[46]6. Ārāmadūsakajātakavaṇṇanā
Na ve anatthakusalenāti idaṃ satthā aññatarasmiṃ kosalagāmake viharanto uyyānadūsakaṃ ārabbha kathesi .
Satthā kira kosalesu cārikaṃ caramāno aññataraṃ gāmakaṃ sampāpuṇi .
Tattheko kuṭumbiko tathāgataṃ nimantetvā attano uyyāne nisīdāpetvā buddhappamukhassa saṅghassa mahādānaṃ datvā ‘‘ bhante , yathāruciyā imasmiṃ uyyāne vicarathā ’’ ti āha .
Bhikkhū uṭṭhāya uyyānapālaṃ gahetvā uyyāne vicarantā ekaṃ aṅgaṇaṭṭhānaṃ disvā uyyānapālaṃ pucchiṃsu ‘‘ upāsaka , imaṃ uyyānaṃ aññattha sandacchāyaṃ , imasmiṃ pana ṭhāne na koci rukkho vā gaccho vā atthi , kiṃ nu kho kāraṇan ’’ ti ?
‘‘ Bhante , imassa uyyānassa ropanakāle eko gāmadārako udakaṃ siñcanto imasmiṃ ṭhāne rukkhapotake ummūlaṃ katvā mūlappamāṇena udakaṃ siñci
P1.250 .Te rukkhapotakā milāyitvā matā .
Iminā kāraṇena idaṃ ṭhānaṃ aṅgaṇaṃ jātan ’’ ti .
Bhikkhū satthāraṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ ārocesuṃ .
Satthā ‘‘ na , bhikkhave , so gāmadārako idāneva ārāmadūsako , pubbepi ārāmadūsakoyevā ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bārāṇasiyaṃ nakkhattaṃ ghosayiṃsu .
Nakkhattabherisaddasavanakālato paṭṭhāya sakalanagaravāsino nakkhattanissitakā hutvā vicaranti .
Tadā rañño uyyāne bahū makkaṭā vasanti .
Uyyānapālo cintesi ‘‘ nagare nakkhattaṃ ghuṭṭhaṃ , ime vānare ‘ udakaṃ siñcathā ’ ti vatvā ahaṃ nakkhattaṃ kīḷissāmī ’’ ti jeṭṭhakavānaraṃ upasaṅkamitvā
V1.244M1.268 ‘‘ samma vānarajeṭṭhaka , imaṃ uyyānaṃ tumhākampi bahūpakāraṃ , tumhe ettha pupphaphalapallavāni khādatha , nagare nakkhattaṃ ghuṭṭhaṃ , ahaṃ nakkhattaṃ kīḷissāmi .Yāvāhaṃ āgacchāmi , tāva imasmiṃ uyyāne rukkhapotakesu udakaṃ siñcituṃ sakkhissathā ’’ ti pucchi .
‘‘ Sādhu , siñcissāmī ’’ ti .
‘‘ Tena hi appamattā hothā ’’ ti udakasiñcanatthāya tesaṃ cammakuṭe ca dārukuṭe ca datvā gato .
Vānarā cammakuṭe ceva dārukuṭe ca gahetvā rukkhapotakesu udakaṃ siñcanti .
Atha ne vānarajeṭṭhako evamāha ‘‘ bhonto vānarā , udakaṃ nāma rakkhitabbaṃ , tumhe rukkhapotakesu udakaṃ siñcantā uppāṭetvā uppāṭetvā mūlaṃ oloketvā gambhīragatesu mūlesu bahuṃ udakaṃ siñcatha , agambhīragatesu appaṃ , pacchā amhākaṃ udakaṃ dullabhaṃ bhavissatī ’’ ti .
Te ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchitvā tathā akaṃsu .
Tasmiṃ samaye eko paṇḍitapuriso rājuyyāne te vānare tathā karonte disvā evamāha ‘‘ bhonto vānarā , kasmā tumhe rukkhapotake uppāṭetvā uppāṭetvā mūlappamāṇena udakaṃ siñcathā ’’ ti ?
Te ‘‘ evaṃ no vānarajeṭṭhako ovadatī ’’ ti āhaṃsu .
So taṃ vacanaṃ sutvā ‘‘ aho vata bho bālā apaṇḍitā ,‘ atthaṃ karissāmā ’ ti anatthameva karontī ’’ ti cintetvā imaṃ gāthamāha –
46.
‘‘ Na
P1.251 ve anatthakusalena , atthacariyā sukhāvahā ;Hāpeti atthaṃ dummedho , kapi ārāmiko yathā ’’ ti .
Tattha veti nipātamattaṃ .
Anatthakusalenāti anatthe anāyatane kusalena , atthe āyatane kāraṇe akusalena vāti attho .
Atthacariyāti vuḍḍhikiriyā .
Sukhāvahāti evarūpena anatthakusalena kāyikacetasikasukhasaṅkhātassa atthassa cariyā na sukhāvahā , na sakkā āvahitunti attho .
Kiṃkāraṇā ?
Ekanteneva hi hāpeti atthaṃ dummedhoti , bālapuggalo ‘‘ atthaṃ karissāmī ’’ ti atthaṃ hāpetvā anatthameva karoti .
Kapi ārāmiko yathāti yathā ārāme niyutto ārāmarakkhanako makkaṭo ‘‘ atthaṃ karissāmī ’’ ti anatthameva karoti , evaṃ yo koci anatthakusalo , tena na sakkā atthacariyaṃ āvahituṃ , so ekaṃsena atthaṃ hāpetiyevāti .
Evaṃ so paṇḍito puriso imāya
M1.269 gāthāya vānarajeṭṭhakaṃ garahitvā attano parisaṃ ādāya uyyānā nikkhami .Satthāpi
V1.245 ‘‘ na , bhikkhave , esa gāmadārako idāneva ārāmadūsako , pubbepi ārāmadūsakoyevā ’’ ti imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi –‘‘ tadā vānarajeṭṭhako ārāmadūsakagāmadārako ahosi , paṇḍitapuriso pana ahameva ahosin ’’ ti .
Ārāmadūsakajātakavaṇṇanā chaṭṭhā .