[239]9. Haritamaṇḍūkajātakavaṇṇanā
Āsīvisampi
M2.218 maṃ santan ti idaṃ satthā veḷuvane viharanto ajātasattuṃ ārabbha kathesi .Kosalarājassa hi pitā mahākosalo bimbisārarañño dhītaraṃ dadamāno dhītu nhānamūlaṃ kāsigāmakaṃ nāma adāsi .
Sā ajātasattunā pitughātakakamme kate rañño sinehena nacirasseva kālamakāsi .
Ajātasattu mātari kālakatāyapi taṃ gāmaṃ bhuñjateva .
Kosalarājā ‘‘ pitughātakassa corassa mama kulasantakaṃ gāmaṃ na dassāmī ’’ ti tena saddhiṃ yujjhati .
Kadāci mātulassa jayo hoti , kadāci bhāgineyyassa .
Yadā pana
V2.200 ajātasattu jināti , tadā somanassappatto rathe dhajaṃ ussāpetvā mahantena yasena nagaraṃ pavisati .Yadā pana parājayati , tadā domanassappatto kañci ajānāpetvāva pavisati .
Athekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘ āvuso , ajātasattu mātulaṃ jinitvā tussati , parājito domanassappatto hotī ’’ ti .
Satthā āgantvā ‘‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi
P2.238 kathāya sannisinnā ’’ ti pucchitvā ‘‘ imāya nāmā ’’ ti vutte ‘‘ na , bhikkhave , idāneva , pubbepesa jinitvā tussati , parājito domanassappatto hotī ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto nīlamaṇḍūkayoniyaṃ nibbatti .
Tadā manussā nadīkandarādīsu tattha tattha macche gahaṇatthāya kumīnāni oḍḍesuṃ .
Ekasmiṃ kumīne bahū macchā pavisiṃsu .
Atheko udakāsīviso macche khādanto taṃ kumīnaṃ pāvisi , bahū macchā ekato hutvā taṃ khādantā ekalohitaṃ akaṃsu .
So paṭisaraṇaṃ apassanto maraṇabhayatajjito kumīnamukhena nikkhamitvā vedanāppatto udakapariyante nipajji .
Nīlamaṇḍūkopi tasmiṃ khaṇe uppatitvā kumīnasūlamatthake nipanno hoti .
Āsīviso vinicchayaṭṭhānaṃ alabhanto tattha nipannaṃ taṃ disvā ‘‘ samma nīlamaṇḍūka , imesaṃ macchānaṃ kiriyā ruccati tuyhan ’’ ti pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –
177.
‘‘ Āsīvisampi maṃ santaṃ , paviṭṭhaṃ kumināmukhaṃ ;
Ruccate haritāmātā , yaṃ maṃ khādanti macchakā ’’ ti .
Tattha
M2.219 āsīvisampi maṃ santan ti maṃ āgatavisaṃ samānaṃ .Ruccate haritāmātā , yaṃ maṃ khādanti macchakāti etaṃ tava ruccati haritamaṇḍūkaputtāti vadati .
Atha naṃ haritamaṇḍūko ‘‘ āma , samma , ruccatī ’’ ti .
‘‘ Kiṃkāraṇā ’’ ti ?
‘‘ Sace tvampi tava padesaṃ āgate macche khādasi , macchāpi attano
P2.239 padesaṃ āgataṃ taṃ khādanti , attano visaye padese gocarabhūmiyaṃ abalavā nāma natthī ’’ ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha – 178.
‘‘ Vilumpateva puriso , yāvassa upakappati ;
Yadā caññe vilumpanti , so vilutto vilumpatī ’’ ti .
Tattha vilumpateva puriso , yāvassa upakappatīti yāva assa purisassa issariyaṃ upakappati ijjhati pavattati , tāva so aññaṃ vilumpatiyeva .
‘‘ Yāva so upakappatī ’’ tipi pāṭho
V2.201 , yattakaṃ kālaṃ so puriso sakkoti vilumpitunti attho .Yadā caññe vilumpantīti yadā ca aññe issarā hutvā vilumpanti .
So vilutto vilumpatīti atha so vilumpako aññehi vilumpati .
‘‘ Vilumpate ’’ tipi pāṭho , ayamevattho .
‘‘ Vilumpanan ’’ tipi paṭhanti , tassattho na sameti .
Evaṃ ‘‘ vilumpako puna vilumpaṃ pāpuṇātī ’’ ti bodhisattena aḍḍe vinicchite udakāsīvisassa dubbalabhāvaṃ ñatvā ‘‘ paccāmittaṃ gaṇhissāmā ’’ ti macchagaṇā kumīnamukhā nikkhamitvā tattheva naṃ jīvitakkhayaṃ pāpetvā pakkamuṃ .
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi –
‘‘ tadā udakāsīviso ajātasattu ahosi , nīlamaṇḍūko pana ahameva ahosin ’’ ti .
Haritamaṇḍūkajātakavaṇṇanā navamā .