[83]3. Kāḷakaṇṇijātakavaṇṇanā
Mitto
V1.348P1.364 have sattapadena hotīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ anāthapiṇḍikassa mittaṃ ārabbha kathesi .So kira anāthapiṇḍikena saddhiṃ sahapaṃsukīḷiko ekācariyasseva santike uggahitasippo nāmena kāḷakaṇṇī nāma .
So gacchante kāle duggato hutvā
M1.386 jīvituṃ asakkonto seṭṭhissa santikaṃ agamāsi .So taṃ samassāsetvā paribbayaṃ datvā attano kuṭumbaṃ paṭicchāpesi .
So seṭṭhino upakārako hutvā sabbakiccāni karoti .
Taṃ seṭṭhissa santikaṃ āgatakāle ‘‘ tiṭṭha , kāḷakaṇṇi , nisīda , kāḷakaṇṇi , bhuñja kāḷakaṇṇī ’’ ti vadanti .
Athekadivasaṃ seṭṭhino mittāmaccā seṭṭhiṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu ‘‘ mahāseṭṭhi , mā etaṃ tava santike kari ,‘ tiṭṭha , kāḷakaṇṇi , nisīda kāḷakaṇṇi , bhuñja kāḷakaṇṇī ’ ti hi iminā saddena yakkhopi palāyeyya , na cesa tayā samāno , duggato durūpeto , kiṃ te iminā ’’ ti .
Anāthapiṇḍiko ‘‘ nāmaṃ nāma vohāramattaṃ , na taṃ paṇḍitā pamāṇaṃ karonti , sutamaṅgalikena nāma bhavituṃ na vaṭṭati , na sakkā mayā nāmamattaṃ nissāya sahapaṃsukīḷikaṃ sahāyaṃ pariccajitun ’’ ti tesaṃ vacanaṃ anādāya ekadivasaṃ attano bhogagāmaṃ gacchanto taṃ geharakkhakaṃ katvā agamāsi .
Corā ‘‘ seṭṭhi kira bhogagāmaṃ gato , gehamassa vilumpissāmā ’’ ti nānāvudhahatthā rattibhāge āgantvā gehaṃ parivāresuṃ .
Itaropi corānaññeva āgamanaṃ āsaṅkamāno aniddāyantova nisīdi .
So corānaṃ āgatabhāvaṃ ñatvā manusse pabodhetuṃ ‘‘ tvaṃ saṅkhaṃ dhama , tvaṃ mudiṅgaṃ vādehī ’’ ti mahāsamajjaṃ karonto viya sakalanivesanaṃ ekasaddaṃ kāresi .
Corā ‘‘ suññaṃ gehanti dussutaṃ amhehi , attheva idha mahāseṭṭhī ’’ ti pāsāṇamuggarādīni tattheva chaḍḍetvā palāyiṃsu .
Punadivase manussā tattha tattha chaḍḍite pāsāṇamuggarādayo disvā saṃvegappattā hutvā ‘‘ sace ajja evarūpo buddhisampanno gharavicārako nābhavissa , corehi yathāruciyā pavisitvā sabbaṃ gehaṃ viluttaṃ assa , imaṃ daḷhamittaṃ nissāya seṭṭhino vuḍḍhi jātā ’’ ti taṃ pasaṃsitvā seṭṭhissa bhogagāmato āgatakāle sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocayiṃsu .
Atha ne seṭṭhi avoca ‘‘ tumhe evarūpaṃ mama geharakkhakaṃ mittaṃ nikkaḍḍhāpetha , sacāyaṃ tumhākaṃ vacanena mayā nikkaḍḍhito assa , ajja me kuṭumbaṃ kiñci nābhavissa , nāmaṃ nāma appamāṇaṃ , hitacittameva pamāṇan ’’ ti tassa uttaritaraṃ paribbayaṃ datvā ‘‘ atthi dāni me idaṃ kathāpābhatan ’’ ti
V1.349P1.365 satthu santikaṃ gantvā āditoM1.387 paṭṭhāya sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi .Satthā ‘‘ na kho , gahapati , idāneva kāḷakaṇṇimitto attano mittassa ghare kuṭumbaṃ rakkhati , pubbepi rakkhiyevā ’’ ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari .
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto mahāyaso seṭṭhi ahosi .
Tassa kāḷakaṇṇī nāma mittoti sabbaṃ paccuppannavatthusadisameva .
Bodhisatto bhogagāmato āgato taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘ sace mayā tumhākaṃ vacanena evarūpo mitto nikkaḍḍhito assa , ajja me kuṭumbaṃ kiñci nābhavissā ’’ ti vatvā imaṃ gāthamāha –
83.
‘‘ Mitto have sattapadena hoti , sahāyo pana dvādasakena hoti ;
Māsaḍḍhamāsena ca ñāti hoti , tatuttariṃ attasamopi hoti ;
Sohaṃ kathaṃ attasukhassa hetu , cirasanthutaṃ kāḷakaṇṇiṃ jaheyyan ’’ ti .
Tattha haveti nipātamattaṃ .
Mettāyatīti mitto , mettaṃ paccupaṭṭhāpeti , sinehaṃ karotīti attho .
So panesa sattapadena hoti , ekato sattapadavītihāragamanamattena hotīti attho .
Sahāyo pana dvādasakena hotīti sabbakiccāni ekato karaṇavasena sabbiriyāpathesu saha gacchatīti sahāyo .
So panesa dvādasakena hoti , dvādasāhaṃ ekato nivāsena hotīti attho .
Māsaḍḍhamāsena cāti māsena vā aḍḍhamāsena vā .
Ñāti hotīti ñātisamo hoti .
Tatuttarin ti tato uttariṃ ekato vāsena attasamopi hoti yeva .
Jaheyyan ti ‘‘ evarūpaṃ sahāyaṃ kathaṃ jaheyyan ’’ ti mittassa guṇaṃ kathesi .
Tato paṭṭhāya puna koci tassa antare vattā nāma nāhosīti .
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi –
‘‘ tadā kāḷakaṇṇī ānando ahosi , bārāṇasiseṭṭhi pana ahameva ahosin ’’ ti .
Kāḷakaṇṇijātakavaṇṇanā tatiyā .