[13]3. Kaṇḍijātakavaṇṇanā
Dhiratthu
V1.157M1.170 kaṇḍinaṃ sallan ti idaṃ satthā jetavane viharanto purāṇadutiyikāpalobhanaṃ ārabbha kathesi .Taṃ aṭṭhakanipāte indriyajātake āvibhavissati .
Bhagavā pana taṃ bhikkhuṃ etadavoca ‘‘ bhikkhu , pubbepi tvaṃ etaṃ mātugāmaṃ nissāya jīvitakkhayaṃ patvā vītaccitesu aṅgāresu pakko ’’ ti .
Bhikkhū tassatthassāvibhāvatthāya bhagavantaṃ yāciṃsu , bhagavā bhavantarena paṭicchannakāraṇaṃ pākaṭaṃ akāsi .
Ito paraṃ pana bhikkhūnaṃ yācanaṃ
P1.154 bhavantarapaṭicchannatañca avatvā ‘‘ atītaṃ āharī ’’ ti ettakameva vakkhāma , ettake vuttepi yācanañca valāhakagabbhato candanīharaṇūpamāya bhavantarapaṭicchannakāraṇabhāvo cāti sabbametaṃ heṭṭhā vuttanayeneva yojetvā veditabbaṃ .Atīte magadharaṭṭhe rājagahe magadharājā rajjaṃ kāresi .
Magadhavāsikānaṃ sassasamaye migānaṃ mahāparipantho hoti .
Te araññe pabbatapādaṃ pavisanti .
Tattha eko araññavāsī pabbateyyamigo ekāya gāmantavāsiniyā migapotikāya saddhiṃ santhavaṃ katvā tesaṃ migānaṃ pabbatapādato oruyha puna gāmantaṃ otaraṇakāle migapotikāya paṭibaddhacittattā tehi saddhiṃyeva otari .
Atha naṃ sā āha –
‘‘ tvaṃ khosi , ayya , pabbateyyo bālamigo , gāmanto ca nāma sāsaṅko sappaṭibhayo , mā amhehi saddhiṃ otarī ’’ ti .
So tassā paṭibaddhacittattā anivattitvā saddhiṃyeva agamāsi .
Magadhavāsino ‘‘ idāni migānaṃ pabbatapādā otaraṇakālo ’’ ti ñatvā magge paṭicchannakoṭṭhakesu tiṭṭhanti .
Tesampi dvinnaṃ āgamanamagge eko luddako paṭicchannakoṭṭhake ṭhito hoti .
Migapotikā manussagandhaṃ ghāyitvā ‘‘ eko luddako ṭhito bhavissatī ’’ ti taṃ bālamigaṃ purato katvā sayaṃ pacchato ahosi .
Luddako ekeneva sarappahārena migaṃ tattheva pāteti .
Migapotikā tassa viddhabhāvaṃ ñatvā uppatitvā vātagatiyāva palāyi .
Luddako koṭṭhakato nikkhamitvā migaṃ okkantitvā aggiṃ katvā vītaccitesu aṅgāresu madhuramaṃsaṃ pacitvā khāditvā pānīyaṃ pivitvā avasesaṃ lohitabindūhi paggharantehi kājenādāya dārake tosento gharaṃ agamāsi .
Tadā
M1.171 bodhisatto tasmiṃ vanasaṇḍe rukkhadevatā hutvā nibbatto hoti .So taṃ kāraṇaṃ disvā ‘‘ imassa bālamigassa maraṇaṃ neva mātaraṃ nissāya , na pitaraṃ nissāya , atha kho kāmaṃ nissāya .
Kāmanimittañhi
P1.155 sattā sugatiyaṃ hatthacchedādikaṃ , duggatiyañca pañcavidhabandhanādinānappakārakaṃ dukkhaṃ pāpuṇanti , paresaṃ maraṇadukkhuppādanampi nāma imasmiṃ lokeV1.158 garahitameva .Yaṃ janapadaṃ mātugāmo vicāreti anusāsati , so itthipariṇāyako janapadopi garahitoyeva .
Ye sattā mātugāmassa vasaṃ gacchanti , tepi garahitāyevā ’’ ti ekāya gāthāya tīṇi garahavatthūni dassetvā vanadevatāsu sādhukāraṃ datvā gandhapupphādīhi pūjayamānāsu madhurena sarena taṃ vanasaṇḍaṃ unnādento imāya gāthāya dhammaṃ desesi –
13.
‘‘ Dhiratthu kaṇḍinaṃ sallaṃ , purisaṃ gāḷhavedhinaṃ ;
Dhiratthu taṃ janapadaṃ , yatthitthī pariṇāyikā ;
Te cāpi dhikkitā sattā , ye itthīnaṃ vasaṃ gatā ’’ ti .
Tattha dhiratthūti garahaṇatthe nipāto , svāyamidha uttāsubbegavasena garahaṇe daṭṭhabbo .
Uttasitubbiggo hi honto bodhisatto evamāha .
Kaṇḍamassa atthīti kaṇḍī , taṃ kaṇḍinaṃ .
Taṃ pana kaṇḍaṃ anupavisanaṭṭhena ‘‘ sallan ’’ ti vuccati , tasmā kaṇḍinaṃ sallan ti ettha sallakaṇḍinanti attho .
Sallaṃ vā assatthītipi sallo , taṃ sallaṃ .
Mahantaṃ vaṇamukhaṃ katvā balavappahāraṃ dento gāḷhaṃ vijjhatīti gāḷhavedhī , taṃ gāḷhavedhinaṃ .
Nānappakārena kaṇḍena , kumudapattasaṇṭhānathalena ujukagamaneneva sallena ca samannāgataṃ gāḷhavedhinaṃ purisaṃ dhiratthūti ayamettha attho .
Pariṇāyikāti issarā saṃvidhāyikā .
Dhikkitāti garahitā .
Sesamettha uttānatthameva .
Ito paraṃ pana ettakampi avatvā yaṃ yaṃ anuttānaṃ , taṃ tadeva vaṇṇayissāma .
Evaṃ ekāya gāthāya tīṇi garahavatthūni dassetvā bodhisatto vanaṃ unnādetvā buddhalīlāya dhammaṃ desesi .
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsesi , saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi .
Satthā dve vatthūni
P1.156 kathetvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi .Ito paraṃ pana ‘‘ dve
M1.172 vatthūni kathetvā ’’ ti idaṃ avatvā ‘‘ anusandhiṃ ghaṭetvā ’’ ti ettakameva vakkhāma , avuttampi pana heṭṭhā vuttanayeneva yojetvā gahetabbaṃ .Tadā pabbateyyamigo ukkaṇṭhitabhikkhu ahosi , migapotikā purāṇadutiyikā , kāmesu dosaṃ dassetvā dhammadesakadevatā pana ahameva ahosinti .
Kaṇḍijātakavaṇṇanā tatiyā .