[20]10. Naḷapānajātakavaṇṇanā
Disvā
P1.170 padamanuttiṇṇan ti idaṃ satthā kosalesu cārikaṃ caramāno naḷakapānagāmaṃ patvā naḷakapānapokkharaṇiyaṃ ketakavane viharanto naḷadaṇḍake ārabbha kathesi .Tadā kira bhikkhū naḷakapānapokkharaṇiyaṃ nhatvā sūcigharatthāya sāmaṇerehi naḷadaṇḍake gāhāpetvā te sabbatthakameva chidde disvā satthāraṃ upasaṅkamitvā ‘‘ bhante , mayaṃ sūcigharatthāya naḷadaṇḍake gaṇhāpema , te mūlato yāva aggā sabbatthakameva chiddā , kiṃ nu kho etan ’’ ti pucchiṃsu .
Satthā ‘‘ idaṃ , bhikkhave , mayhaṃ porāṇakaadhiṭṭhānan ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .
Pubbe kira so vanasaṇḍo arañño ahosi .
Tassāpi pokkharaṇiyā eko dakarakkhaso otiṇṇotiṇṇe khādati .
Tadā bodhisatto rohitamigapotakappamāṇo kapirājā hutvā asītisahassamattavānaraparivuto yūthaṃ pariharanto tasmiṃ araññe vasati .
So vānaragaṇassa ovādaṃ adāsi ‘‘ tātā , imasmiṃ araññe visarukkhāpi amanussapariggahitapokkharaṇiyopi honti , tumhe akhāditapubbaṃ phalāphalaṃ khādantā vā apītapubbaṃ pānīyaṃ pivantā vā maṃ paṭipuccheyyāthā ’’ ti .
Te ‘‘ sādhū ’’ ti paṭissuṇitvā ekadivasaṃ agatapubbaṭṭhānaṃ gatā tattha bahudeva divasaṃ caritvā pānīyaṃ gavesamānā ekaṃ pokkharaṇiṃ disvā pānīyaṃ apivitvāva bodhisattassāgamanaṃ olokayamānā nisīdiṃsu .
Bodhisatto āgantvā ‘‘ kiṃ tātā , pānīyaṃ na pivathā ’’ ti āha .
‘‘ Tumhākaṃ āgamanaṃ olokemā ’’ ti .
‘‘ Suṭṭhu , tātā ’’ ti bodhisatto pokkharaṇiṃ āvijjhitvā padaṃ paricchindanto otiṇṇameva
V1.172 passi , na uttiṇṇaṃ .So ‘‘ nissaṃsayaṃ esā amanussapariggahitā ’’ ti ñatvā ‘‘ suṭṭhu vo kataṃ , tātā , pānīyaṃ apivantehi , amanussapariggahitā ayan ’’ ti āha .
Dakarakkhasopi
M1.187 tesaṃ anotaraṇabhāvaṃP1.171 ñatvā nīlodaro paṇḍaramukho surattahatthapādo bībhacchadassano hutvā udakaṃ dvidhā katvā nikkhamitvā ‘‘ kasmā nisinnāttha , otaritvā pānīyaṃ pivathā ’’ ti āha .Atha naṃ bodhisatto pucchi ‘‘ tvaṃ idha nibbattadakarakkhasosī ’’ ti ?
‘‘ Āma , ahan ’’ ti .
‘‘ Tvaṃ pokkharaṇiṃ otiṇṇake labhasī ’’ ti ?
‘‘ Āma , labhāmi , ahaṃ idhotiṇṇaṃ antamaso sakuṇikaṃ upādāya na kiñci muñcāmi , tumhepi sabbe khādissāmī ’’ ti .
‘‘ Na mayaṃ attānaṃ tuyhaṃ khādituṃ dassāmā ’’ ti .
‘‘ Pānīyaṃ pana pivissathā ’’ ti .
‘‘ Āma , pānīyaṃ pivissāma , na ca te vasaṃ gamissāmā ’’ ti .
‘‘ Atha kathaṃ pānīyaṃ pivissathā ’’ ti ?
Kiṃ pana tvaṃ maññasi ‘‘ otaritvā pivissantī ’’ ti .
‘‘ Mayañhi anotaritvā asītisahassānipi ekamekaṃ naḷadaṇḍakaṃ gahetvā uppalanāḷena udakaṃ pivantā viya tava pokkharaṇiyā pānīyaṃ pivissāma , evaṃ no tvaṃ khādituṃ na sakkhissasī ’’ ti .
Etamatthaṃ viditvā satthā abhisambuddho hutvā imissā gāthāya purimapadadvayaṃ abhāsi –
20.
‘‘ Disvā padamanuttiṇṇaṃ , disvānotaritaṃ padan ’’ ti .
Tassattho – bhikkhave , so kapirājā tassā pokkharaṇiyā ekampi uttiṇṇapadaṃ nāddasa , otaritaṃ pana otiṇṇapadameva addasa .
Evaṃ disvā padaṃ anuttiṇṇaṃ disvāna otaritaṃ padaṃ ‘‘ addhāyaṃ pokkharaṇī amanussapariggahitā ’’ ti ñatvā tena saddhiṃ sallapanto sapariso āha –
‘‘ Naḷena vāriṃ pissāmā ’’ ti ;
Tassattho – mayaṃ tava pokkharaṇiyaṃ naḷena pānīyaṃ pivissāmāti .
Puna mahāsatto āha –
‘‘ Neva maṃ tvaṃ vadhissasī ’’ ti ;
Evaṃ naḷena pānīyaṃ pivantaṃ saparisampi maṃ tvaṃ neva vadhissasīti attho .
Evañca pana vatvā bodhisatto ekaṃ naḷadaṇḍakaṃ āharāpetvā pāramiyo āvajjetvā saccakiriyaṃ katvā mukhena dhami , naḷo
P1.172 anto kiñci gaṇṭhiṃ asesetvā sabbatthakameva susiro ahosiV1.173 .Iminā niyāmena aparampi aparampi āharāpetvā mukhena dhamitvā adāsi .
Evaṃ santepi na sakkā niṭṭhāpetuṃ , tasmā evaṃ na gahetabbaṃ .
Bodhisatto pana ‘‘ imaṃ pokkharaṇiṃ parivāretvā jātā sabbepi naḷā ekacchiddā hontū ’’ ti adhiṭṭhāsi
M1.188 .Bodhisattānañhi hitūpacārassa mahantatāya adhiṭṭhānaṃ samijjhati .
Tato paṭṭhāya sabbepi taṃ pokkharaṇiṃ parivāretvā uṭṭhitanaḷā ekacchiddā jātā .
Imasmiñhi kappe cattāri kappaṭṭhiyapāṭihāriyāni nāma .
Katamāni cattāri ?
Cande sasalakkhaṇaṃ sakalampi imaṃ kappaṃ ṭhassati , vaṭṭakajātake aggino nibbutaṭṭhānaṃ sakalampi imaṃ kappaṃ aggi na jhāyissati , ghaṭīkāranivesanaṭṭhānaṃ sakalampi imaṃ kappaṃ anovassakaṃ ṭhassati , imaṃ pokkharaṇiṃ parivāretvā uṭṭhitanaḷā sakalampi imaṃ kappaṃ ekacchiddā bhavissantīti imāni cattāri kappaṭṭhiyapāṭihāriyāni nāma .
Bodhisatto evaṃ adhiṭṭhahitvā ekaṃ naḷaṃ ādāya nisīdi .
Tepi asītisahassavānarā ekekaṃ ādāya pokkharaṇiṃ parivāretvā nisīdiṃsu .
Tepi bodhisattassa naḷena ākaḍḍhitvā pānīyaṃ pivanakāle sabbe tīre nisinnāva piviṃsu .
Evaṃ tehi pānīye pivite dakarakkhaso kiñci alabhitvā anattamano sakanivesanameva gato .
Bodhisattopi saparivāro araññameva pāvisi .
Satthā pana ‘‘ imesaṃ , bhikkhave , naḷānaṃ ekacchiddabhāvo nāma mayhamevetaṃ porāṇakaadhiṭṭhānan ’’ ti imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi –
‘‘ tadā dakarakkhaso devadatto ahosi , asītisahassavānarā buddhaparisā , upāyakusalo pana kapirājā ahameva ahosin ’’ ti .
Naḷapānajātakavaṇṇanā dasamā .
Sīlavaggo dutiyo .
Tassuddānaṃ –
Nigrodhaṃ lakkhaṇaṃ kaṇḍi , vātamigaṃ kharādiyaṃ ;
Tipallatthaṃ mālutañca , matabhatta ayācitaṃ ;
Naḷapānanti te dasāti .