[262]2. Mudupāṇijātakavaṇṇanā
Pāṇi ce muduko cassāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi .
Tañhi satthā dhammasabhaṃ ānītaṃ ‘‘ saccaṃ kira tvaṃ , bhikkhu , ukkaṇṭhitosī ’’ ti pucchitvā ‘‘ saccaṃ , bhante ’’ ti vutte ‘‘ bhikkhu , itthiyo nāmetā kilesavasena gamanato arakkhiyā , porāṇakapaṇḍitāpi attano dhītaraṃ rakkhituṃ nāsakkhiṃsu , pitarā hatthe gahetvā ṭhitāva pitaraṃ ajānāpetvā kilesavasena purisena saddhiṃ palāyī ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchimhi nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā pitu accayena rajje patiṭṭhāya dhammena rajjaṃ kāresi .
So
M2.293 dhītarañca bhāgineyyañca dvepi antonivesane posento ekadivasaṃ amaccehi saddhiṃ nisinno ‘‘ mamaccayena mayhaṃ bhāgineyyo rājāP2.324 bhavissati , dhītāpi me tassa aggamahesī bhavissatī ’’ ti vatvā aparabhāge bhāgineyyassa vayappattakāle puna amaccehi saddhiṃ nisinno ‘‘ mayhaṃ bhāgineyyassa aññassa rañño dhītaraṃ ānessāma , mayhaṃ dhītarampi aññasmiṃ rājakule dassāma , evaṃ no ñātakā bahutarā bhavissantī ’’ ti āha .Amaccā sampaṭicchiṃsu .
Atha rājā bhāgineyyassa bahigehaṃ dāpesi , anto pavesanaṃ nivāresi .
Te pana aññamaññaṃ paṭibaddhacittā ahesuṃ .
Kumāro ‘‘ kena nu kho upāyena rājadhītaraṃ bahi nīharāpeyyan ’’ ti cintento ‘‘ atthi upāyo ’’ ti dhātiyā lañjaṃ datvā ‘‘ kiṃ , ayyaputta , kiccan ’’ ti vutte ‘‘ amma , kathaṃ nu kho rājadhītaraṃ bahi kātuṃ okāsaṃ labheyyāmā ’’ ti āha .
‘‘ Rājadhītāya saddhiṃ kathetvā jānissāmī ’’ ti .
‘‘ Sādhu , ammā ’’ ti .
Sā gantvā ‘‘ ehi , amma , sīse te ūkā gaṇhissāmī ’’ ti taṃ nīcapīṭhake nisīdāpetvā sayaṃ ucce nisīditvā tassā sīsaṃ attano ūrūsu ṭhapetvā ūkā gaṇhayamānā rājadhītāya sīsaṃ nakhehi vijjhi
V2.269 .Rājadhītā ‘‘ nāyaṃ attano nakhehi vijjhati , pitucchāputtassa me kumārassa nakhehi vijjhatī ’’ ti ñatvā ‘‘ amma , tvaṃ kumārassa santikaṃ agamāsī ’’ ti pucchi .
‘‘ Āma , ammā ’’ ti .
‘‘ Kiṃ tena sāsanaṃ kathitan ’’ ti ?
‘‘ Tava bahikaraṇūpāyaṃ pucchati , ammā ’’ ti .
Rājadhītā ‘‘ paṇḍito honto jānissatī ’’ ti paṭhamaṃ gāthaṃ bandhitvā ‘‘ amma , imaṃ uggahetvā kumārassa kathehī ’’ ti āha .
34.
‘‘ Pāṇi ce muduko cassa , nāgo cassa sukārito ;
Andhakāro ca vasseyya , atha nūna tadā siyā ’’ ti .
Sā taṃ uggaṇhitvā kumārassa santikaṃ gantvā ‘‘ amma , rājadhītā kimāhā ’’ ti vutte ‘‘ ayyaputta , aññaṃ kiñci avatvā imaṃ gāthaṃ
P2.325 pahiṇī ’’ ti taṃ gāthaṃ udāhāsi .Kumāro ca tassatthaṃ ñatvā ‘‘ gaccha , ammā ’’ ti taṃ uyyojesi .
Gāthāyattho – sace te ekissā cūḷupaṭṭhākāya mama hattho viya hattho mudu assa , yadi ca te āneñjakāraṇaṃ sukārito eko hatthī assa , yadi ca taṃ divasaṃ caturaṅgasamannāgato ativiya bahalo andhakāro assa , devo ca vasseyya .
Atha nūna tadā siyāti
M2.294 tādise kāle ime cattāro paccaye āgamma ekaṃsena te manorathassa matthakagamanaṃ siyāti .Kumāro etamatthaṃ tathato ñatvā ekaṃ abhirūpaṃ muduhatthaṃ cūḷupaṭṭhākaṃ sajjaṃ katvā maṅgalahatthigopakassa lañjaṃ datvā hatthiṃ āneñjakāraṇaṃ kāretvā kālaṃ āgamento acchi .
Athekasmiṃ kāḷapakkhuposathadivase majjhimayāmasamanantare ghanakāḷamegho vassi .
So ‘‘ ayaṃ dāni rājadhītāya vuttadivaso ’’ ti vāraṇaṃ abhiruhitvā muduhatthakaṃ cūḷupaṭṭhākaṃ hatthipiṭṭhe nisīdāpetvā gantvā rājanivesanassa ākāsaṅgaṇābhimukhe ṭhāne hatthiṃ mahābhittiyaṃ allīyāpetvā vātapānasamīpe temento aṭṭhāsi .
Rājāpi dhītaraṃ rakkhanto aññattha sayituṃ na deti , attano santike cūḷasayane sayāpeti .
Sāpi ‘‘ ajja kumāro āgamissatī ’’ ti ñatvā niddaṃ anokkamitvāva nipannā ‘‘ tāta nhāyitukāmāmhī ’’ ti āha .
Rājā ‘‘ ehi , ammā ’’ ti taṃ hatthe gahetvā vātapānasamīpaṃ netvā ‘‘ nhāyāhi , ammā ’’ ti ukkhipitvā vātapānassa bahipasse pamukhe ṭhapetvā ekasmiṃ hatthe gahetvā aṭṭhāsi .
Sā nhāyamānāva kumārassa hatthaṃ pasāresi , so tassā hatthato ābharaṇāni omuñcitvā upaṭṭhākāya hatthe piḷandhitvā
V2.270 taṃ ukkhipitvā rājadhītaraṃ nissāya pamukhe ṭhapesiP2.326 .Sā tassā hatthaṃ gahetvā pitu hatthe ṭhapesi , so tassā hatthaṃ gahetvā dhītu hatthaṃ muñci , sā itarasmāpi hatthā ābharaṇāni omuñcitvā tassā dutiyahatthe piḷandhitvā pitu hatthe ṭhapetvā kumārena saddhiṃ agamāsi .
Rājā ‘‘ dhītāyeva me ’’ ti saññāya taṃ dārikaṃ nhānapariyosāne sirigabbhe sayāpetvā dvāraṃ pidhāya lañchetvā ārakkhaṃ datvā attano sayanaṃ gantvā nipajji .
So pabhātāya rattiyā dvāraṃ vivaritvā taṃ dārikaṃ disvā ‘‘ kimetan ’’ ti pucchi .
Sā tassā kumārena saddhiṃ gatabhāvaṃ kathesi .
Rājā vippaṭisārī hutvā ‘‘ hatthe gahetvā carantenapi mātugāmaṃ rakkhituṃ na sakkā , evaṃ arakkhiyā nāmitthiyo ’’ ti cintetvā itarā dve gāthā avoca –
35.
‘‘ Analā mudusambhāsā , duppūrā tā nadīsamā ;
Sīdanti naṃ viditvāna , ārakā parivajjaye .
36.
‘‘ Yaṃ
M2.295 etā upasevanti , chandasā vā dhanena vā ;Jātavedova saṃ ṭhānaṃ , khippaṃ anudahanti nan ’’ ti .
Tattha analā mudusambhāsāti muduvacanenapi asakkuṇeyyā , neva sakkā saṇhavācāya saṅgaṇhitunti attho .
Purisehi vā etāsaṃ na alanti analā .
Mudusambhāsāti hadaye thaddhepi sambhāsāva mudu etāsanti mudusambhāsā .
Duppūrā tā nadīsamāti yathā nadī āgatāgatassa udakassa sandanato udakena duppūrā , evaṃ anubhūtānubhūtehi methunādīhi aparitussanato duppūrā .
Tena vuttaṃ –
‘‘ Tiṇṇaṃ , bhikkhave , dhammānaṃ atitto appaṭivāno mātugāmo kālaṃ karoti .
Katamesaṃ tiṇṇaṃ ?
Methunasamāpattiyā ca vijāyanassa ca alaṅkārassa ca .
Imesaṃ kho , bhikkhave , tiṇṇaṃ dhammānaṃ atitto appaṭivāno mātugāmo kālaṃ karotī ’’ ti .
Sīdantīti aṭṭhasu mahānirayesu soḷasasu ussadanirayesu nimujjanti .
Nan ti nipātamattaṃ
P2.327 .Viditvānāti evaṃ jānitvā .
Ārakā parivajjayeti ‘‘ etā itthiyo nāma methunadhammādīhi atittā kālaṃ katvā etesu nirayesu sīdanti , etā evaṃ attanā sīdamānā kassaññassa
V2.271 sukhāya bhavissantī ’’ ti evaṃ ñatvā paṇḍito puriso dūratova tā parivajjayeti dīpeti .Chandasā vā dhanena vāti attano vā chandena ruciyā pemena , bhativasena laddhadhanena vā yaṃ purisaṃ etā itthiyo upasevanti bhajanti .
Jātavedoti aggi .
So hi jātamattova vediyati , vidito pākaṭo hotīti jātavedo .
So yathā attano ṭhānaṃ kāraṇaṃ okāsaṃ anudahati , evametāpi yaṃ upasevanti , taṃ purisaṃ dhanayasasīlapaññāsamannāgatampi tesaṃ sabbesaṃ dhanādīnaṃ vināsanato puna tāya sampattiyā abhabbuppattikaṃ kurumānā khippaṃ anudahanti jhāpenti .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ Balavanto dubbalā honti , thāmavantopi hāyare ;
Cakkhumā andhakā honti , mātugāmavasaṃ gatā .
‘‘ Guṇavanto
M2.296 nigguṇā honti , paññavantopi hāyare ;Pamattā bandhane senti , mātugāmavasaṃ gatā .
‘‘ Ajjhenañca tapaṃ sīlaṃ , saccaṃ cāgaṃ satiṃ matiṃ ;
Acchindanti pamattassa , panthadūbhīva takkarā .
‘‘ Yasaṃ kittiṃ dhitiṃ sūraṃ , bāhusaccaṃ pajānanaṃ ;
Khepayanti pamattassa , kaṭṭhapuñjaṃva pāvako ’’ ti .
Evaṃ vatvā mahāsatto ‘‘ bhāgineyyopi mayāva posetabbo ’’ ti mahantena sakkārena dhītaraṃ tasseva datvā taṃ oparajje patiṭṭhapesi .
Sopi mātulassa accayena rajje patiṭṭhahi .
Satthā imaṃ dhammadesenaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi , saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi .
‘‘ Tadā rājā ahameva ahosin ’’ ti .
Mudupāṇijātakavaṇṇanā dutiyā .