[92]2. Mahāsārajātakavaṇṇanā
Ukkaṭṭhe
P1.381 sūramicchantīti idaṃ satthā jetavane viharanto āyasmantaṃ ānandattheraṃ ārabbha kathesi .Ekasmiñhi samaye kosalarañño itthiyo cintayiṃsu ‘‘ buddhuppādo nāma dullabho , tathā manussapaṭilābho , paripuṇṇāyatanatā ca .
Mayañca imaṃ dullabhaṃ khaṇasamavāyaṃ labhitvāpi attano ruciyā vihāraṃ gantvā dhammaṃ vā sotuṃ buddhapūjaṃ vā kātuṃ dānaṃ vā dātuṃ na labhāma , mañjūsāya pakkhittā viya vasāma , rañño kathetvā amhākaṃ dhammaṃ desetuṃ anucchavikaṃ ekaṃ bhikkhuṃ pakkosāpetvā tassa santike dhammaṃ sossāma , tato yaṃ sakkhissāma , taṃ uggaṇhissāma , dānādīni ca puññāni karissāma .
Evaṃ no ayaṃ khaṇapaṭilābho saphalo bhavissatī ’’ ti .
Tā sabbāpi rājānaṃ upasaṅkamitvā attanā cintitakāraṇaṃ kathayiṃsu .
Rājā ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchi .
Athekadivasaṃ
V1.365 rājā uyyānakīḷaṃ kīḷitukāmo uyyānapālaṃ pakkosāpetvā ‘‘ uyyānaṃ sodhehī ’’ ti āha .Uyyānapālo uyyānaṃ sodhento satthāraṃ aññatarasmiṃ rukkhamūle nisinnaṃ disvā rañño santikaṃ gantvā ‘‘ suddhaṃ , deva , uyyānaṃ , apicettha aññatarasmiṃ rukkhamūle bhagavā nisinno ’’ ti āha .
Rājā ‘‘ sādhu , samma , satthu santike dhammampi sossāmā ’’ ti alaṅkatarathaṃ abhiruhitvā uyyānaṃ gantvā satthu santikaṃ agamāsi .
Tasmiñca samaye chattapāṇi nāmeko anāgāmī upāsako satthu santike dhammaṃ suṇamāno nisinno hoti .
Rājā taṃ disvā āsaṅkamāno muhuttaṃ ṭhatvā puna ‘‘ sacāyaṃ pāpako bhaveyya , na satthu santike nisīditvā dhammaṃ suṇeyya , apāpakena iminā bhavitabban ’’ ti cintetvā satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi .
Upāsako buddhagāravena rañño
M1.405 paccuṭṭhānaṃ vā vandanaṃ vā na akāsi , tenassa rājā anattamano ahosi .Satthā tassa anattamanabhāvaṃ ñatvā upāsakassa guṇaṃ kathesi ‘‘ ayaṃ , mahārāja , upāsako bahussuto āgatāgamo kāmesu vītarāgo ’’ ti rājā ‘‘ na iminā orakena bhavitabbaṃ , yassa satthā guṇaṃ vaṇṇetī ’’ ti cintetvā ‘‘ upāsaka , vadeyyāsi yena te attho ’’ ti āha .
Upāsako ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchi .
Rājā satthu santike dhammaṃ sutvā satthāraṃ padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi .
So ekadivasaṃ uparipāsāde mahāvātapānaṃ vivaritvā ṭhito taṃ upāsakaṃ bhuttapātarāsaṃ chattamādāya jetavanaṃ gacchantaṃ disvā pakkosāpetvā evamāha ‘‘ tvaṃ kira , upāsaka , bahussuto , amhākañca itthiyo dhammaṃ sotukāmā ceva uggahetukāmā ca , sādhu vatassa sace tāsaṃ dhammaṃ vāceyyāsī ’’ ti .
‘‘ Deva , gihīnaṃ nāma rājantepure
P1.382 dhammaṃ desetuṃ vā vācetuṃ vā nappatirūpaṃ , ayyānaṃ eva patirūpan ’’ ti .Rājā ‘‘ saccaṃ esa vadatī ’’ ti uyyojetvā itthiyo pakkosāpetvā ‘‘ bhadde , ahaṃ tumhākaṃ dhammadesanatthāya ca dhammavācanatthāya ca satthu santikaṃ gantvā ekaṃ bhikkhuṃ yācāmi , asītiyā mahāsāvakesu kataraṃ yācāmī ’’ ti āha .
Tā sabbāpi mantetvā dhammabhaṇḍāgārikaṃ ānandattherameva ārocesuṃ .
Rājā satthu santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ nisinno evamāha ‘‘ bhante , amhākaṃ gehe itthiyo ānandattherassa santike dhammaṃ sotuñca uggaṇhituñca icchanti , sādhu vata sace thero amhākaṃ gehe dhammaṃ deseyya ceva vāceyya cā ’’ ti .
Satthā ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchitvā theraṃ āṇāpesi .
Tato paṭṭhāya rañño itthiyo therassa santike dhammaṃ suṇanti ceva uggaṇhanti ca .
Athekadivasaṃ rañño cūḷāmaṇi naṭṭho .
Rājā tassa naṭṭhabhāvaṃ sutvā amacce āṇāpesi ‘‘ sabbe
V1.366 antovaḷañjanake manusse gahetvā cūḷāmaṇiṃ āharāpethā ’’ ti .Amaccā mātugāme ādiṃ katvā cūḷāmaṇiṃ paripucchantā adisvā mahājanaṃ kilamenti .
Taṃ divasaṃ ānandatthero rājanivesanaṃ paviṭṭho .
Yathā tā itthiyo pubbe theraṃ disvāva haṭṭhatuṭṭhā dhammaṃ suṇanti ceva uggaṇhanti ca , tathā akatvā sabbā domanassappattāva ahesuṃ .
Tato therena ‘‘ kasmā tumhe ajja evarūpā
M1.406 jātā ’’ ti pucchitā evamāhaṃsu ‘‘ bhante , rañño cūḷāmaṇiṃ pariyesāmāti amaccā mātugāme upādāya antovaḷañjanake kilamenti , na jānāma kassa ‘ kiṃ bhavissatī ’ ti , tenamha domanassappattā ’’ ti .Thero ‘‘ mā cintayitthā ’’ ti tā samassāsetvā rañño santikaṃ gantvā paññattāsane nisīditvā ‘‘ maṇi kira te , mahārāja , naṭṭho ’’ ti pucchi .
‘‘ Āma , bhante ’’ ti .
‘‘ Asakkhi pana taṃ āharāpetun ’’ ti .
‘‘ Bhante , sabbaṃ antojanaṃ gahetvā kilamentopi na sakkomi āharāpetun ’’ ti .
‘‘ Mahārāja , mahājanaṃ akilametvāva āharaṇūpāyo atthī ’’ ti .
‘‘ Kataro , bhante ’’ ti ?
‘‘ Piṇḍadānaṃ , mahārājā ’’ ti .
‘‘ Kataraṃ piṇḍadānaṃ , bhante ’’ ti ?
‘‘ Mahārāja , yattakesu āsaṅkā atthi , te gahetvā ekekassa ekekaṃ palālapiṇḍaṃ vā mattikāpiṇḍaṃ vā datvā ‘ imaṃ paccūsakāle āharitvā asukaṭṭhāne nāma pātethā ’ ti vattabbaṃ .
Yena gahito bhavissati , so tasmiṃ pakkhipitvā āharissati .
Sace paṭhamadivaseyeva pātenti , iccetaṃ kusalaṃ .
No ce pātenti , dutiyadivasepi tatiyadivasepi tatheva kātabbaṃ .
Evaṃ mahājano ca na kilamissati , maṇiñca labhissasī ’’ ti evaṃ vatvā thero agamāsi .
Rājā vuttanayeneva tayo divase dāpesi , neva maṇiṃ āhariṃsu .
Thero
P1.383 tatiyadivase āgantvā ‘‘ kiṃ , mahārāja , pātito maṇī ’’ ti pucchi .‘‘ Na pātenti , bhante ’’ ti .
‘‘ Tena hi , mahārāja , mahātalasmiṃyeva paṭicchannaṭṭhāne mahācāṭiṃ ṭhapāpetvā udakassa pūrāpetvā sāṇiṃ parikkhipāpetvā ‘ sabbe antovaḷañjanakamanussā ca itthiyo ca uttarāsaṅgaṃ katvā ekekova antosāṇiṃ pavisitvā hatthaṃ dhovitvā āgacchantū ’ ti vadehī ’’ ti thero imaṃ upāyaṃ ācikkhitvā pakkāmi .
Rājā tathā kāresi .
Maṇicoro cintesi ‘‘ dhammabhaṇḍāgāriko imaṃ adhikaraṇaṃ ādāya maṇiṃ adassetvā osakkissatīti aṭṭhānametaṃ , pātetuṃ dāni vaṭṭatī ’’ ti maṇiṃ paṭicchannaṃ katvā ādāya antosāṇiṃ pavisitvā cāṭiyaṃ pātetvā nikkhami .
Sabbesaṃ nikkhantakāle udakaṃ chaḍḍetvā maṇiṃ addasaṃsu .
Rājā ‘‘ theraṃ nissāya mahājanaṃ akilametvāva me maṇi laddho ’’ ti tussi , antovaḷañjanakamanussāpi ‘‘ theraṃ nissāya mahādukkhato muttamhā ’’ ti tussiṃsu .
‘‘ Therassānubhāvena rañño
M1.407 cūḷāmaṇi laddho ’’ ti therassānubhāvo sakalanagare ceva bhikkhusaṅghe ca pākaṭo jāto .Dhammasabhāyaṃ
V1.367 sannisinnā bhikkhū therassa guṇaṃ vaṇṇayiṃsu ‘‘ āvuso , ānandatthero attano bahussutatāya paṇḍiccena upāyakusalatāya mahājanaṃ akilametvā upāyeneva rañño maṇiṃ dassesī ’’ ti .Satthā āgantvā ‘‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti pucchitvā ‘‘ imāya nāmā ’’ ti vutte ‘‘ na , bhikkhave , idāni ānandeneva parahatthagataṃ bhaṇḍaṃ dassitaṃ , pubbepi paṇḍitā mahājanaṃ akilametvā upāyeneva tiracchānahatthagataṃ bhaṇḍaṃ dassayiṃsū ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sabbasippesu nipphattiṃ patto tasseva amacco ahosi .
Athekadivasaṃ rājā mahantena parivārena uyyānaṃ gantvā vanantarāni vicaritvā udakakīḷaṃ kīḷitukāmo maṅgalapokkharaṇiṃ otaritvā itthāgārampi pakkosi .
Itthiyo attano attano sīsūpagagīvūpagādīni ābharaṇāni omuñcitvā uttarāsaṅgesu pakkhipitvā samuggapiṭṭhesu ṭhapetvā dāsiyo paṭicchāpetvā pokkharaṇiṃ otariṃsu .
Athekā uyyānamakkaṭī sākhantare nisinnā deviṃ piḷandhanāni omuñcitvā uttarāsaṅge pakkhipitvā samuggapiṭṭhe ṭhapayamānaṃ disvā tassā muttāhāraṃ piḷandhitukāmā hutvā dāsiyā
P1.384 pamādaṃ olokayamānā nisīdi , dāsīpi taṃ rakkhamānā tahaṃ tahaṃ oloketvā nisinnāyeva niddāyituṃ ārabhi .Makkaṭī tassā pamādabhāvaṃ ñatvā vātavegena otaritvā mahāmuttāhāraṃ gīvāya paṭimuñcitvā vātavegena uppatitvā sākhantare nisīditvā aññāsaṃ makkaṭīnaṃ dassanabhayena ekasmiṃ rukkhasusiraṭṭhāne ṭhapetvā upasantūpasantā viya taṃ rakkhamānā nisīdi .
Sāpi kho dāsī paṭibujjhitvā muttāhāraṃ apassantī kampamānā aññaṃ upāyaṃ adisvā ‘‘ puriso deviyā muttāhāraṃ gahetvā palāto ’’ ti mahāviravaṃ viravi .
Ārakkhamanussā tato tato sannipatitvā tassā vacanaṃ sutvā rañño ārocayiṃsu .
Rājā ‘‘ coraṃ gaṇhathā ’’ ti āha .
Purisā uyyānā
M1.408 nikkhamitvā ‘‘ coraṃ gaṇhatha , coraṃ gaṇhathā ’’ ti ito cito ca olokenti .Atheko jānapado balikārakapuriso taṃ saddaṃ sutvā kampamāno palāyi .
Taṃ disvā rājapurisā ‘‘ ayaṃ coro bhavissatī ’’ ti anubandhitvā taṃ gahetvā pothetvā ‘‘ are , duṭṭhacora , evaṃ mahāsāraṃ nāma piḷandhanaṃ avaharissasī ’’ ti paribhāsiṃsu .
So cintesi ‘‘ sacāhaṃ ‘ na gaṇhāmī ’ ti vakkhāmi , ajja me jīvitaṃ natthi , pothentāyeva maṃ māressanti , sampaṭicchāmi nan ’’ ti .
So ‘‘ āma , sāmi , gahitaṃ me ’’ ti āha .
Atha naṃ bandhitvā rañño santikaṃ ānayiṃsu .
Rājāpi naṃ pucchi ‘‘ gahitaṃ te mahāsārapiḷandhanan ’’ ti ?
‘‘ Āma , devā ’’ ti
V1.368 .‘‘ Idāni taṃ kahan ’’ ti .
‘‘ Deva , mayā mahāsāraṃ nāma mañcapīṭhampi na diṭṭhapubbaṃ , seṭṭhi pana maṃ mahāsārapiḷandhanaṃ gaṇhāpesi , sohaṃ taṃ gahetvāva tassa adāsiṃ , so naṃ jānātī ’’ ti .
Rājā seṭṭhiṃ pakkosāpetvā ‘‘ gahitaṃ te imassa hatthato mahāsārapiḷandhanan ’’ ti pucchi .
‘‘ Āma , devā ’’ ti .
‘‘ Kahaṃ tan ’’ ti .
‘‘ Purohitassa me dinnan ’’ ti .
Purohitampi pakkosāpetvā tatheva pucchi , sopi sampaṭicchitvā ‘‘ gandhabbassa me dinnan ’’ ti āha .
Tampi pakkosāpetvā ‘‘ purohitassa hatthato te mahāsārapiḷandhanaṃ gahitan ’’ ti pucchi .
‘‘ Āma , devā ’’ ti .
‘‘ Kahaṃ tan ’’ ti .
‘‘ Kilesavasena me vaṇṇadāsiyā
P1.385 dinnan ’’ ti .Tampi pakkosāpetvā pucchi , sā ‘‘ na gaṇhāmī ’’ ti āha .
Te pañca jane pucchantānaññeva sūriyo atthaṃ gato .
Rājā ‘‘ idāni vikālo jāto , sve jānissāmā ’’ ti te pañca jane amaccānaṃ datvā nagaraṃ pāvisi .
Bodhisatto cintesi –
‘‘ idaṃ piḷandhanaṃ antovaḷañje naṭṭhaṃ , ayañca gahapatiko bahivaḷañjo , dvārepi balavārakkho , tasmā antovaḷañjanakānampi taṃ gahetvā palāyituṃ na sakkā .
Evaṃ neva bahivaḷañjanakānaṃ , na anto , uyyāne vaḷañjanakānaṃ gahaṇūpāyo dissati .
Iminā duggatamanussena ‘ seṭṭhissa me dinnan ’ ti kathentena attano mokkhatthāya kathitaṃ bhavissati , seṭṭhināpi ‘ purohitassa me dinnan ’ ti kathentena ‘ ekato hutvā nittharissāmī ’ ti cintetvā kathitaṃ bhavissati , purohitenāpi ‘ gandhabbassa me dinnan ’ ti kathentena ‘ bandhanāgāre gandhabbaṃ nissāya sukhena vasissāmā ’ ti cintetvā
M1.409 kathitaṃ bhavissati , gandhabbenāpi ‘ vaṇṇadāsiyā me dinnan ’ ti kathentena ‘ ekantena anukkaṇṭhitā bhavissāmā ’ ti cintetvā kathitaṃ bhavissati , imehi pañcahipi corehi na bhavitabbaṃ , uyyāne makkaṭā bahū , piḷandhanena ekissā makkaṭiyā hatthe āruḷhena bhavitabban ’’ ti .So rājānaṃ upasaṅkamitvā ‘‘ mahārāja , core amhākaṃ niyyādetha , mayaṃ taṃ kiccaṃ sodhessāmā ’’ ti āha .
Rājā ‘‘ sādhu , paṇḍita , sodhehī ’’ ti tassa niyyādesi .
Bodhisatto attano dāsapurise pakkosāpetvā te pañca jane ekasmiṃyeva ṭhāne vasāpetvā samantā ārakkhaṃ katvā kaṇṇaṃ datvā ‘‘ yaṃ te aññamaññaṃ kathenti , taṃ mayhaṃ ārocethā ’’ ti vatvā pakkāmi .
Te tathā akaṃsu .
Tato manussānaṃ sannisinnavelāya seṭṭhi taṃ gahapatikaṃ āha –
‘‘ are , duṭṭhagahapati , tayā ahaṃ , mayā vā tvaṃ kahaṃ diṭṭhapubbo , kadā te mayhaṃ
V1.369 piḷandhanaṃ dinnan ’’ ti āha .So ‘‘ sāmi mahāseṭṭhi , ahaṃ mahāsāraṃ nāma rukkhasārapādakaṃ mañcapīṭhampi na jānāmi ,‘ taṃ nissāya pana mokkhaṃ labhissāmī ’ ti evaṃ avacaṃ , mā me kujjha , sāmī ’’ ti āha .
Purohitopi
P1.386 seṭṭhiṃ āha ‘‘ mahāseṭṭhi , tvaṃ iminā attano adinnakameva mayhaṃ kathaṃ adāsī ’’ ti ?‘‘ Mayampi dve issarā , amhākaṃ ekato hutvā ṭhitakāle kammaṃ khippaṃ nipphajjissatī ’’ ti kathesinti .
Gandhabbopi purohitaṃ āha ‘‘ brāhmaṇa , kadā tayā mayhaṃ piḷandhanaṃ dinnan ’’ ti ?
‘‘ Ahaṃ taṃ nissāya vasanaṭṭhāne sukhaṃ vasissāmī ’’ ti kathesinti .
Vaṇṇadāsīpi gandhabbaṃ āha ‘‘ are duṭṭhagandhabba , ahaṃ kadā tava santikaṃ gatapubbā , tvaṃ vā mama santikaṃ āgatapubbo , kadā te mayhaṃ piḷandhanaṃ dinnan ’’ ti ?
Bhagini kiṃkāraṇā kujjhasi ,‘‘ amhesu pañcasu ekato vasantesu gharāvāso bhavissati , anukkaṇṭhamānā sukhaṃ vasissāmā ’’ ti kathesinti .
Bodhisatto payojitamanussānaṃ santikā taṃ kathaṃ sutvā tesaṃ tathato acorabhāvaṃ ñatvā ‘‘ makkaṭiyā gahitapiḷandhanaṃ upāyeneva pātessāmī ’’ ti geṇḍumayāni bahūni piḷandhanāni kāretvā uyyāne makkaṭiyo gāhāpetvā hatthapādagīvāsu geṇḍupiḷandhanāni piḷandhāpetvā vissajjesi .
Itarā makkaṭī piḷandhanaṃ rakkhamānā uyyāne eva nisīdi .
Bodhisatto manusse āṇāpesi ‘‘ gacchatha tumhe , uyyāne sabbā makkaṭiyo upadhāretha , yassā taṃ piḷandhanaṃ passatha , taṃ uttāsetvā piḷandhanaṃ gaṇhathā ’’ ti .
Tāpi kho makkaṭiyo ‘‘ piḷandhanaṃ no laddhan ’’ ti tuṭṭhapahaṭṭhā
M1.410 uyyāne vicarantiyo tassā santikaṃ gantvā ‘‘ passa amhākaṃ piḷandhanan ’’ ti āhaṃsu .Sā makkaṭī asahamānā ‘‘ kiṃ iminā geṇḍupiḷandhanenā ’’ ti muttāhāraṃ piḷandhitvā nikkhami .
Atha naṃ te purisā disvā piḷandhanaṃ chaḍḍāpetvā āharitvā bodhisattassa adaṃsu .
So taṃ ādāya rañño dassetvā ‘‘ idaṃ te deva piḷandhanaṃ , te pañcapi acorā , idaṃ pana uyyāne makkaṭiyā ābhatan ’’ ti āha .
‘‘ Kathaṃ pana te , paṇḍita , makkaṭiyā hatthaṃ āruḷhabhāvo ñāto , kathaṃ te gahitan ’’ ti ?
So sabbaṃ ācikkhi .
Rājā tuṭṭhamānaso ‘‘ saṅgāmasīsādīsu
P1.387 nāma sūrādayo icchitabbā hontī ’’ ti bodhisattassa thutiṃ karonto imaṃ gāthamāha – 92.
‘‘ Ukkaṭṭhe sūramicchanti , mantīsu akutūhalaṃ ;
Piyañca annapānamhi , atthe jāte ca paṇḍitan ’’ ti .
Tattha ukkaṭṭheti upakaṭṭhe , ubhatobyūḷhe saṅgāme sampahāre vattamāneti attho .
Sūramicchantīti
V1.370 asaniyāpi matthake patamānāya apalāyinaṃ sūraṃ icchanti , tasmiṃ khaṇe evarūpo saṅgāmayodho patthetabbo hoti .Mantīsu akutūhalan ti kattabbākattabbakiccaṃ sammantanakāle uppanne mantīsu yo akutūhalo avikiṇṇavāco mantaṃ na bhindati , taṃ icchanti , tādiso tesu ṭhānesu patthetabbo hoti .
Piyañca annapānamhīti madhure annapāne paccupaṭṭhite sahaparibhuñjanatthāya piyapuggalaṃ patthenti , tādiso tasmiṃ kāle patthetabbo hoti .
Atthe jāte ca paṇḍitan ti atthagambhīre dhammagambhīre kismiñcideva kāraṇe vā pañhe vā uppanne paṇḍitaṃ vicakkhaṇaṃ icchanti .
Tathārūpo hi tasmiṃ samaye patthetabbo hotīti .
Evaṃ rājā bodhisattaṃ vaṇṇetvā thometvā ghanavassaṃ vassento mahāmegho viya sattāhi ratanehi pūjetvā tassovāde ṭhatvā dānādīni puññāni katvā yathākammaṃ gato , bodhisattopi yathākammaṃ gato .
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā therassa guṇaṃ kathetvā jātakaṃ samodhānesi –
‘‘ tadā rājā ānando ahosi , paṇḍitāmacco pana ahameva ahosin ’’ ti .
Mahāsārajātakavaṇṇanā dutiyā .