[210]10. Kandagalakajātakavaṇṇanā
Ambho ko nāmayaṃ rukkhoti idaṃ satthā veḷuvane viharanto sugatālayaṃ ārabbha kathesi .
Tadā hi satthā ‘‘ devadatto sugatālayaṃ akāsī ’’ ti sutvā ‘‘ na , bhikkhave , idāneva devadatto mayhaṃ anukiriyaṃ karonto vināsaṃ patto , pubbepi pāpuṇiyevā ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto himavantapadese rukkhakoṭṭakasakuṇayoniyaṃ nibbatti ,‘‘ khadiravaniyo ’’ tissa nāmaṃ ahosi .
So khadiravaneyeva gocaraṃ gaṇhi , tasseko kandagalako nāma sahāyo ahosi , so simbalipālibhaddakavane gocaraṃ gaṇhāti .
So ekadivasaṃ khadiravaniyassa santikaṃ agamāsi .
Khadiravaniyo ‘‘ sahāyo me āgato ’’ ti kandagalakaṃ gahetvā khadiravanaṃ pavisitvā khadirakhandhaṃ tuṇḍena paharitvā rukkhato pāṇake nīharitvā adāsi .
Kandagalako dinne dinne madhurapūve viya chinditvā chinditvā khādi .
Tassa khādantasseva māno uppajji –
‘‘ ayampi
P2.163 rukkhakoṭṭakayoniyaṃ nibbatto , ahampi , kiṃ me etena dinnagocarena , sayameva khadiravane gocaraṃM2.149 gaṇhissāmī ’’ ti .So khadiravaniyaṃ āha –
‘‘ samma , mā tvaṃ dukkhaṃ anubhavi , ahameva khadiravane gocaraṃ gaṇhissāmī ’’ ti .
Atha
V2.135 naṃ so ‘‘ handa tvaṃ samma , simbalipālibhaddakādivane nissāre gocaraggahaṇakule jāto , khadirā nāma jātasārā thaddhā , mā te etaṃ ruccī ’’ ti āha .Kandagalako ‘‘ kiṃ dānāhaṃ na rukkhakoṭṭakayoniyaṃ nibbatto ’’ ti tassa vacanaṃ anādiyitvā vegena gantvā khadirarukkhaṃ tuṇḍena pahari .
Tāvadevassa tuṇḍaṃ bhijji , akkhīni nikkhamanākārappattāni jātāni , sīsaṃ phalitaṃ .
So khandhe patiṭṭhātuṃ asakkonto bhūmiyaṃ patitvā paṭhamaṃ gāthamāha –
119.
‘‘ Ambho ko nāmayaṃ rukkho , sinnapatto sakaṇṭako ;
Yattha ekappahārena , uttamaṅgaṃ vibhijjitan ’’ ti .
Tattha ambho ko nāmayaṃ rukkhoti , bho khadiravaniya , ko nāma ayaṃ rukkho .
‘‘ Ko nāma so ’’ tipi pāṭho .
Sinnapattoti sukhumapatto .
Yattha ekappahārenāti yasmiṃ rukkhe ekeneva pahārena .
Uttamaṅgaṃ vibhijjitan ti sīsaṃ bhinnaṃ , na kevalañca sīsaṃ , tuṇḍampi bhinnaṃ .
So vedanāppattatāya khadirarukkhaṃ ‘‘ kiṃ rukkho nāmeso ’’ ti jānituṃ asakkonto vedanāppatto hutvā imāya gāthāya vippalapi .
Taṃ vacanaṃ sutvā khadiravaniyo dutiyaṃ gāthamāha –
120.
‘‘ Acāri vatāyaṃ vitudaṃ vanāni , kaṭṭhaṅgarukkhesu asārakesu ;
Athāsadā khadiraṃ jātasāraṃ , yatthabbhidā garuḷo uttamaṅgan ’’ ti .
Tattha
P2.164 acāri vatāyan ti acari vata ayaṃ .Vitudaṃ vanānīti nissārasimbalipālibhaddakavanāni vitudanto vijjhanto .
Kaṭṭhaṅgarukkhesūti vanakaṭṭhakoṭṭhāsesu rukkhesu .
Asārakesūti nissāresu pālibhaddakasimbaliādīsu .
Athāsadā khadiraṃ jātasāran ti atha potakakālato paṭṭhāya jātasāraṃ khadiraṃ sampāpuṇi .
Yatthabbhidā garuḷo uttamaṅgan ti yatthabbhidāti yasmiṃ khadire abhindi padālayi .
Garuḷoti sakuṇo .
Sabbasakuṇānañhetaṃ sagāravasappatissa vacanaṃ .
Iti
M2.150 naṃ khadiravaniyo vatvā ‘‘ bho kandagalaka , yattha tvaṃ uttamaṅgaṃ abhindi , khadiro nāmeso sārarukkho ’’ ti āha .So tattheva jīvitakkhayaṃ pāpuṇi .
Satthā
V2.136 imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi –‘‘ tadā kandagalako devadatto ahosi , khadiravaniyo pana ahameva ahosin ’’ ti .
Kandagalakajātakavaṇṇanā dasamā .
Nataṃdaḷhavaggo chaṭṭho .
Tassuddānaṃ –
Bandhanāgāraṃ keḷisīlaṃ , khaṇḍaṃ vīrakagaṅgeyyaṃ ;
Kuruṅgamassakañceva , susumārañca kukkuṭaṃ ;
Kandagalakanti te dasa .