[29]9. Kaṇhajātakavaṇṇanā
Yato yato garu dhuran ti idaṃ satthā jetavane viharanto yamakapāṭihāriyaṃ ārabbha kathesi .
Taṃ saddhiṃ devorohaṇena terasakanipāte sarabhamigajātake ( jā .1.13.134 ādayo ) āvi bhavissati .
Sammāsambuddhe pana yamakapāṭihāriyaṃ katvā devaloke temāsaṃ vasitvā mahāpavāraṇāya saṅkassanagaradvāre oruyha mahantena parivārena jetavanaṃ paviṭṭhe bhikkhū dhammasabhāyaṃ sannipatitvā ‘‘ āvuso , tathāgato nāma asamadhuro , tathāgatena vuḷhadhuraṃ añño vahituṃ samattho nāma natthi , cha satthāro ‘ mayameva
M1.210 pāṭihāriyaṃ karissāma , mayameva pāṭihāriyaṃ karissāmā ’ ti vatvā ekampi pāṭihāriyaṃ na akaṃsu , aho satthā asamadhuro ’’ ti satthu guṇakathaṃ kathentā nisīdiṃsu .Satthā āgantvā ‘‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti
P1.194 pucchi .‘‘ Mayaṃ , bhante , na aññāya kathāya , evarūpāya nāma tumhākameva guṇakathāyā ’’ ti .
Satthā ‘‘ bhikkhave , idāni mayā vuḷhadhuraṃ ko vahissati , pubbe tiracchānayoniyaṃ nibbattopi ahaṃ attanā samadhuraṃ kañci nālatthan ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .
Atīte
V1.193 bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto goyoniyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhi .Atha naṃ sāmikā taruṇavacchakakāleyeva ekissā mahallikāya ghare vasitvā tassā nivāsavetanato paricchinditvā adaṃsu .
Sā taṃ yāgubhattādīhi paṭijaggamānā puttaṭṭhāne ṭhapetvā vaḍḍhesi .
So ‘‘ ayyikākāḷako ’’ tveva nāmaṃ paññāyittha .
Vayappatto ca añjanavaṇṇo hutvā gāmagoṇehi saddhiṃ carati , sīlācārasampanno ahosi .
Gāmadārakā siṅgesupi kaṇṇesupi galepi gahetvā olambanti , naṅguṭṭhepi gahetvā kīḷanti , piṭṭhiyampi nisīdanti .
So ekadivasaṃ cintesi ‘‘ mayhaṃ mātā duggatā , maṃ puttaṭṭhāne ṭhapetvā dukkhena posesi , yaṃnūnāhaṃ bhatiṃ katvā imaṃ duggatabhāvato moceyyan ’’ ti .
So tato paṭṭhāya bhatiṃ upadhārento carati .
Athekadivasaṃ eko satthavāhaputto pañcahi sakaṭasatehi visamatitthaṃ sampatto , tassa goṇā sakaṭāni uttāretuṃ na sakkonti , pañcasu sakaṭasatesu goṇā yugaparamparāya yojitā ekampi sakaṭaṃ uttāretuṃ nāsakkhiṃsu .
Bodhisattopi gāmagoṇehi saddhiṃ tattha samīpe carati .
Satthavāhaputtopi gosuttavittako , so ‘‘ atthi nu kho etesaṃ gunnaṃ antare imāni sakaṭāni uttāretuṃ samattho usabhājānīyo ’’ ti upadhārayamāno bodhisattaṃ disvā ‘‘ ayaṃ ājānīyo sakkhissati mayhaṃ sakaṭāni uttāretuṃ , ko nu kho assa sāmiko ’’ ti gopālake pucchi ‘‘ ko nu kho bho imassa sāmiko , ahaṃ imaṃ sakaṭe yojetvā sakaṭesu uttāritesu vetanaṃ dassāmī ’’ ti .
Te āhaṃsu ‘‘ gahetvā naṃ yojetha , natthi imassa imasmiṃ ṭhāne sāmiko ’’ ti .
So naṃ nāsāya rajjukena bandhitvā
P1.195 ākaḍḍhento cāletumpi nāsakkhi .Bodhisatto kira ‘‘ bhatiyā kathitāya
M1.211 gamissāmī ’’ ti na agamāsi .Satthavāhaputto tassādhippāyaṃ ñatvā ‘‘ sāmi , tayā pañcasu sakaṭasatesu uttāritesu ekekassa sakaṭassa dve dve kahāpaṇe bhatiṃ katvā sahassaṃ dassāmī ’’ ti āha .
Tadā bodhisatto sayameva agamāsi .
Atha naṃ purisā purimasakaṭesu yojesuṃ .
Atha naṃ ekavegeneva ukkhipitvā thale patiṭṭhāpesi .
Etenupāyena sabbasakaṭāni uttāresi .
Satthavāhaputto ekekassa sakaṭassa ekekaṃ katvā pañcasatāni bhaṇḍikaṃ katvā tassa gale bandhi .
So ‘‘ ayaṃ mayhaṃ yathāparicchinnaṃ bhatiṃ na deti , na dānissa gantuṃ dassāmī ’’ ti gantvā sabbapurimasakaṭassa purato maggaṃ nivāretvā aṭṭhāsi .
Apanetuṃ vāyamantāpi naṃ apanetuṃ nāsakkhiṃsu .
Satthavāhaputto ‘‘ jānāti maññe esa attano bhatiyā ūnabhāvan ’’ ti ekekasmiṃ sakaṭe dve dve katvā sahassabhaṇḍikaṃ bandhitvā ‘‘ ayaṃ te sakaṭuttaraṇabhatī ’’ ti gīvāyaṃ laggesi .
So sahassabhaṇḍikaṃ ādāya mātu santikaṃ agamāsi .
Gāmadārakā ‘‘ kiṃ nāmetaṃ
V1.194 ayyikākāḷakassa gale ’’ ti bodhisattassa santikaṃ āgacchanti .So te anubandhitvā dūratova palāpento mātu santikaṃ gato .
Pañcannaṃ pana sakaṭasatānaṃ uttāritattā rattehi akkhīhi kilantarūpo paññāyittha .
Ayyikā tassa gīvāya sahassatthavikaṃ disvā ‘‘ tāta , ayaṃ te kahaṃ laddhā ’’ ti gopālakadārake pucchitvā tamatthaṃ sutvā ‘‘ tāta , kiṃ ahaṃ tayā laddhabhatiyā jīvitukāmā , kiṃkāraṇā evarūpaṃ dukkhaṃ anubhosī ’’ ti vatvā bodhisattaṃ uṇhodakena nhāpetvā sakalasarīraṃ telena makkhetvā pānīyaṃ pāyetvā sappāyaṃ bhojanaṃ bhojetvā jīvitapariyosāne saddhiṃ bodhisattena yathākammaṃ gatā .
Satthā ‘‘ na , bhikkhave , tathāgato idāneva asamadhuro , pubbepi asamadhuroyevā ’’ ti vatvā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā anusandhiṃ ghaṭetvā abhisambuddho hutvā imaṃ gāthamāha –
29.
‘‘ Yato
P1.196 yato garu dhuraṃ , yato gambhīravattanī ;Tadāssu kaṇhaṃ yuñjanti , svāssu taṃ vahate dhuran ’’ ti .
Tattha yato yato garu dhuran ti yasmiṃ yasmiṃ ṭhāne dhuraṃ garu bhāriyaṃ hoti , aññe balibaddā ukkhipituṃ na sakkonti .
Yato gambhīravattanīti
M1.212 vattanti etthāti vattanī , maggassetaṃ nāmaṃ , yasmiṃ ṭhāne udakacikkhallamahantatāya vā visamacchinnataṭabhāvena vā maggo gambhīro hotīti attho .Tadāssu kaṇhaṃ yuñjantīti ettha assūti nipātamattaṃ , tadā kaṇhaṃ yuñjantīti attho .
Yadā dhurañca garu hoti maggo ca gambhīro , tadā aññe balibadde apanetvā kaṇhameva yojentīti vuttaṃ hoti .
Svāssu taṃ vahate dhuran ti etthāpi assūti nipātamattameva , so taṃ dhuraṃ vahatīti attho .
Evaṃ bhagavā ‘‘ tadā , bhikkhave , kaṇhova taṃ dhuraṃ vahatī ’’ ti dassetvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi –
‘‘ tadā mahallikā uppalavaṇṇā ahosi , ayyikākāḷako pana ahameva ahosin ’’ ti .
Kaṇhajātakavaṇṇanā navamā .