[245]5. Mūlapariyāyajātakavaṇṇanā
Kālo ghasati bhūtānīti idaṃ satthā ukkaṭṭhaṃ nissāya subhagavane viharanto mūlapariyāyasuttantaṃ ārabbha kathesi .
Tadā kira pañcasatā brāhmaṇā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sāsane pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggaṇhitvā mānamadamattā hutvā ‘‘ sammāsambuddhopi tīṇeva piṭakāni jānāti , mayampi tāni jānāma , evaṃ sante kiṃ tassa amhehi nānākaraṇan ’’ ti buddhupaṭṭhānaṃ na gacchanti , paṭipakkhā hutvā caranti .
Athekadivasaṃ satthā tesu āgantvā attano santike nisinnesu aṭṭhahi bhūmīhi paṭimaṇḍetvā mūlapariyāyasuttantaṃ kathesi , te na kiñci sallakkhesuṃ .
Atha nesaṃ etadahosi –
‘‘ mayaṃ
V2.217 amhehi sadisā paṇḍitā natthī ’ tiM2.237 mānaṃ karoma , idāni pana na kiñci jānāma , buddhehi sadiso paṇḍito nāma natthi , aho buddhaguṇā nāmā ’’ ti .Te tato paṭṭhāya nihatamānā hutvā uddhaṭadāṭhā viya sappā nibbisevanā jātā .
Satthā ukkaṭṭhāyaṃ yathābhirantaṃ viharitvā vesāliṃ gantvā gotamakacetiye gotamakasuttantaṃ nāma kathesi , dasasahassilokadhātu kampi , taṃ sutvā te bhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsu .
Mūlapariyāyasuttantapariyosāne pana satthari ukkaṭṭhāyaṃ viharanteyeva bhikkhū
P2.260 dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ –‘‘ āvuso , aho buddhānaṃ ānubhāvo , te nāma brāhmaṇapabbajitā tathā mānamadamattā bhagavatā mūlapariyāyadesanāya nihatamānā katā ’’ ti .
Satthā āgantvā ‘‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti pucchitvā ‘‘ imāya nāmā ’’ ti vutte ‘‘ na , bhikkhave , idāneva , pubbepāhaṃ ime evaṃ mānapaggahitasire vicarante nihatamāne akāsiṃyevā ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū disāpāmokkho ācariyo hutvā pañca māṇavakasatāni mante vācesi .
Te pañcasatāpi niṭṭhitasippā sippe anuyogaṃ datvā ‘‘ yattakaṃ mayaṃ jānāma , ācariyopi tattakameva , viseso natthī ’’ ti mānatthaddhā hutvā ācariyassa santikaṃ na gacchanti , vattapaṭivattaṃ na karonti .
Te ekadivasaṃ ācariye badarirukkhamūle nisinne taṃ vambhetukāmā badarirukkhaṃ nakhena ākoṭetvā ‘‘ nissārovāyaṃ rukkho ’’ ti āhaṃsu .
Bodhisatto attano vambhanabhāvaṃ ñatvā antevāsike ‘‘ ekaṃ vo pañhaṃ pucchissāmī ’’ ti āha .
Te haṭṭhatuṭṭhā ‘‘ vadetha , kathessāmā ’’ ti .
Ācariyo pañhaṃ pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –
190.
‘‘ Kālo ghasati bhūtāni , sabbāneva sahattanā ;
Yo ca kālaghaso bhūto , sa bhūtapacaniṃ pacī ’’ ti .
Tattha kāloti purebhattakālopi pacchābhattakālopīti evamādi .
Bhūtānīti sattādhivacanametaṃ , na kālo bhūtānaṃ cammamaṃsādīni luñcitvā khādati , apica kho nesaṃ āyuvaṇṇabalāni khepento yobbaññaṃ
M2.238 maddanto ārogyaṃ vināsento ghasati khādatīti vuccati .Evaṃ ghasanto ca na kiñci vajjeti , sabbāneva ghasati .
Na kevalañca bhūtāneva , apica kho sahattanā attānampi ghasati , purebhattakālo pacchābhattakālaṃ na pāpuṇāti .
Esa nayo pacchābhattakālādīsu .
Yo ca kālaghaso bhūtoti khīṇāsavassetaṃ adhivacanaṃ
P2.261 .So hi ariyamaggena āyatiṃ paṭisandhikālaṃ khepetvā khāditvā ṭhitattā ‘‘ kālaghaso bhūto ’’ ti vuccati
V2.218 .Sa bhūtapacaniṃ pacīti so yāyaṃ taṇhā apāyesu bhūte pacati , taṃ ñāṇagginā paci dahi bhasmamakāsi , tena ‘‘ bhūtapacaniṃ pacī ’’ ti vuccati .
‘‘ Pajanin ’’ tipi pāṭho , janikaṃ nibbattakinti attho .
Imaṃ pañhaṃ sutvā māṇavesu ekopi jānituṃ samattho nāma nāhosi .
Atha ne bodhisatto ‘‘ mā kho tumhe ‘ ayaṃ pañho tīsu vedesu atthī ’ ti saññaṃ akattha , tumhe ‘ yamahaṃ jānāmi , taṃ sabbaṃ jānāmā ’ ti maññamānā maṃ badarirukkhasadisaṃ karotha , mama tumhehi aññātassa bahuno jānanabhāvaṃ na jānātha , gacchatha sattame divase kālaṃ dammi , ettakena kālena imaṃ pañhaṃ cintethā ’’ ti .
Te bodhisattaṃ vanditvā attano attano vasanaṭṭhānaṃ gantvā sattāhaṃ cintetvāpi pañhassa neva antaṃ , na koṭiṃ passiṃsu .
Te sattamadivase ācariyassa santikaṃ gantvā vanditvā nisīditvā ‘‘ kiṃ , bhadramukhā , jānittha pañhan ’’ ti vutte ‘‘ na jānāmā ’’ ti vadiṃsu .
Atha bodhisatto te garahamāno dutiyaṃ gāthamāha –
191.
‘‘ Bahūni narasīsāni , lomasāni brahāni ca ;
Gīvāsu paṭimukkāni , kocidevettha kaṇṇavā ’’ ti .
Tassattho – bahūni narānaṃ sīsāni dissanti , sabbāni ca tāni lomasāni , sabbāni mahantāni gīvāsuyeva ṭhapitāni , na tālaphalaṃ viya hatthena gahitāni , natthi tesaṃ imehi dhammehi nānākaraṇaṃ .
Ettha pana kocideva kaṇṇavāti attānaṃ sandhāyāha .
Kaṇṇavāti paññavā , kaṇṇachiddaṃ pana na kassaci natthi .
Iti te māṇavake ‘‘ kaṇṇachiddamattameva tumhākaṃ bālānaṃ atthi , na paññā ’’ ti garahitvā pañhaṃ vissajjesi .
Te sutvā
P2.262 –‘‘ aho
M2.239 ācariyā nāma mahantā ’’ ti khamāpetvā nihatamānā bodhisattaṃ upaṭṭhahiṃsu .Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi –
‘‘ tadā pañcasatā māṇavakā ime bhikkhū ahesuṃ , ācariyo pana ahameva ahosin ’’ ti .
Mūlapariyāyajātakavaṇṇanā pañcamā .