[226]6. Kosiyajātakavaṇṇanā
Kāle
P2.208 nikkhamanā sādhūti idaṃ satthā jetavane viharanto kosalarājānaṃ ārabbha kathesi .Kosalarājā paccantavūpasamanatthāya akāle nikkhami .
Vatthu heṭṭhā vuttanayameva .
Satthā
V2.175 pana atītaṃ āharitvā āha –‘‘ mahārāja , atīte bārāṇasirājā akāle nikkhamitvā uyyāne khandhāvāraṃ nivesayi .
Tasmiṃ kāle
M2.191 eko ulūkasakuṇo veḷugumbaṃ pavisitvā nilīyi .Kākasenā āgantvā ‘ nikkhantameva taṃ gaṇhissāmā ’’’ ti parivāresi .
So sūriyatthaṅgamanaṃ anoloketvā akāleyeva nikkhamitvā palāyituṃ ārabhi .
Atha naṃ kākā parivāretvā tuṇḍehi koṭṭentā paripātesuṃ .
Rājā bodhisattaṃ āmantetvā ‘‘ kiṃ nu kho , paṇḍita , ime kākā kosiyaṃ paripātentī ’’ ti pucchi .
Bodhisatto ‘‘ akāle , mahārāja , attano vasanaṭṭhānā nikkhamantā evarūpaṃ dukkhaṃ paṭilabhantiyeva , tasmā akāle attano vasanaṭṭhānā nikkhamituṃ na vaṭṭatī ’’ ti imamatthaṃ pakāsento imaṃ gāthādvayamāha –
151.
‘‘ Kāle nikkhamanā sādhu , nākāle sādhu nikkhamo ;
Akālena hi nikkhamma , ekakampi bahujjano ;
Na kiñci atthaṃ joteti , dhaṅkasenāva kosiyaṃ .
152.
‘‘ Dhīro ca vidhividhānaññū , paresaṃ vivarānugū ;
Sabbāmitte vasīkatvā , kosiyova sukhī siyā ’’ ti .
Tattha kāle nikkhamanā sādhūti , mahārāja , nikkhamanā nāma nikkhamanaṃ vā parakkamanaṃ vā yuttapayuttakāle sādhu .
Nākāle sādhu nikkhamoti akāle pana attano vasanaṭṭhānato aññattha gantuṃ nikkhamo nāma nikkhamanaṃ vā parakkamanaṃ vā na sādhu .
‘‘ Akālena hī ’’ tiādīsu catūsu padesu paṭhamena saddhiṃ tatiyaṃ , dutiyena catutthaṃ yojetvā evaṃ attho veditabbo .
Attano vasanaṭṭhānato hi koci puriso akālena nikkhamitvā vā parakkamitvā vā na kiñci
P2.209 atthaṃ joteti , attano appamattakampi vuḍḍhiṃ uppādetuṃ na sakkoti , atha kho ekakampi bahujjano bahupi so paccatthikajano etaṃ akāle nikkhamantaṃ vā parakkamantaṃ vā ekakaṃ parivāretvā mahāvināsaṃ pāpeti .Tatrāyaṃ upamā – dhaṅkasenāva kosiyaṃ , yathā ayaṃ dhaṅkasenā imaṃ akāle nikkhamantañca parakkamantañca kosiyaṃ tuṇḍehi vitudanti mahāvināsaṃ pāpenti , tathā tasmā tiracchānagate ādiṃ katvā kenaci akāle attano vasanaṭṭhānato na nikkhamitabbaṃ na parakkamitabbanti .
Dutiyagāthāya
M2.192 dhīroti paṇḍito .Vidhīti porāṇakapaṇḍitehi ṭhapitapaveṇī .
Vidhānan ti koṭṭhāso vā saṃvidahanaṃ vā .
Vivarānugūti vivaraṃ anugacchanto jānanto .
Sabbāmitteti
V2.176 sabbe amitte .Vasīkatvāti attano vase katvā .
Kosiyovāti imamhā bālakosiyā añño paṇḍitakosiyo viya .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yo ca kho paṇḍito ‘‘ imasmiṃ kāle nikkhamitabbaṃ parakkamitabbaṃ , imasmiṃ na nikkhamitabbaṃ na parakkamitabban ’’ ti porāṇakapaṇḍitehi ṭhapitassa paveṇisaṅkhātassa vidhino koṭṭhāsasaṅkhātaṃ vidhānaṃ vā tassa vā vidhino vidhānaṃ saṃvidahanaṃ anuṭṭhānaṃ jānāti , so vidhividhānaññū paresaṃ attano paccāmittānaṃ vivaraṃ ñatvā yathā nāma paṇḍito kosiyo rattisaṅkhāte attano kāle nikkhamitvā ca parakkamitvā ca tattha tattha sayitānaññeva kākānaṃ sīsāni chindamāno te sabbe amitte vasīkatvā sukhī siyā , evaṃ dhīropi kāle nikkhamitvā parakkamitvā attano paccāmitte vasīkatvā sukhī niddukkho bhaveyyāti .
Rājā bodhisattassa vacanaṃ sutvā nivatti .
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi –
‘‘ tadā rājā ānando ahosi , paṇḍitāmacco pana ahameva ahosin ’’ ti .
Kosiyajātakavaṇṇanā chaṭṭhā .