[57]7. Vānarindajātakavaṇṇanā
Yassete
M1.296 caturo dhammāti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattassa vadhāya parisakkanaṃ ārabbha kathesi .Tasmiñhi samaye satthā ‘‘ devadatto vadhāya parisakkatī ’’ ti sutvā ‘‘ na , bhikkhave , idāneva devadatto mayhaṃ vadhāya parisakkati , pubbepi parisakkiyeva , tāsamattampi pana kātuṃ nāsakkhī ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kapiyoniyaṃ nibbattitvā vuḍḍhimanvāya assapotakappamāṇo thāmasampanno ekacaro hutvā nadītīre viharati .
Tassā pana nadiyā vemajjhe eko dīpako nānappakārehi ambapanasādīhi phalarukkhehi sampanno .
Bodhisatto nāgabalo thāmasampanno nadiyā orimatīrato uppatitvā dīpakassa orato nadīmajjhe eko piṭṭhipāsāṇo atthi , tasmiṃ nipatati , tato uppatitvā tasmiṃ dīpake patati .
Tattha nānappakārāni phalāni khāditvā sāyaṃ teneva upāyena paccāgantvā attano vasanaṭṭhāne vasitvā punadivasepi tatheva karoti .
Iminā niyāmena tattha vāsaṃ kappeti .
Tasmiṃ pana kāle eko kumbhīlo sapajāpatiko tassā nadiyā vasati .
Tassa bhariyā bodhisattaṃ aparāparaṃ gacchantaṃ disvā bodhisattassa hadayamaṃse dohaḷaṃ
P1.279 uppādetvā kumbhīlaṃ āhaV1.269 –‘‘ mayhaṃ kho , ayya , imassa vānarindassa hadayamaṃse dohaḷo uppanno ’’ ti .
Kumbhīlo ‘‘ sādhu , bhadde , lacchasī ’’ ti vatvā ‘‘ ajja taṃ sāyaṃ dīpakato āgacchantameva gaṇhissāmī ’’ ti gantvā piṭṭhipāsāṇe nipajji .
Bodhisatto divasaṃ caritvā sāyanhasamaye dīpake ṭhitova pāsāṇaṃ oloketvā –
‘‘ ayaṃ pāsāṇo idāni uccataro khāyati , kiṃ nu kho kāraṇan ’’ ti cintesi .
Tassa kira udakappamāṇañca pāsāṇappamāṇañca suvavatthāpitameva hoti .
Tenassa etadahosi ‘‘ ajja imissā nadiyā udakaṃ neva hāyati , na ca vaḍḍhati , atha ca panāyaṃ pāsāṇo mahā hutvā paññāyati , kacci nu kho ettha mayhaṃ gahaṇatthāya kumbhīlo nipanno ’’ ti .
So ‘‘ vīmaṃsāmi tāva nan ’’ ti tattheva
M1.297 ṭhatvā pāsāṇena saddhiṃ kathento viya ‘‘ bho pāsāṇā ’’ ti vatvā paṭivacanaṃ alabhanto yāvatatiyaṃ ‘‘ bho pāsāṇā ’’ ti āha .Pāsāṇo kiṃ paṭivacanaṃ dassati .
Punapi vānaro ‘‘ kiṃ bho pāsāṇa , ajja mayhaṃ paṭivacanaṃ na desī ’’ ti āha .
Kumbhīlo ‘‘ addhā aññesu divasesu ayaṃ pāsāṇo vānarindassa paṭivacanaṃ adāsi , dassāmi dānissa paṭivacanan ’’ ti cintetvā ‘‘ kiṃ , bho vānarindā ’’ ti āha .
‘‘ Kosi tvan ’’ ti ?
‘‘ Ahaṃ kumbhīlo ’’ ti .
‘‘ Kimatthaṃ ettha nipannosī ’’ ti ?
‘‘ Tava hadayamaṃsaṃ patthayamāno ’’ ti .
Bodhisatto cintesi ‘‘ añño me gamanamaggo natthi , ajja mayā esa kumbhīlo vañcetabbo ’’ ti .
Atha naṃ evamāha ‘‘ samma kumbhīla , ahaṃ attānaṃ tuyhaṃ pariccajissāmi , tvaṃ mukhaṃ vivaritvā maṃ tava santikaṃ āgatakāle gaṇhāhī ’’ ti .
Kumbhīlānañhi mukhe vivaṭe akkhīni nimmīlanti .
So taṃ kāraṇaṃ asallakkhetvā mukhaṃ vivari , athassa akkhīni pithīyiṃsu .
So mukhaṃ vivaritvā akkhīni nimmīletvā nipajji .
Bodhisatto tathābhāvaṃ ñatvā dīpakā uppatito gantvā kumbhīlassa matthake akkamitvā tato uppatito vijjulatā viya vijjotamāno paratīre aṭṭhāsi .
Kumbhīlo taṃ acchariyaṃ disvā ‘‘ iminā vānarindena atiaccherakaṃ katan ’’ ti cintetvā ‘‘ bho vānarinda , imasmiṃ loke catūhi dhammehi samannāgato
P1.280 puggalo paccāmitte adhibhavati .Te sabbepi tuyhaṃ abbhantare atthi maññe ’’ ti vatvā imaṃ gāthamāha –
57.
‘‘ Yassete caturo dhammā , vānarinda yathā tava ;
Saccaṃ dhammo dhiti cāgo , diṭṭhaṃ so ativattatī ’’ ti .
Tattha
V1.270 yassāti yassa kassaci puggalassa .Eteti idāni vattabbe paccakkhato niddisati .
Caturo dhammāti cattāro guṇā .
Saccan ti vacīsaccaṃ ,‘‘ mama santikaṃ āgamissāmī ’’ ti vatvā musāvādaṃ akatvā āgatoyevāti etaṃ te vacīsaccaṃ .
Dhammoti vicāraṇapaññā ,‘‘ evaṃ kate idaṃ nāma bhavissatī ’’ ti esā te vicāraṇapaññā atthi .
Dhitīti abbocchinnaṃ vīriyaṃ vuccati , etampi te atthi .
Cāgoti attapariccāgo , tvaṃ attānaṃ pariccajitvā
M1.298 mama santikaṃ āgato .Yaṃ panāhaṃ gaṇhituṃ nāsakkhiṃ , mayhamevesa doso .
Diṭṭhan ti paccāmittaṃ .
So ativattatīti yassa puggalassa yathā tava , evaṃ ete cattāro dhammā atthi , so yathā maṃ ajja tvaṃ atikkanto , tatheva attano paccāmittaṃ atikkamati abhibhavatīti .
Evaṃ kumbhīlo bodhisattaṃ pasaṃsitvā attano vasaṭṭhānaṃ gato .
Satthāpi ‘‘ na , bhikkhave , devadatto idāneva mayhaṃ vadhāya parisakkati , pubbepi parisakkiyevā ’’ ti imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi –
‘‘ tadā kumbhīlo devadatto ahosi , bhariyāssa ciñcamāṇavikā , vānarindo pana ahameva ahosin ’’ ti .
Vānarindajātakavaṇṇanā sattamā .