[219]9. Garahitajātakavaṇṇanā
Hiraññaṃ me suvaṇṇaṃ meti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ anabhiratiyā ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi .
Etassa hi paccekaṃ gahitaṃ ārammaṇaṃ nāma natthi , anabhirativāsaṃ vasantaṃ pana taṃ satthu santikaṃ ānesuṃ .
So satthārā ‘‘ saccaṃ kira tvaṃ , bhikkhu , ukkaṇṭhitosī ’’ ti puṭṭho ‘‘ saccan ’’ ti vatvā ‘‘ kiṃkāraṇā ’’ ti vutte ‘‘ kilesavasenā ’’ ti āha .
Atha naṃ satthā ‘‘ ayaṃ , bhikkhu , kileso nāma pubbe tiracchānehipi garahito , tvaṃ evarūpe sāsane pabbajito kasmā tiracchānehipi garahitakilesavasena ukkaṇṭhito ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto himavantapadese vānarayoniyaṃ nibbatti .
Tamenaṃ eko vanacarako gahetvā
M2.169 ānetvā rañño adāsi .So ciraṃ rājagehe vasamāno vattasampanno ahosi , manussaloke vattamānaṃ kiriyaṃ yebhuyyena aññāsi .
Rājā tassa vatte pasīditvā vanacarakaṃ pakkosāpetvā ‘‘ imaṃ vānaraṃ gahitaṭṭhāneyeva vissajjehī ’’ ti āṇāpesi
V2.154 , so tathā akāsi .Vānaragaṇo bodhisattassa āgatabhāvaṃ ñatvā tassa dassanatthāya mahante pāsāṇapiṭṭhe sannipatitvā bodhisattena saddhiṃ sammodanīyaṃ kathaṃ katvā ‘‘ samma , kahaṃ ettakaṃ kālaṃ vutthosī ’’ ti āha .
‘‘ Bārāṇasiyaṃ rājanivesane ’’ ti .
‘‘ Atha kathaṃ muttosī ’’ ti ?
‘‘ Rājā maṃ keḷimakkaṭaṃ katvā mama vatte pasanno maṃ vissajjesī ’’ ti .
Atha naṃ te vānarā ‘‘ manussaloke vattamānakiriyaṃ nāma tumhe jānissatha
P2.185 , amhākampi tāva kathetha , sotukāmamhā ’’ ti āhaṃsu .‘‘ Mā maṃ manussānaṃ kiriyaṃ pucchathā ’’ ti .
‘‘ Kathetha sotukāmamhā ’’ ti .
Bodhisattopi ‘‘ manussā nāma khattiyāpi brāhmaṇāpi ‘ mayhaṃ mayhan ’ ti vadanti , hutvā abhāvaṭṭhena aniccataṃ na jānanti , suṇātha dāni tesaṃ andhabālānaṃ kāraṇan ’’ ti vatvā imā gāthā avoca –
137.
‘‘ Hiraññaṃ me suvaṇṇaṃ me , esā rattiṃ divā kathā ;
Dummedhānaṃ manussānaṃ , ariyadhammaṃ apassataṃ .
138.
‘‘ Dve dve gahapatayo gehe , eko tattha amassuko ;
Lambatthano veṇikato , atho aṅkitakaṇṇako ;
Kīto dhanena bahunā , so taṃ vitudate janan ’’ ti .
Tattha hiraññaṃ me suvaṇṇaṃ meti desanāsīsamattametaṃ , iminā pana padadvayena dasavidhampi ratanaṃ sabbaṃ , pubbaṇṇāparaṇṇaṃ khettavatthuṃ dvipadacatuppadañca sabbaṃ dassento ‘‘ idaṃ me idaṃ me ’’ ti āha .
Esā rattiṃ divā kathāti esā manussānaṃ rattiñca divā ca niccakālaṃ kathā .
Aññaṃ pana te ‘‘ pañcakkhandhā aniccā ’’ ti vā ‘‘ hutvā na bhavantī ’’ ti vā na jānanti , evameva paridevantā vicaranti .
Dummedhānan ti appapaññānaṃ .
Ariyadhammaṃ apassatan ti ariyānaṃ buddhādīnaṃ dhammaṃ , ariyaṃ vā niddosaṃ navavidhaṃ lokuttaradhammaṃ apassantānaṃ esāva kathā .
Aññā pana ‘‘ aniccaṃ vā dukkhaṃ vā ’’ ti tesaṃ kathā nāma natthi .
Gahapatayoti
M2.170 gehe adhipatibhūtā .Eko tatthāti tesu dvīsu gharasāmikesu ‘‘ eko ’’ ti mātugāmaṃ sandhāya vadati .
Tattha veṇikatoti kataveṇī , nānappakārena saṇṭhāpitakesakalāpoti attho .
Atho aṅkitakaṇṇakoti atha sveva viddhakaṇṇo chiddakaṇṇoti lambakaṇṇataṃ sandhāyāha .
Kīto dhanena bahunāti so panesa amassuko lambatthano veṇikato aṅkitakaṇṇo mātāpitūnaṃ bahuṃ
V2.155 dhanaṃ datvā kīto , maṇḍetvā pasādhetvā yānaṃ āropetvā mahantena parivārena gharaṃ ānīto .So taṃ vitudate janan ti so gahapati āgatakālato paṭṭhāya
P2.186 tasmiṃ gehe dāsakammakarādibhedaṃ janaṃ ‘‘ are duṭṭhadāsa duṭṭhadāsi , imaṃ na karosī ’’ ti mukhasattīhi vitudati , sāmiko viya hutvā mahājanaṃ vicāreti .Evaṃ tāva ‘‘ manussaloke ativiya ayuttan ’’ ti manussalokaṃ garahi .
Taṃ sutvā sabbe vānarā ‘‘ mā kathetha , mā kathetha , asotabbayuttakaṃ assumhā ’’ ti ubhohi hatthehi kaṇṇe daḷhaṃ pidahiṃsu .
‘‘ Imasmiṃ ṭhāne amhehi idaṃ ayuttaṃ sutan ’’ ti taṃ ṭhānampi garahitvā aññattha agamaṃsu .
So piṭṭhipāsāṇo garahitapiṭṭhipāsāṇoyeva kira nāma jāto .
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi , saccapariyosāne so bhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi .
‘‘ Tadā vānaragaṇo buddhaparisā ahosi , vānarindo pana ahameva ahosin ’’ ti .
Garahitajātakavaṇṇanā navamā .