiyampi catutthampi pañcamampi sattamampi tantiṃ chinditvā suddhadaṇḍakameva vādeyyāsi , chinnatantikoṭīhi saro nikkhamitvā sakalaṃ dvādasayojanikaṃ bārāṇasinagaraṃP2.253 chādetvā ṭhassatīti .

Evaṃ vatvā sakko bodhisattassa tisso pāsakaghaṭikā datvā evamāha –

‘‘ vīṇāsaddeneva pana sakalanagare chādite ito ekaṃ pāsakaghaṭikaṃ ākāse khipeyyāsi , atha te purato otaritvā tīṇi accharāsatāni naccissanti .

Tāsaṃ naccanakāle ca dutiyaṃ khipeyyāsi , athāparānipi tīṇi satāni otaritvā tava vīṇādhure naccissanti .

Tato tatiyaṃ khipeyyāsi , athāparāni tīṇi satāni otaritvā raṅgamaṇḍale naccissanti .

Ahampi te santikaṃV2.212 āgamissāmi , gaccha mā bhāyī ’’ ti bodhisattaṃ assāsesi .

Bodhisatto pubbaṇhasamaye gehaṃ agamāsi .

Nāgarā rājadvārasamīpe maṇḍapaṃ katvā rañño āsanaṃ paññapesuṃ .

Rājā pāsādā otaritvā alaṅkatamaṇḍape pallaṅkamajjhe nisīdi , dvādasasahassā alaṅkatitthiyo amaccabrāhmaṇagahapatikādayo ca rājānaṃ parivārayiṃsu , sabbe nāgarā sannipatiṃsu , rājaṅgaṇe cakkāticakke mañcātimañce bandhiṃsu .

Bodhisattopi nhātānulitto nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā vīṇaṃ gāhāpetvā attano paññattāsane nisīdi .

Sakko adissamānakāyena āgantvā ākāse aṭṭhāsi , bodhisattoyeva naṃ passati .

Mūsilopi āgantvā attano āsane nisīdi .

Mahājano parivāresi , āditova dvepi samasamaṃ vādayiṃsu .

Mahājano dvinnampi vāditena tuṭṭho ukkuṭṭhisahassāni pavattesi .

Sakko ākāse ṭhatvā bodhisattaññeva sāvento ‘‘ ekaṃ tantiṃ chindā ’’ ti āha .

Bodhisatto tantiṃ chindi , sā chinnāpi chinnakoṭiyā saraṃ muñcateva , devagandhabbaṃ viya vattati .

Mūsilopi tantiṃ chindi , tato saddo na nikkhami .

Ācariyo dutiyampi chindiM2.232 … pe … sattamampi chindi .

Suddhadaṇḍakaṃ vādentassa saddo nagaraṃ chādetvā aṭṭhāsi .

Celukkhepasahassāni ceva ukkuṭṭhisahassāniP2.254 ca pavattayiṃsu .

Bodhisatto ekaṃ pāsakaṃ ākāse khipi , tīṇi accharāsatāni otaritvā nacciṃsu .

Evaṃ dutiye ca tatiye ca khitte tīṇi tīṇi accharāsatāni otaritvā vuttanayeneva nacciṃsu .

Tasmiṃ khaṇe rājā mahājanassa iṅgitasaññaṃ adāsi , mahājano uṭṭhāya ‘‘ tvaṃ ācariyena saddhiṃ virujjhitvā ‘ samakāraṃ karomī ’ ti vāyamasi , attano pamāṇaṃ na jānāsī ’’ ti mūsilaṃ tajjetvā gahitagahiteheva pāsāṇadaṇḍādīhi saṃcuṇṇetvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā pāde gahetvā saṅkāraṭṭhāne chaḍḍesi .

Rājā tuṭṭhacitto ghanavassaṃ vassāpento viya bodhisattassa bahuṃ dhanaṃ adāsi , tathā nāgarā .

Sakko bodhisattena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ‘‘ ahaṃ te , paṇḍita , sahassayuttaṃ ājaññarathaṃ gāhāpetvā pacchā mātaliṃ pesessāmi , tvaṃ sahassayuttaṃ vejayantarathavaraṃ abhiruyha devalokaṃ āgaccheyyāsī ’’ ti vatvā pakkāmi .

Atha naṃ gantvā paṇḍukambalasilāyaṃ nisinnaṃ ‘‘ kahaṃ gatāttha , mahārājā ’’ ti devadhītaro pucchiṃsu .

Sakko tāsaṃ taṃ kāraṇaṃ vitthārena kathetvā bodhisattassa sīlañca guṇañca vaṇṇesi .

Devadhītaro ‘‘ mahārāja , mayampi ācariyaṃ daṭṭhukāmā , idha naṃ ānehī ’’ ti āhaṃsu .

Sakko mātaliṃ āmantetvā ‘‘ tāta , devaccharā guttilagandhabbaṃ daṭṭhukāmā , gaccha naṃ vejayantarathe nisīdāpetvāV2.213 ānehī ’’ ti .

So ‘‘ sādhū ’’ ti gantvā bodhisattaṃ ānesi .

Sakko bodhisattena saddhiṃ sammoditvā ‘‘ devakaññā kira te , ācariya , gandhabbaṃ sotukāmā ’’ ti āha .

‘‘ Mayaṃ mahārāja , gandhabbā nāma sippaṃ nissāya jīvāma , mūlaṃ labhantā vādeyyāmā ’’ ti .

‘‘ Vādehi , ahaṃ te mūlaṃ dassāmī ’’ ti .

‘‘ Na mayhaṃ aññena mūlenattho , imā pana devadhītaro attano attano kalyāṇakammaṃ kathentu , evāhaṃ vādessāmī ’’ tiP2.255 .

Atha naṃ devadhītaro āhaṃsu –

‘‘ amhehi kataṃ kalyāṇakammaṃ pacchā tumhākaṃ kathessāma , gandhabbaṃ karohi ācariyā ’’ ti .

Bodhisatto sattāhaṃ devatānaṃ gandhabbaṃ akāsi , taṃ dibbagandhabbaṃ abhibhavitvā pavatti .

Sattame divase ādito paṭṭhāya devadhītānaṃ kalyāṇakammaṃ pucchi .

Ekaṃ kassapasammāsambuddhakāle ekassa bhikkhuno uttamavatthaṃM2.233 datvā sakkassa paricārikā hutvā nibbattaṃ accharāsahassaparivāraṃ uttamavatthadevakaññaṃ ‘‘ tvaṃ purimabhave kiṃ kammaṃ katvā nibbattā ’’ ti pucchi .

Tassa pucchanākāro ca vissajjanā ca vimānavatthumhi āgatameva .

Vuttañhi tattha –

‘‘ Abhikkantena vaṇṇena , yā tvaṃ tiṭṭhasi devate ;

Obhāsentī disā sabbā , osadhī viya tārakā .

‘‘ Kena tetādiso vaṇṇo , kena te idha mijjhati ;

Uppajjanti ca te bhogā , ye keci manaso piyā .

‘‘ Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve , manussabhūtā kimakāsi puññaṃ ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā , vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī ’’ ti .

‘‘ Vatthuttamadāyikā nārī , pavarā hoti naresu nārīsu ;

Evaṃ piyarūpadāyikā manāpaṃ , dibbaṃ sā labhate upecca ṭhānaṃ .

‘‘ Tassā me passa vimānaṃ , accharā kāmavaṇṇinīhamasmi ;

Accharāsahassassāhaṃ , pavarā passa puññānaṃ vipākaṃ .

‘‘ Tena metādiso vaṇṇo , tena me idha mijjhati ;

Uppajjanti ca me bhogā , ye keci manaso piyā .

‘‘ TenamhiV2.214 evaṃ jalitānubhāvā ;

Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī ’’ ti .( vi . va .329-331,333-336);

AparāP2.256 piṇḍāya caramānassa bhikkhuno pūjanatthāya pupphāni adāsi , aparā ‘‘ cetiye gandhapañcaṅgulikaṃ dethā ’’ ti gandhe adāsi , aparā madhurāni phalāphalāni adāsi , aparā ucchurasaṃ adāsi , aparā kassapadasabalassa cetiye gandhapañcaṅgulikaṃ adāsi , aparā maggapaṭipannānaṃ bhikkhūnaṃ bhikkhunīnañca kulagehe vāsaṃ upagatānaṃ santike dhammaṃ assosi , aparā nāvāya upakaṭṭhāya velāya bhuttassa bhikkhuno udake ṭhatvā udakaṃ adāsi , aparā agāramajjhe vasamānā akkodhanā hutvā sassusasuravattaṃ akāsi , aparā attano laddhakoṭṭhāsatopi saṃvibhāgaṃ katvāvaM2.234 paribhuñji , sīlavatī ca ahosi , aparā paragehe dāsī hutvā nikkodhanā nimmānā attano laddhakoṭṭhāsato saṃvibhāgaṃ katvā devarañño paricārikā hutvā nibbattā ( vi . va . aṭṭha .328-336).

Evaṃ sabbāpi guttilavimānavatthusmiṃ āgatā chattiṃsa devadhītā yaṃ yaṃ kammaṃ katvā tattha nibbattā , sabbaṃ bodhisatto pucchi .

Tāpissa attano katakammaṃ gāthāhiyeva kathesuṃ .

Taṃ sutvā bodhisatto ‘‘ lābhā vata me , suladdhaṃ vata me , svāhaṃ idhāgantvā appamattakenapi kammena paṭiladdhadibbasampattiyo assosiṃ .

Ito dāni paṭṭhāya manussalokaṃ gantvā dānādīni kusalakammāneva karissāmī ’’ ti vatvā imaṃ udānaṃ udānesi –

‘‘ Svāgataṃ vata me ajja , suppabhātaṃ suhuṭṭhitaṃ ;

Yaṃ addasāmi devatāyo , accharākāmavaṇṇiyo .

‘‘ ImāsāhaṃP2.257 dhammaṃ sutvā , kāhāmi kusalaṃ bahuṃ ;

Dānena samacariyāya , saṃyamena damena ca ;

Svāhaṃ tattha gamissāmi , yattha gantvā na socare ’’ ti .( vi . va .617-618);

Atha naṃ sattāhaccayena devarājā mātalisaṅgāhakaṃ āṇāpetvā rathe nisīdāpetvā bārāṇasimeva pesesi .

So bārāṇasiṃ gantvā devaloke attanā diṭṭhakāraṇaṃ manussānaṃ ācikkhi .

Tato paṭṭhāya manussā saussāhā puññāni kātuṃ maññiṃsu .

SatthāV2.215 imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi –

‘‘ tadā mūsilo devadatto ahosi , sakko anuruddho , rājā ānando , guttilagandhabbo pana ahameva ahosin ’’ ti .

Guttilajātakavaṇṇanā tatiyā .

Issues

Select Version

( Dutiyo bhāgo )

( Dutiyo bhāgo )