[35]5. Vaṭṭakajātakavaṇṇanā
Santi pakkhā apatanāti idaṃ satthā magadhesu cārikaṃ caramāno dāvagginibbānaṃ ārabbha kathesi .
Ekasmiñhi samaye satthā magadhesu cārikaṃ caramāno aññatarasmiṃ magadhagāmake piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto bhikkhugaṇaparivuto maggaṃ paṭipajji .
Tasmiṃ samaye mahāḍāho uṭṭhahi , purato ca pacchato ca bahū bhikkhū dissanti , sopi kho aggi ekadhūmo ekajālo hutvā avattharamāno āgacchateva .
Tattheke puthujjanabhikkhū maraṇabhayabhītā ‘‘ paṭaggiṃ dassāma , tena daḍḍhaṭṭhānaṃ itaro aggi na ottharissatī ’’ ti araṇisahitaṃ nīharitvā aggiṃ karonti .
Apare āhaṃsu ‘‘ āvuso , tumhe kiṃ nāma karotha , gaganamajjhe ṭhitaṃ candamaṇḍalaṃ , pācīnalokadhātuto uggacchantaṃ sahassaraṃsipaṭimaṇḍitaṃ sūriyamaṇḍalaṃ , velāya tīre ṭhitā samuddaṃ , sineruṃ nissāya ṭhitā sineruṃ apassantā viya sadevake loke aggapuggalaṃ attanā saddhiṃ gacchantameva sammāsambuddhaṃ anoloketvā ‘ paṭaggiṃ demā ’ ti vadatha , buddhabalaṃ nāma na jānātha , etha satthu santikaṃ gamissāmā ’’ ti .
Te purato ca pacchato ca gacchantā sabbepi ekato hutvā dasabalassa santikaṃ agamaṃsu .
Satthā mahābhikkhusaṅghaparivāro aññatarasmiṃ padese aṭṭhāsi .
Dāvaggi abhibhavanto viya viravanto āgacchati .
Āgantvā tathāgatassa ṭhitaṭṭhānaṃ patvā tassa padesassa samantā soḷasakarīsamattaṭṭhānaṃ patto udake opilāpitatiṇukkā viya nibbāyi , vinibbedhato dvattiṃsakarīsamattaṭṭhānaṃ avattharituṃ nāsakkhi .
Bhikkhū
V1.210 satthu guṇakathaṃ ārabhiṃsu –‘‘ aho buddhānaṃ guṇā nāma , ayañhi nāma acetano aggi buddhānaṃ ṭhitaṭṭhānaṃ avattharituṃ na sakkoti , udake
M1.229 tiṇukkā viya nibbāyati , aho buddhānaṃP1.213 ānubhāvo nāmā ’’ ti .Satthā tesaṃ kathaṃ sutvā ‘‘ na , bhikkhave , etaṃ etarahi mayhaṃ balaṃ , yaṃ imaṃ bhūmippadesaṃ patvā esa aggi nibbāyati .
Idaṃ pana mayhaṃ porāṇakasaccabalaṃ .
Imasmiñhi padese sakalampi imaṃ kappaṃ aggi na jalissati , kappaṭṭhiyapāṭihāriyaṃ nāmetan ’’ ti āha .
Athāyasmā ānando satthu nisīdanatthāya catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññapesi , nisīdi satthā pallaṅkaṃ ābhujitvā .
Bhikkhusaṅghopi tathāgataṃ vanditvā parivāretvā nisīdi .
Atha satthā ‘‘ idaṃ tāva , bhante , amhākaṃ pākaṭaṃ , atītaṃ paṭicchannaṃ , taṃ no pākaṭaṃ karothā ’’ ti bhikkhūhi āyācito atītaṃ āhari .
Atīte magadharaṭṭhe tasmiṃyeva padese bodhisatto vaṭṭakayoniyaṃ paṭisandhiṃ gahetvā mātukucchito jāto aṇḍakosaṃ padāletvā nikkhantakāle mahāgeṇḍukappamāṇo vaṭṭakapotako ahosi .
Atha naṃ mātāpitaro kulāvake nipajjāpetvā mukhatuṇḍakena gocaraṃ āharitvā posenti .
Tassa pakkhe pasāretvā ākāse gamanabalaṃ vā pāde ukkhipitvā thale gamanabalaṃ vā natthi .
Tañca padesaṃ saṃvacchare saṃvacchare dāvaggi gaṇhāti , so tasmimpi samaye mahāravaṃ ravanto taṃ padesaṃ gaṇhi , sakuṇasaṅghā attano attano kulāvakehi nikkhamitvā maraṇabhayabhītā viravantā palāyanti , bodhisattassapi mātāpitaro maraṇabhayabhītā bodhisattaṃ chaḍḍetvā palāyiṃsu .
Bodhisatto kulāvake nipannakova gīvaṃ ukkhipitvā avattharitvā āgacchantaṃ aggiṃ disvā cintesi ‘‘ sace mayhaṃ pakkhe pasāretvā ākāsena gamanabalaṃ bhaveyya , uppatitvā aññattha gaccheyyaṃ .
Sace pāde ukkhipitvā gamanabalaṃ bhaveyya , padavārena aññattha gaccheyyaṃ .
Mātāpitaropi kho me maraṇabhayabhītā maṃ ekakaṃ pahāya attānaṃ parittāyantā palātā .
Idāni me aññaṃ paṭisaraṇaṃ natthi , atāṇomhi asaraṇo , kiṃ nu kho ajja mayā kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti .
Athassa etadahosi ‘‘ imasmiṃ loke sīlaguṇo nāma atthi , saccaguṇo nāma atthi , atīte pāramiyo pūretvā bodhimūle nisīditvā abhisambuddhā sīlasamādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanasampannā
P1.214 saccānuddayakāruññakhantisamannāgatā sabbasattesu samappavattamettābhāvanā sabbaññubuddhāM1.230 nāma atthi , tehi ca paṭividdhā dhammaguṇā nāma atthi , mayi cāpi ekaṃ saccaṃ atthi , saṃvijjamāno eko sabhāvadhammo paññāyati , tasmā atīte buddhe ceva tehi paṭividdhaguṇe ca āvajjetvā mayi vijjamānaṃ saccasabhāvadhammaṃ gahetvā saccakiriyaṃ katvā aggiṃV1.211 paṭikkamāpetvā ajja mayā attano ceva sesasakuṇānañca sotthibhāvaṃ kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti .Tena vuttaṃ –
‘‘ Atthi loke sīlaguṇo , saccaṃ soceyyanuddayā ;
Tena saccena kāhāmi , saccakiriyamanuttaraṃ .
‘‘ Āvajjetvā dhammabalaṃ , saritvā pubbake jine ;
Saccabalamavassāya , saccakiriyamakāsahan ’’ ti .( cariyā .3.79-80);
Atha bodhisatto atīte parinibbutānaṃ buddhānaṃ guṇe āvajjetvā attani vijjamānaṃ saccasabhāvaṃ ārabbha saccakiriyaṃ karonto imaṃ gāthamāha –
35.
‘‘ Santi pakkhā apatanā , santi pādā avañcanā ;
Mātāpitā ca nikkhantā , jātaveda paṭikkamā ’’ ti .
Tattha santi pakkhā apatanāti mayhaṃ pakkhā nāma atthi upalabbhanti , no ca kho sakkā etehi uppatituṃ ākāsena gantunti apatanā .
Santi pādā avañcanāti pādāpi me atthi , tehi pana vañcituṃ padavāragamanena gantuṃ na sakkāti avañcanā .
Mātāpitā ca nikkhantāti ye ca maṃ aññattha neyyuṃ , tepi maraṇabhayena mātāpitaro nikkhantā .
Jātavedāti aggiṃ ālapati .
So hi jātova vedayati paññāyati , tasmā ‘‘ jātavedo ’’ ti vuccati .
Paṭikkamāti paṭigaccha nivattāti jātavedaṃ āṇāpeti .
Iti mahāsatto ‘‘ sace mayhaṃ pakkhānaṃ atthibhāvo , te ca pasāretvā ākāse apatanabhāvo , pādānaṃ atthibhāvo , te ca ukkhipitvā avañcanabhāvo , mātāpitūnaṃ maṃ kulāvakeyeva chaḍḍetvā palātabhāvo ca sacco sabhāvabhūtoyeva , jātaveda , etena
M1.231 saccena tvaṃ ito paṭikkamā ’’ ti kulāvake nipannakova saccakiriyaṃ akāsi .Tassa saha saccakiriyāya soḷasakarīsamatte ṭhāne jātavedo paṭikkami .
Paṭikkamanto ca na jhāyamānova aññaṃ gato , udake pana opilāpitā ukkā viya tattheva nibbāyi .
Tena vuttaṃ –
‘‘ Saha
V1.212P1.215 sacce kate mayhaṃ , mahāpajjalito sikhī ;Vajjesi soḷasa karīsāni , udakaṃ patvā yathā sikhī ’’ ti .( cariyā .3.82);
Taṃ pana ṭhānaṃ sakalepi imasmiṃ kappe agginā anabhibhavanīyattā kappaṭṭhiyapāṭihāriyaṃ nāma jātaṃ .
Evaṃ bodhisatto saccakiriyaṃ katvā jīvitapariyosāne yathākammaṃ gato .
Satthā ‘‘ na , bhikkhave , imassa vanassa agginā anajjhottharaṇaṃ etarahi mayhaṃ balaṃ , porāṇaṃ panetaṃ vaṭṭapotakakāle mayhameva saccabalan ’’ ti imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsesi .
Saccapariyosāne keci sotāpannā ahesuṃ , keci sakadāgāmino , keci anāgāmino , keci arahattaṃ pattāti .
Satthāpi anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi –
‘‘ tadā mātāpitaro etarahi mātāpitarova ahesuṃ , vaṭṭakarājā pana ahameva ahosin ’’ ti .
Vaṭṭakajātakavaṇṇanā pañcamā .