[122]2. Dummedhajātakavaṇṇanā
Yasaṃ
P1.444 laddhāna dummedhoti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi .Dhammasabhāyañhi bhikkhū ‘‘ āvuso devadatto , tathāgatassa puṇṇacandasassirikamukhaṃ asītānubyañjanadvattiṃsamahāpurisalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ byāmappabhāparikkhittaṃ āveḷāveḷābhūtā yamakayamakabhūtā ghanabuddharasmiyo vissajjentaṃ paramasobhaggappattaṃ attabhāvañca oloketvā cittaṃ pasādetuṃ na sakkoti , usūyameva karoti .
‘ Buddhā nāma evarūpena sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā vimuttiñāṇadassanena samannāgatā ’ ti vuccamāne vaṇṇaṃ sahituṃ na sakkoti , usūyameva karotī ’’ ti devadattassa aguṇakathaṃ kathayiṃsu .
Satthā āgantvā
M1.470 ‘‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti pucchitvā ‘‘ imāya nāmā ’’ ti vutte ‘‘ na , bhikkhaveV1.426 , idāneva devadatto mama vaṇṇe bhaññamāne usūyaṃ karoti , pubbepi akāsiyevā ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .Atīte magadharaṭṭhe rājagahanagare ekasmiṃ magadharāje rajjaṃ kārente bodhisatto hatthiyoniyaṃ nibbattitvā sabbaseto ahosi heṭṭhā vaṇṇitasadisāya rūpasampattiyā samannāgato .
Atha naṃ ‘‘ lakkhaṇasampanno ayan ’’ ti so rājā maṅgalahatthiṃ akāsi .
Athekasmiṃ chaṇadivase sakalanagaraṃ devanagaraṃ viya alaṅkārāpetvā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitaṃ maṅgalahatthiṃ abhiruhitvā mahantena rājānubhāvena nagaraṃ padakkhiṇaṃ akāsi .
Mahājano tattha tattha ṭhatvā maṅgalahatthino rūpasobhaggappattaṃ sarīraṃ disvā ‘‘ aho rūpaṃ , aho gati , aho līḷā , aho lakkhaṇasampatti , evarūpo nāma sabbasetavaravāraṇo cakkavattirañño anucchaviko ’’ ti maṅgalahatthimeva vaṇṇesi .
Rājā maṅgalahatthissa vaṇṇaṃ sutvā sahituṃ asakkonto usūyaṃ uppādetvā ‘‘ ajjeva taṃ pabbatapāde pātetvā jīvitakkhayaṃ pāpessāmī ’’ ti hatthācariyaṃ pakkosāpetvā ‘‘ kinti katvā tayā ayaṃ nāgo sikkhāpito ’’ ti āha .
‘‘ Susikkhāpito , devā ’’ ti .
‘‘ Na susikkhito , dusikkhito ’’ ti .
‘‘ Susikkhito , devā ’’ ti .
‘‘ Yadi susikkhito
P1.445 , sakkhissasi naṃ vepullapabbatamatthakaṃ āropetun ’’ ti .‘‘ Āma , devā ’’ ti .
‘‘ Tena hi ehī ’’ ti sayaṃ otaritvā hatthācariyaṃ āropetvā pabbatapādaṃ gantvā hatthācariyena hatthipiṭṭhiyaṃ nisīditvāva hatthimhi vepullapabbatamatthakaṃ āropite sayampi amaccagaṇaparivuto pabbatamatthakaṃ abhiruhitvā hatthiṃ papātābhimukhaṃ kāretvā ‘‘ tvaṃ ‘ mayā esa susikkhāpito ’ ti vadesi , tīhiyeva tāva naṃ pādehi ṭhapehī ’’ ti āha .
Hatthācariyo piṭṭhiyaṃ nisīditvāva ‘‘ bho tīhi pādehi tiṭṭhā ’’ ti hatthissa paṇhikāya saññaṃ adāsi , mahāsatto tathā akāsi .
Puna rājā ‘‘ dvīhi purimapādehiyeva ṭhapehī ’’ ti āha , mahāsatto dve pacchimapāde ukkhipitvā purimapādehi aṭṭhāsi .
‘‘ Pacchimapādehiyevā ’’ ti vuttepi dve purimapāde ukkhipitvā pacchimapādehi aṭṭhāsi ,‘‘ ekenā ’’ ti vuttepi tayo pāde ukkhipitvā ekeneva
M1.471 aṭṭhāsi .Athassa apatanabhāvaṃ ñatvā ‘‘ sace pahosi , ākāse naṃ ṭhapehī ’’ ti āha .
Ācariyo cintesi –
‘‘ sakalajambudīpe iminā sadiso susikkhito hatthī nāma natthi , nissaṃsayaṃ panetaṃ esa papāte pātetvā māretukāmo bhavissatī ’’ ti .
So tassa kaṇṇamūle mantesi ‘‘ tāta , ayaṃ rājā taṃ papāte pātetvā māretukāmo , na tvaṃ etassa anucchaviko .
Sace te ākāsena gantuṃ balaṃ atthi , maṃ yathānisinnaṃyeva ādāya vehāsaṃ abbhuggantvā bārāṇasiṃ
V1.427 gacchā ’’ ti .Puññiddhiyā samannāgato mahāsatto taṅkhaṇaññeva ākāse aṭṭhāsi .
Hatthācariyo ‘‘ mahārāja , ayaṃ hatthī puññiddhiyā samannāgato , na tādisassa mandapuññassa dubbuddhino anucchaviko , paṇḍitassa puññasampannassa rañño anucchaviko , tādisā nāma mandapuññā evarūpaṃ vāhanaṃ labhitvā tassa guṇaṃ ajānantā tañceva vāhanaṃ avasesañca yasasampattiṃ nāsentiyevā ’’ ti vatvā hatthikkhandhe nisinnova imaṃ gāthamāha –
122.
‘‘ Yasaṃ laddhāna dummedho , anatthaṃ carati attano ;
Attano ca paresañca , hiṃsāya paṭipajjatī ’’ ti .
Tatrāyaṃ
P1.446 saṅkhepattho – mahārāja , tādiso dummedho nippañño puggalo parivārasampattiṃ labhitvā attano anatthaṃ carati .Kiṃkāraṇā ?
So hi yasamadamatto kattabbākattabbaṃ ajānanto attano ca paresañca hiṃsāya paṭipajjati .
Hiṃsā vuccati kilamanaṃ dukkhuppādanaṃ , tadatthāya eva paṭipajjatīti .
Evaṃ imāya gāthāya rañño dhammaṃ desetvā ‘‘ tiṭṭha dāni tvan ’’ ti vatvā ākāse uppatitvā bārāṇasinagaraṃ gantvā rājaṅgaṇe ākāse aṭṭhāsi .
Sakalanagaraṃ saṅkhubhitvā ‘‘ amhākaṃ rañño ākāsena setavaravāraṇo āgantvā rājaṅgaṇe ṭhito ’’ ti ekakolāhalaṃ ahosi .
Vegena raññopi ārocesuṃ .
Rājā nikkhamitvā ‘‘ sace mayhaṃ upabhogatthāya āgatosi , bhūmiyaṃ patiṭṭhāhī ’’ ti āha .
Bodhisatto bhūmiyaṃ patiṭṭhāsi , ācariyo otaritvā rājānaṃ vanditvā ‘‘ kuto āgatosi , tātā ’’ ti vutte ‘‘ rājagahato ’’ ti vatvā sabbaṃ pavattiṃ ārocesi .
Rājā ‘‘ manāpaṃ te , tāta , kataṃ idhāgacchantenā ’’ ti tuṭṭhahaṭṭho
M1.472 nagaraṃ sajjāpetvā vāraṇaṃ maṅgalahatthiṭṭhāne ṭhapetvā sakalarajjaṃ tayo koṭṭhāse katvā ekaṃ bodhisattassa adāsi , ekaṃ ācariyassa , ekaṃ attanā aggahesi .Bodhisattassa āgatakālato paṭṭhāyeva pana rañño sakalajambudīpe rajjaṃ hatthagatameva jātaṃ .
So jambudīpe aggarājā hutvā dānādīni puññāni katvā yathākammaṃ agamāsi .
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi –
‘‘ tadā magadharājā devadatto ahosi , bārāṇasirājā sāriputto , hatthācariyo ānando , hatthī pana ahameva ahosin ’’ ti .
Dummedhajātakavaṇṇanā dutiyā .