5. Taṇḍulanāḷijātakavaṇṇanā
Kimagghati taṇḍulanāḷikāti idaṃ satthā jetavane viharanto lāludāyittheraṃ ārabbha kathesi .
Tasmiṃ samaye āyasmā dabbo mallaputto saṅghassa bhattuddesako hoti .
Tasmiṃ pātova salākabhattāni uddisamāne lāludāyittherassa kadāci varabhattaṃ pāpuṇāti , kadāci lāmakabhattaṃ .
So lāmakabhattassa pattadivase salākaggaṃ ākulaṃ karoti ,‘‘ kiṃ dabbova salākaṃ dātuṃ jānāti , amhe na jānāmā ’’ ti vadati .
Tasmiṃ salākaggaṃ ākulaṃ karonte ‘‘ handa dāni tvameva salākaṃ dehī ’’ ti salākapacchiṃ adaṃsu .
Tato paṭṭhāya so saṅghassa salākaṃ adāsi .
Dento ca pana ‘‘ idaṃ varabhattan ’’ ti vā ‘‘ lāmakabhattan ’’ ti vā ‘‘ asukavassagge varabhattan ’’ ti vā ‘‘ asukavassagge lāmakabhattan ’’ ti vā na jānāti , ṭhitikaṃ karontopi ‘‘ asukavassagge ṭhitikā ’’ ti na
M1.140 sallakkheti .Bhikkhūnaṃ ṭhitavelāya ‘‘ imasmiṃ ṭhāne ayaṃ ṭhitikā ṭhitā , imasmiṃ ṭhāne ayan ’’ ti bhūmiyaṃ vā bhittiyaṃ vā lekhaṃ kaḍḍhati .
Punadivase salākagge bhikkhū mandatarā vā honti bahutarā vā , tesu mandataresu lekhā heṭṭhā hoti , bahutaresu upari .
So ṭhitikaṃ ajānanto lekhāsaññāya salākaṃ deti .
Atha naṃ bhikkhū ‘‘ āvuso , udāyi , lekhā nāma heṭṭhā vā hoti upari vā , varabhattaṃ pana asukavassagge ṭhitaṃ , lāmakabhattaṃ asukavassagge ’’ ti āhaṃsu .
So bhikkhū paṭippharanto ‘‘ yadi
V1.130 evaṃ ayaṃ lekhā kasmā evaṃ ṭhitā , kiṃ ahaṃ tumhākaṃ saddahāmi , imissā lekhāya saddahāmī ’’ ti vadati .Atha naṃ daharā ca sāmaṇerā ca ‘‘ āvuso lāludāyi
P1.124 tayi salākaṃ dente bhikkhū lābhena parihāyanti , na tvaṃ dātuṃ anucchaviko , gaccha ito ’’ ti salākaggato nikkaḍḍhiṃsu .Tasmiṃ khaṇe salākagge mahantaṃ kolāhalaṃ ahosi .
Taṃ sutvā satthā ānandattheraṃ pucchi ‘‘ ānanda , salākagge mahantaṃ kolāhalaṃ , kiṃ saddo nāmeso ’’ ti .
Thero tathāgatassa tamatthaṃ ārocesi .
‘‘ Ānanda , na idāneva lāludāyi attano bālatāya paresaṃ lābhahāniṃ karoti , pubbepi akāsiyevā ’’ ti āha .
Thero tassatthassa āvibhāvatthaṃ bhagavantaṃ yāci .
Bhagavā bhavantarena paṭicchannaṃ kāraṇaṃ pākaṭaṃ akāsi .
Atīte kāsiraṭṭhe bārāṇasiyaṃ brahmadatto rājā ahosi .
Tadā amhākaṃ bodhisatto tassa agghāpaniko ahosi .
Hatthiassādīni ceva maṇisuvaṇṇādīni ca agghāpesi , agghāpetvā bhaṇḍasāmikānaṃ bhaṇḍānurūpameva mūlaṃ dāpesi .
Rājā pana luddho hoti , so lobhapakatitāya evaṃ cintesi ‘‘ ayaṃ agghāpaniko evaṃ agghāpento na cirasseva mama gehe dhanaṃ parikkhayaṃ gamessati , aññaṃ agghāpanikaṃ karissāmī ’’ ti .
So sīhapañjaraṃ ugghāṭetvā rājaṅgaṇaṃ olokento ekaṃ gāmikamanussaṃ lolabālaṃ rājaṅgaṇena gacchantaṃ disvā ‘‘ esa mayhaṃ agghāpanikakammaṃ kātuṃ sakkhissatī ’’ ti taṃ pakkosāpetvā ‘‘ sakkhissasi , bhaṇe , amhākaṃ agghāpanikakammaṃ kātun ’’ ti āha .
Sakkhissāmi , devāti .
Rājā attano dhanarakkhaṇatthāya taṃ bālaṃ agghāpanikakamme ṭhapesi .
Tato paṭṭhāya so bālo hatthiassādīni agghāpento agghaṃ hāpetvā
M1.141 yathāruciyā katheti .Tassa ṭhānantare ṭhitattā yaṃ so katheti , tameva mūlaṃ hoti .
Tasmiṃ kāle uttarāpathato eko assavāṇijo pañca assasatāni ānesi .
Rājā taṃ purisaṃ pakkosāpetvā asse agghāpesi .
So pañcannaṃ assasatānaṃ ekaṃ taṇḍulanāḷikaṃ agghamakāsi .
Katvā ca pana ‘‘ assavāṇijassa ekaṃ taṇḍulanāḷikaṃ dethā ’’ ti vatvā asse assasālāyaṃ
P1.125 saṇṭhāpesi .Assavāṇijo porāṇaagghāpanikassa santikaṃ gantvā taṃ pavattiṃ ārocetvā ‘‘ idāni kiṃ kattabban ’’ ti pucchi .
So āha ‘‘ tassa purisassa lañjaṃ datvā evaṃ pucchatha ‘ amhākaṃ tāva assā ekaṃ taṇḍulanāḷikaṃ agghantīti ñātametaṃ , tumhe pana nissāya taṇḍulanāḷiyā agghaṃ jānitukāmamhā , sakkhissatha no rañño santike ṭhatvā sā taṇḍulanāḷikā idaṃ nāma agghatīti vattun ’ ti , sace sakkomīti vadati , taṃ gahetvā rañño santikaṃ gacchatha , ahampi tattha āgamissāmī ’’ ti .
Assavāṇijo
V1.131 ‘‘ sādhū ’’ ti bodhisattassa vacanaṃ sampaṭicchitvā agghāpanikassa lañjaṃ datvā tamatthaṃ ārocesi .So lañjaṃ labhitvāva ‘‘ sakkhissāmi taṇḍulanāḷiṃ agghāpetun ’’ ti .
‘‘ Tena hi gacchāma rājakulan ’’ ti taṃ ādāya rañño santikaṃ agamāsi .
Bodhisattopi aññepi bahū amaccā agamiṃsu .
Assavāṇijo rājānaṃ vanditvā āha –
‘‘ deva , pañcannaṃ assasatānaṃ ekaṃ taṇḍulanāḷiṃ agghanakabhāvaṃ jānāma , sā pana taṇḍulanāḷi kiṃ agghatīti agghāpanikaṃ pucchatha devā ’’ ti .
Rājā taṃ pavattiṃ ajānanto ‘‘ ambho agghāpanika , pañca assasatāni kiṃ agghantī ’’ ti pucchi .
Taṇḍulanāḷiṃ , devāti .
‘‘ Hotu , bhaṇe , assā tāva taṇḍulanāḷiṃ agghantu .
Sā pana kiṃ agghati taṇḍulanāḷikā ’’ ti pucchi .
So bālapuriso ‘‘ bārāṇasiṃ santarabāhiraṃ agghati taṇḍulanāḷikā ’’ ti āha .
So kira pubbe rājānaṃ anuvattanto ekaṃ taṇḍulanāḷiṃ assānaṃ agghamakāsi .
Puna vāṇijassa hatthato lañjaṃ labhitvā tassā taṇḍulanāḷikāya bārāṇasiṃ santarabāhiraṃ agghamakāsi .
Tadā pana bārāṇasiyā pākāraparikkhepo dvādasayojaniko hoti .
Idamassa antaraṃ , bāhiraṃ pana tiyojanasatikaṃ raṭṭhaṃ .
Iti so bālo
M1.142 evaṃ mahantaṃ bārāṇasiṃ santarabāhiraṃ taṇḍulanāḷikāya agghamakāsi .Taṃ sutvā amaccā pāṇiṃ
P1.126 paharitvā hasamānā ‘‘ mayaṃ pubbe pathaviñca rajjañca anagghanti saññino ahumha , evaṃ mahantaṃ kira sarājakaṃ bārāṇasirajjaṃ taṇḍulanāḷimattaṃ agghati , aho agghāpanikassa ñāṇasampadā .Kahaṃ ettakaṃ kālaṃ ayaṃ agghāpaniko vihāsi , amhākaṃ rañño eva anucchaviko ’’ ti parihāsaṃ akaṃsu –
5.
‘‘ Kimagghati taṇḍulanāḷikāyaṃ , assāna mūlāya vadehi rāja ;
Bārāṇasiṃ santarabāhiraṃ , ayamagghati taṇḍulanāḷikā ’’ ti .
Tasmiṃ kāle rājā lajjito taṃ bālaṃ nikkaḍḍhāpetvā bodhisattasseva agghāpanikaṭṭhānaṃ adāsi .
Bodhisattopi yathākammaṃ gato .
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā dve vatthūni kathetvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi ‘‘ tadā gāmikabālaagghāpaniko lāludāyī ahosi , paṇḍitaagghāpaniko pana ahameva ahosin ’’ ti desanaṃ niṭṭhāpesi .
Taṇḍulanāḷijātakavaṇṇanā pañcamā .