[58]8. Tayodhammajātakavaṇṇanā
Yassa ete tayo dhammāti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattassa vadhāya parisakkanamevārabbha kathesi .
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente devadatto vānarayoniyaṃ nibbattitvā himavantappadese yūthaṃ pariharanto attānaṃ paṭicca jātānaṃ vānarapotakānaṃ ‘‘ vuḍḍhippattā ime yūthaṃ parihareyyun ’’ ti bhayena dantehi ḍaṃsitvā tesaṃ
P1.281 bījāni uppāṭeti .Tadā bodhisattopi taññeva paṭicca ekissā vānariyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi .
Atha sā vānarī gabbhassa patiṭṭhitabhāvaṃ ñatvā attano gabbhaṃ anurakkhamānā aññaṃ pabbatapādaṃ agamāsi .
Sā paripakkagabbhā bodhisattaṃ vijāyi .
So vuḍḍhimanvāya viññutaṃ patto thāmasampanno ahosi .
So ekadivasaṃ mātaraṃ pucchi ‘‘ amma , mayhaṃ pitā kahan ’’ ti ?
‘‘ Tāta , asukasmiṃ nāma pabbatapāde yūthaṃ pariharanto vasatī ’’ ti .
‘‘ Amma , tassa maṃ santikaṃ nehī ’’ ti .
‘‘ Tāta , na sakkā
V1.271 tayā pitu santikaṃ gantuṃ .Pitā hi te attānaṃ paṭicca jātānaṃ vānarapotakānaṃ yūthapariharaṇabhayena dantehi ḍaṃsitvā bījāni uppāṭetī ’’ ti .
‘‘ Amma , nehi maṃ tattha , ahaṃ jānissāmī ’’ ti .
Sā puttaṃ ādāya tassa santikaṃ agamāsi .
So
M1.299 vānaro attano puttaṃ disvāva ‘‘ ayaṃ vaḍḍhanto mayhaṃ yūthaṃ pariharituṃ na dassati , idāneva māretabbo ’’ ti ‘‘ etaṃ āliṅganto viya gāḷhaṃ pīḷetvā jīvitakkhayaṃ pāpessāmī ’’ ti cintetvā ‘‘ ehi , tāta , ettakaṃ kālaṃ kahaṃ gatosī ’’ ti bodhisattaṃ āliṅganto viya nippīḷesi .Bodhisatto pana nāgabalo thāmasampanno , sopi naṃ nippīḷesi , athassa aṭṭhīni bhijjanākārappattāni ahesuṃ .
Athassa etadahosi ‘‘ ayaṃ vaḍḍhanto maṃ māressati , kena nu kho upāyena puretaraññeva māreyyan ’’ ti .
Tato cintesi ‘‘ ayaṃ avidūre rakkhasapariggahito saro atthi , tattha naṃ rakkhasena khādāpessāmī ’’ ti .
Atha naṃ evamāha ‘‘ tāta , ahaṃ mahallako , imaṃ yūthaṃ tuyhaṃ niyyādemi , ajjeva taṃ rājānaṃ karomi , asukasmiṃ nāma ṭhāne saro atthi , tattha dve kumudiniyo , tisso uppaliniyo , pañca paduminiyo ca pupphanti , gaccha , tato pupphāni āharā ’’ ti .
So ‘‘ sādhu , tāta , āharissāmī ’’ ti gantvā sahasā anotaritvā samantā padaṃ paricchindanto otiṇṇapadaññeva addasa , na uttiṇṇapadaṃ .
So ‘‘ iminā sarena rakkhasapariggahitena bhavitabbaṃ , mayhaṃ pitā attanā māretuṃ asakkonto rakkhasena maṃ khādāpetukāmo bhavissati
P1.282 , ahaṃ imañca saraṃ na otarissāmi , pupphāni ca gahessāmī ’’ ti nirudakaṭṭhānaṃ gantvā vegaṃ gahetvā uppatitvā parato gacchanto nirudake okāse ṭhitāneva dve pupphāni gahetvā paratīre pati .Paratīratopi orimatīraṃ āgacchanto tenevupāyena dve gaṇhi .
Evaṃ ubhosu passesu rāsiṃ karonto pupphāni ca gaṇhi , rakkhasassa ca āṇaṭṭhānaṃ na otari .
Athassa ‘‘ ito uttari ukkhipituṃ na sakkhissāmī ’’ ti tāni pupphāni gahetvā ekasmiṃ ṭhāne rāsiṃ karontassa so rakkhaso ‘‘ mayā ettakaṃ kālaṃ evarūpo paññavā acchariyapuriso na diṭṭhapubbo , pupphāni ca nāma yāvadicchakaṃ gahitāni , mayhañca āṇaṭṭhānaṃ na otarī ’’ ti udakaṃ dvidhā bhindanto udakato uṭṭhāya bodhisattaṃ upasaṅkamitvā ‘‘ vānarinda , imasmiṃ loke yassa tayo dhammā atthi , so paccāmittaṃ abhibhavati , te sabbepi tava abbhantare atthi maññe ’’ ti vatvā bodhisattassa thutiṃ karonto imaṃ gāthamāha –
58.
‘‘ Yassa
V1.272M1.300 ete tayo dhammā , vānarinda yathā tava ;Dakkhiyaṃ sūriyaṃ paññā , diṭṭhaṃ so ativattatī ’’ ti .
Tattha dakkhiyan ti dakkhabhāvo , sampattabhayaṃ vidhamituṃ jānanapaññāya sampayuttauttamavīriyassetaṃ nāmaṃ .
Sūriyan ti sūrabhāvo , nibbhayabhāvassetaṃ nāmaṃ .
Paññāti paññāpadaṭṭhānāya upāyapaññāyetaṃ nāmaṃ .
Evaṃ so dakarakkhaso imāya gāthāya bodhisattassa thutiṃ katvā ‘‘ imāni pupphāni kimatthaṃ harasī ’’ ti pucchi .
‘‘ Pitā maṃ rājānaṃ kātukāmo , tena kāraṇena harāmī ’’ ti .
‘‘ Na sakkā tādisena uttamapurisena pupphāni vahituṃ ahaṃ vahissāmī ’’ ti ukkhipitvā tassa pacchato pacchato agamāsi .
Athassa pitā dūratova taṃ disvā ‘‘ ahaṃ imaṃ ‘ rakkhasabhattaṃ bhavissatī ’ ti pahiṇiṃ , so dānesa rakkhasaṃ pupphāni gāhāpento āgacchati , idānimhi naṭṭho ’’ ti cintento sattadhā hadayaphālanaṃ
P1.283 patvā tattheva jīvitakkhayaṃ patto .Sesavānarā sannipatitvā bodhisattaṃ rājānaṃ akaṃsu .
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi –
‘‘ tadā yūthapati devadatto ahosi , yūthapatiputto pana ahameva ahosin ’’ ti .
Tayodhammajātakavaṇṇanā aṭṭhamā .