[214]4. Puṇṇanadījātakavaṇṇanā
Puṇṇaṃ nadin ti idaṃ satthā jetavane viharanto paññāpāramiṃ ārabbha kathesi .
Ekasmiñhi divase dhammasabhāyaṃ bhikkhū tathāgatassa paññaṃ ārabbha kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ –
‘‘ āvuso , sammāsambuddho mahāpañño puthupañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño gambhīrapañño nibbedhikapañño upāyapaññāya samannāgato ’’ ti .
Satthā āgantvā ‘‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti pucchitvā ‘‘ imāya nāmā ’’ ti vutte ‘‘ na , bhikkhave , idāneva , pubbepi tathāgato paññavā upāyakusaloyevā ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto purohitakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā pitu accayena purohitaṭṭhānaṃ labhitvā bārāṇasirañño atthadhammānusāsako
M2.159 ahosi .Aparabhāge rājā paribhedakānaṃ kathaṃ gahetvā bodhisattassa kuddho ‘‘ mā mama santike vasī ’’ ti bodhisattaṃ bārāṇasito pabbājesi .
Bodhisatto puttadāraṃ gahetvā ekasmiṃ kāsikagāmake vāsaṃ kappesi .
Aparabhāge rājā tassa guṇaṃ saritvā ‘‘ mayhaṃ kañci pesetvā ācariyaṃ pakkosituṃ na yuttaṃ , ekaṃ pana gāthaṃ bandhitvā paṇṇaṃ
V2.145P2.174 likhitvā kākamaṃsaṃ pacāpetvā paṇṇañca maṃsañca setavatthena paliveṭhetvā rājamuddikāya lañchetvā pesessāmi .Yadi paṇḍito bhavissati , paṇṇaṃ vācetvā kākamaṃsabhāvaṃ ñatvā āgamissati , no ce , nāgamissatī ’’ ti ‘‘ puṇṇaṃ nadin ’’ ti imaṃ gāthaṃ paṇṇe likhi –
127.
‘‘ Puṇṇaṃ nadiṃ yena ca peyyamāhu , jātaṃ yavaṃ yena ca guyhamāhu ;
Dūraṃ gataṃ yena ca avhayanti , so tyāgato handa ca bhuñja brāhmaṇā ’’ ti .
Tattha puṇṇaṃ nadiṃ yena ca peyyamāhūti kākapeyyā nadīhi vadantā yena puṇṇaṃ nadiṃ kākapeyyamāhu , na hi apuṇṇā nadī ‘‘ kākapeyyā ’’ ti vuccati .
Yadāpi nadītīre ṭhatvā gīvaṃ pasāretvā kākena pātuṃ sakkā hoti , tadā naṃ ‘‘ kākapeyyā ’’ ti vadanti .
Jātaṃ yavaṃ yena ca guyhamāhūti yavan ti desanāsīsamattaṃ , idha pana sabbampi jātaṃ uggataṃ sampannataruṇasassaṃ adhippetaṃ .
Tañhi yadā anto paviṭṭhakākaṃ paṭicchādetuṃ sakkoti , tadā guyhatīti guyhaṃ .
Kiṃ guyhati ?
Kākaṃ .
Iti kākassa guyhaṃ kākaguyhanti taṃ vadamānā kākena guyhavacanassa kāraṇabhūtena ‘‘ guyhan ’’ ti vadanti .
Tena vuttaṃ ‘‘ yena ca guyhamāhū ’’ ti .
Dūraṃ gataṃ yena ca avhayantīti dūraṃ gataṃ vippavutthaṃ piyapuggalaṃ yaṃ āgantvā nisinnaṃ disvā sace itthannāmo āgacchati , vassa kākāti vā vassantaññeva vā sutvā ‘‘ yathā kāko vassati , itthannāmo āgamissatī ’’ ti evaṃ vadantā yena ca avhayanti kathenti mantenti , udāharantīti attho .
So tyāgatoti so te ānīto .
Handa ca bhuñja , brāhmaṇāti gaṇha , brāhmaṇa , bhuñjassu naṃ , khāda idaṃ kākamaṃsanti attho .
Iti
M2.160 rājā imaṃ gāthaṃ paṇṇe likhitvā bodhisattassa pesesi .So paṇṇaṃ vācetvā ‘‘ rājā maṃ daṭṭhukāmo ’’ ti ñatvā dutiyaṃ gāthamāha –
128.
‘‘ Yato
P2.175 maṃ saratī rājā , vāyasampi pahetave ;Haṃsā koñcā mayūrā ca , asatīyeva pāpiyā ’’ ti .
Tattha yato maṃ saratī rājā , vāyasampi pahetaveti yadā rājā vāyasamaṃsaṃ labhitvā tampi pahetuṃ maṃ sarati .
Haṃsā koñcā mayūrā cāti yadā panassa ete haṃsādayo upanītā bhavissanti , ekāni haṃsamaṃsādīni lacchati , tadā maṃ kasmā na sarissatīti attho ?
Aṭṭhakathāyaṃ
V2.146 pana ‘‘ haṃsakoñcamayūrānan ’’ ti pāṭho .So sundaratarā , imesaṃ haṃsādīnaṃ maṃsaṃ labhitvā kasmā maṃ na sarissati , sarissatiyevāti attho .
Asatīyeva pāpiyāti yaṃ vā taṃ vā labhitvā saraṇaṃ nāma sundaraṃ , lokasmiṃ pana asatiyeva pāpiyā , asatikaraṇaṃyeva hīnaṃ lāmakaṃ , tañca amhākaṃ rañño natthi .
Sarati maṃ rājā , āgamanaṃ me paccāsīsati , tasmā gamissāmīti yānaṃ yojāpetvā gantvā rājānaṃ passi , rājā tussitvā purohitaṭṭhāneyeva patiṭṭhāpesi .
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi –
‘‘ tadā rājā ānando ahosi , purohito pana ahameva ahosin ’’ ti .
Puṇṇanadījātakavaṇṇanā catutthā .