[228]8. Kāmanītajātakavaṇṇanā
Tayo
M2.195 girin ti idaṃ satthā jetavane viharanto kāmanītabrāhmaṇaṃ nāma ārabbha kathesi .Vatthu paccuppannañca atītañca dvādasakanipāte kāmajātake ( jā .1.12.37 ādayo ) āvibhavissati .
Tesu pana dvīsu rājaputtesu jeṭṭhako āgantvā bārāṇasiyaṃ rājā ahosi , kaniṭṭho
V2.179 uparājā .Tesu rājā vatthukāmakilesakāmesu atitto dhanalolo ahosi .
Tadā bodhisatto sakko devarājā hutvā jambudīpaṃ olokento tassa rañño dvīsupi kāmesu atittabhāvaṃ ñatvā ‘‘ imaṃ rājānaṃ niggaṇhitvā lajjāpessāmī ’’ ti brāhmaṇamāṇavavaṇṇena āgantvā rājānaṃ passi , raññā ca ‘‘ kenatthena āgatosi māṇavā ’’ ti vutte ‘‘ ahaṃ , mahārāja , tīṇi nagarāni passāmi khemāni subhikkhāni pahūtahatthiassarathapattīni hiraññasuvaṇṇālaṅkārabharitāni , sakkā ca pana tāni appakeneva balena gaṇhituṃ , ahaṃ te tāni gahetvā dātuṃ āgato ’’ ti āha .
‘‘ Kadā gacchāma , māṇavā ’’ ti vutte ‘‘ sve mahārājā ’’ ti .
‘‘ Tena hi gaccha , pātova āgaccheyyāsī ’’ ti .
‘‘ Sādhu , mahārāja , vegena balaṃ sajjehī ’’ ti vatvā sakko sakaṭṭhānameva
P2.213 gato .Rājā punadivase bheriṃ carāpetvā balasajjaṃ kāretvā amacce pakkosāpetvā hiyyo eko brāhmaṇamāṇavo ‘‘ uttarapañcāle indapatte kekaketi imesu tīsu nagaresu rajjaṃ gahetvā dassāmī ’’ ti āha , taṃ māṇavaṃ ādāya tīsu nagaresu rajjaṃ gaṇhissāma , vegena naṃ pakkosathāti .
‘‘ Katthassa , deva , nivāso dāpito ’’ ti ?
‘‘ Na me tassa nivāsagehaṃ dāpitan ’’ ti .
‘‘ Nivāsaparibbayo pana dinno ’’ ti ?
‘‘ Sopi na dinno ’’ ti .
Atha ‘‘ kahaṃ naṃ passissāmā ’’ ti ?
‘‘ Nagaravīthīsu olokethā ’’ ti .
Te olokentā adisvā ‘‘ na passāma , mahārājā ’’ ti āhaṃsu .
Rañño māṇavaṃ apassantassa ‘‘ evaṃ mahantā nāma issariyā parihīnomhī ’’ ti mahāsoko udapādi , hadayavatthu uṇhaṃ ahosi , vatthulohitaṃ kuppi , lohitapakkhandikā udapādi , vejjā tikicchituṃ nāsakkhiṃsu .
Tato tīhacatūhaccayena sakko āvajjamāno tassa taṃ ābādhaṃ ñatvā ‘‘ tikicchissāmi nan ’’ ti brāhmaṇavaṇṇena āgantvā dvāre ṭhatvā ‘‘ vejjabrāhmaṇo
M2.196 tumhākaṃ tikicchanatthāya āgato ’’ ti ārocāpesi .Rājā taṃ sutvā ‘‘ mahantamahantā rājavejjā maṃ tikicchituṃ nāsakkhiṃsu , paribbayamassa dāpetvā uyyojethā ’’ ti āha .
Sakko taṃ sutvā ‘‘ mayhaṃ neva nivāsaparibbayena attho , vejjalābhampi na gaṇhissāmi , tikicchissāmi naṃ , puna rājā maṃ passatū ’’ ti āha .
Rājā taṃ sutvā ‘‘ tena hi āgacchatū ’’ ti āha .
Sakko pavisitvā jayāpetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi , rājā ‘‘ tvaṃ maṃ tikicchasī ’’ ti āha .
‘‘ Āma , devā ’’ ti .
‘‘ Tena hi tikicchassū ’’ ti .
‘‘ Sādhu , mahārāja , byādhino me lakkhaṇaṃ kathetha , kena kāraṇena uppanno , kiṃ khāditaṃ vā pītaṃ vā nissāya , udāhu diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā ’’ ti ?
‘‘ Tāta , mayhaṃ byādhi sutaṃ nissāya uppanno ’’ ti .
‘‘ Kiṃ te sutan ’’ ti .
‘‘ Tāta eko māṇavo
V2.180P2.214 āgantvā mayhaṃ ‘ tīsu nagaresu rajjaṃ gaṇhitvā dassāmī ’ ti āha , ahaṃ tassa nivāsaṭṭhānaṃ vā nivāsaparibbayaṃ vā na dāpesiṃ , so mayhaṃ kujjhitvā aññassa rañño santikaṃ gato bhavissati .Atha me ‘ evaṃ mahantā nāma issariyā parihīnomhī ’ ti cintentassa ayaṃ byādhi uppanno .
Sace sakkosi tvaṃ me kāmacittaṃ nissāya uppannaṃ byādhiṃ tikicchituṃ , tikicchāhī ’’ ti etamatthaṃ pakāsento paṭhamaṃ gāthamāha –
155.
‘‘ Tayo giriṃ antaraṃ kāmayāmi , pañcālā kuruyo kekake ca ;
Tatuttariṃ brāhmaṇa kāmayāmi , tikiccha maṃ brāhmaṇa kāmanītan ’’ ti .
Tattha tayo girin ti tayo girī , ayameva vā pāṭho .
Yathā ‘‘ sudassanassa girino , dvārañhetaṃ pakāsatī ’’ ti ettha sudassanaṃ devanagaraṃ yujjhitvā duggaṇhatāya duccalanatāya ‘‘ sudassanagirī ’’ ti vuttaṃ , evamidhāpi tīṇi nagarāni ‘‘ tayo girin ’’ ti adhippetāni .
Tasmā ayamettha attho – tīṇi ca nagarāni tesañca antaraṃ tividhampi raṭṭhaṃ kāmayāmi .
‘‘ Pañcālā kuruyo kekake cā ’’ ti imāni tesaṃ raṭṭhānaṃ nāmāni .
Tesu pañcālāti uttarapañcālā , tattha kapilaṃ nāma nagaraṃ .
Kuruyoti kururaṭṭhaṃ , tattha indapattaṃ nāma nagaraṃ .
Kekake cāti paccatte upayogavacanaṃ , tena kekakaraṭṭhaṃ dasseti .
Tattha kekakarājadhānīyeva nagaraṃ .
Tatuttarin ti taṃ
M2.197 ahaṃ ito paṭiladdhā bārāṇasirajjā tatuttariṃ tividhaṃ rajjaṃ kāmayāmi .Tikiccha maṃ , brāhmaṇa , kāmanītan ti imehi vatthukāmehi ca kilesakāmehi ca nītaṃ hataṃ pahataṃ sace sakkosi , tikiccha maṃ brāhmaṇāti .
Atha naṃ sakko ‘‘ mahārāja , tvaṃ mūlosadhādīhi atekiccho .
Ñāṇosadheneva tikicchitabbo ’’ ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –
156.
‘‘ Kaṇhāhidaṭṭhassa
P2.215 karonti heke , amanussapaviṭṭhassa karonti paṇḍitā ;Na kāmanītassa karoti koci , okkantasukkassa hi kā tikicchā ’’ ti .
Tattha kaṇhāhidaṭṭhassa karonti heketi ekacce hi tikicchakā ghoravisena kāḷasappena daṭṭhassa mantehi ceva osadhehi ca tikicchaṃ karonti .
Amanussapaviṭṭhassa karonti paṇḍitāti apare paṇḍitā bhūtavejjā bhūtayakkhādīhi amanussehi paviṭṭhassa abhibhūtassa gahitassa balikammaparittakaraṇaosadhaparibhāvitādīhi tikicchaṃ karonti .
Na kāmanītassa karoti kocīti
V2.181 kāmehi pana nītassa kāmavasikassa puggalassa aññatra paṇḍitehi añño koci tikicchaṃ na karoti , karontopi kātuṃ samattho nāma natthi .Kiṃkāraṇā ?
Okkantasukkassa hi kā tikicchāti , okkantasukkassa avakkantassa kusaladhammamariyādaṃ atikkantassa akusaladhamme patiṭṭhitassa puggalassa mantosadhādīhi kā nāma tikicchā , na sakkā osadhehi tikicchitunti .
Itissa mahāsatto imaṃ kāraṇaṃ dassetvā uttari evamāha –
‘‘ mahārāja , sace tvaṃ tāni tīṇi rajjāni lacchasi , api nu kho imesu catūsu nagaresu rajjaṃ karonto ekappahāreneva cattāri sāṭakayugāni paridaheyyāsi , catūsu vā suvaṇṇapātīsu bhuñjeyyāsi , catūsu vā sayanesu sayeyyāsi , mahārāja , taṇhāvasikena nāma bhavituṃ na vaṭṭati , taṇhā hi nāmesā vipattimūlā .
Sā vaḍḍhamānā yo taṃ vaḍḍheti , taṃ puggalaṃ aṭṭhasu mahānirayesu soḷasasu ussadanirayesu nānappakārabhedesu ca avasesesu apāyesu khipatī ’’ ti .
Evaṃ rājānaṃ nirayādibhayena tajjetvā mahāsatto dhammaṃ desesi .
Rājāpissa dhammaṃ sutvā vigatasoko hutvā tāvadeva nibyādhitaṃ pāpuṇi
P2.216 .Sakkopissa ovādaṃ datvā
M2.198 sīlesu patiṭṭhāpetvā devalokameva gato .Sopi tato paṭṭhāya dānādīni puññāni katvā yathākammaṃ gato .
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi –
‘‘ tadā rājā kāmanītabrāhmaṇo ahosi , sakko pana ahameva ahosin ’’ ti .
Kāmanītajātakavaṇṇanā aṭṭhamā .