[272]2. Byagghajātakavaṇṇanā
Yena
P2.356 mittena saṃsaggāti idaṃ satthā jetavane viharanto kokālikaṃ ārabbha kathesi .Kokālikavatthu terasakanipāte takkāriyajātake ( jā .1.13.104 ādayo ) āvibhavissati .
Kokāliko pana ‘‘ sāriputtamoggallāne gahetvā āgamissāmī ’’ ti kokālikaraṭṭhato
V2.296 jetavanaṃ āgantvā satthāraṃ vanditvā there upasaṅkamitvā ‘‘ āvuso , kokālikaraṭṭhavāsino manussā tumhe pakkosanti , etha gacchāmā ’’ ti āha .‘‘ Gaccha tvaṃ , āvuso , na mayaṃ āgacchāmā ’’ ti .
So therehi paṭikkhitto sayameva agamāsi .
Atha bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ –
‘‘ āvuso , kokāliko sāriputtamoggallānehi sahāpi
M2.322 vināpi vattituṃ na sakkoti , saṃyogampi na sahati , viyogampi na sahatī ’’ ti .Satthā āgantvā ‘‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti pucchitvā ‘‘ imāya nāmā ’’ ti vutte ‘‘ na , bhikkhave , idāneva , pubbepi kokāliko sāriputtamoggallānehi neva saha , na vinā vattituṃ sakkotī ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto aññatarasmiṃ araññāyatane rukkhadevatā hutvā nibbatti .
Tassa vimānato avidūre aññatarasmiṃ vanappatijeṭṭhake aññā rukkhadevatā vasati .
Tasmiṃ vanasaṇḍe sīho ca byaggho ca vasanti .
Tesaṃ bhayena koci tattha na khettaṃ karoti , na rukkhaṃ chindati , nivattitvā oloketuṃ samattho nāma natthi .
Te pana sīhabyagghā nānappakāre mige vadhitvā khādanti , khāditāvasesaṃ tattheva pahāya gacchanti .
Tena so vanasaṇḍo asucikuṇapagandho hoti .
Atha itarā rukkhadevatā andhabālā kāraṇākāraṇaṃ ajānamānā ekadivasaṃ bodhisattaṃ āha –
‘‘ samma , ete no sīhabyagghe nissāya vanasaṇḍo asucikuṇapagandho jāto , ahaṃ ete palāpemī ’’ ti .
Bodhisatto ‘‘ samma , ime dve nissāya amhākaṃ vimānāni
P2.357 rakkhiyanti , etesu palāyantesu vimānāni no vinassissanti , sīhabyagghānaṃ padaṃ apassantā manussā sabbaṃ vanaṃ chinditvā ekaṅgaṇaṃ katvā khettāni karissanti , mā te evaṃ ruccī ’’ ti vatvā purimā dve gāthā avoca – 64.
‘‘ Yena mittena saṃsaggā , yogakkhemo vihiyyati ;
Pubbevajjhābhavaṃ tassa , rakkhe akkhīva paṇḍito .
65.
‘‘ Yena mittena saṃsaggā , yogakkhemo pavaḍḍhati ;
Kareyyattasamaṃ vuttiṃ , sabbakiccesu paṇḍito ’’ ti .
Tattha yena mittena saṃsaggāti yena pāpamittena saddhiṃ saṃsaggahetu saṃsaggakāraṇā , yena saddhiṃ dassanasaṃsaggo savanasaṃsaggo kāyasaṃsaggo samullapanasaṃsaggo paribhogasaṃsaggoti imassa pañcavidhassa saṃsaggassa katattāti attho .
Yogakkhemoti kāyacittasukhaṃ .
Tañhi
M2.323 dukkhayogato khemattāV2.297 idha yogakkhemoti adhippetaṃ .Vihiyyatīti parihāyati .
Pubbevajjhābhavaṃ tassa , rakkhe akkhīva paṇḍitoti tassa pāpamittassa ajjhābhavaṃ tena abhibhavitabbaṃ attano lābhayasajīvitaṃ , yathā naṃ so na ajjhābhavati , tathā paṭhamatarameva attano akkhī viya paṇḍito puriso rakkheyya .
Dutiyagāthāya yenāti yena kalyāṇamittena saha saṃsaggakāraṇā .
Yogakkhemo pavaḍḍhatīti kāyacittasukhaṃ vaḍḍhati .
Kareyyattasamaṃ vuttin ti tassa kalyāṇamittassa sabbakiccesu paṇḍito puriso yathā attano jīvitavuttiñca upabhogaparibhogavuttiñca karoti , evametaṃ sabbaṃ kareyya , adhikampi kareyya , hīnaṃ pana na kareyyāti .
Evaṃ bodhisattena kāraṇe kathitepi sā bāladevatā anupadhāretvā ekadivasaṃ bheravarūpārammaṇaṃ dassetvā te sīhabyagghe palāpesi .
Manussā tesaṃ padavalañjaṃ adisvā ‘‘ sīhabyagghā aññaṃ vanasaṇḍaṃ gatā ’’ ti ñatvā vanasaṇḍassa ekapassaṃ chindiṃsu .
Devatā bodhisattaṃ upasaṅkamitvā
P2.358 ‘‘ ahaṃ , samma , tava vacanaṃ akatvā te palāpesiṃ , idāni tesaṃ gatabhāvaṃ ñatvā manussā vanasaṇḍaṃ chindanti , kiṃ nu kho kātabban ’’ ti vatvā ‘‘ idāni te asukavanasaṇḍe nāma vasanti , gantvā te ānehī ’’ ti vuttā tattha gantvā tesaṃ purato ṭhatvā añjaliṃ paggayha tatiyaṃ gāthamāha – 66.
‘‘ Etha byagghā nivattavho , paccupetha mahāvanaṃ ;
Mā vanaṃ chindi nibyagghaṃ , byagghā māhesu nibbanā ’’ ti .
Tattha byagghāti ubhopi te byagghanāmenevālapantī āha .
Nivattavhoti nivattatha .
Paccupetha mahāvanan ti taṃ mahāvanaṃ paccupetha puna upagacchatha , ayameva vā pāṭho .
Mā vanaṃ chindi nibyagghan ti amhākaṃ vasanakavanasaṇḍaṃ idāni tumhākaṃ abhāvena nibyagghaṃ manussā mā chindiṃsu .
Byagghā māhesu nibbanāti tumhādisā ca byaggharājāno attano vasanaṭṭhānā palāyitattā nibbanā vasanaṭṭhānabhūtena vanena virahitā mā ahesuṃ .
Te evaṃ tāya devatāya yāciyamānāpi ‘‘ gaccha tvaṃ , na mayaṃ āgamissāmā ’’ ti paṭikkhipiṃsuyeva .
Devatā ekikāva vanasaṇḍaṃ paccāgañchi .
Manussāpi katipāheneva sabbaṃ vanaṃ chinditvā khettāni karitvā kasikammaṃ kariṃsu .
Satthā
V2.298M2.324 imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi –‘‘ tadā apaṇḍitā devatā kokāliko ahosi , sīho sāriputto , byaggho moggallāno , paṇḍitadevatā pana ahameva ahosin ’’ ti .
Byagghajātakavaṇṇanā dutiyā .