[54]4. Kiṃphalajātakavaṇṇanā
Nāyaṃ
M1.288 rukkho durāruhāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ phalakusalaṃ upāsakaṃ ārabbha kathesi .Eko kira sāvatthivāsī kuṭumbiko buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā attano ārāme nisīdāpetvā yāgukhajjakaṃ datvā uyyānapālaṃ āṇāpesi ‘‘ bhikkhūhi saddhiṃ uyyāne vicaritvā ayyānaṃ ambādīni nānāphalāni dehī ’’ ti .
So ‘‘ sādhū ’’ ti paṭissuṇitvā bhikkhūsaṅghamādāya uyyāne vicaranto rukkhaṃ ulloketvāva ‘‘ etaṃ phalaṃ āmaṃ , etaṃ na supakkaṃ , etaṃ supakkan ’’ ti jānāti .
Yaṃ so vadati , taṃ tatheva hoti .
Bhikkhū gantvā tathāgatassa ārocesuṃ ‘‘ bhante , ayaṃ uyyānapālo phalakusalo bhūmiyaṃ ṭhitova rukkhaṃ ulloketvā ‘ etaṃ phalaṃ āmaṃ , etaṃ na supakkaṃ , etaṃ supakkan ’ ti jānāti .
Yaṃ so vadati , taṃ tatheva hotī ’’ ti .
Satthā ‘‘ na , bhikkhave , ayameva uyyānapālo phalakusalo , pubbe paṇḍitāpi phalakusalāyeva ahesun ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto satthavāhakule nibbattitvā vayappatto pañcahi sakaṭasatehi vaṇijjaṃ karonto ekasmiṃ kāle mahāvattaniaṭaviṃ patvā
P1.271 aṭavimukhe ṭhatvā sabbe manusse sannipātāpetvā ‘‘ imissā aṭaviyā visarukkhā nāma honti , visapattāni , visapupphāni , visaphalāni , visamadhūni hontiyeva , pubbe tumhehi aparibhuttaṃ , yaṃ kiñci pattaṃ vā pupphaṃ vā phalaṃ vā pallavaṃ vā maṃ aparipucchitvā mā khādathā ’’ ti āha .Te ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchitvā aṭaviṃ otariṃsu .
Aṭavimukhe ca ekasmiṃ gāmadvāre
V1.262 kiṃphalarukkho nāma atthi , tassa khandhasākhāpalāsapupphaphalāni sabbāni ambasadisāneva honti .Na kevalaṃ vaṇṇasaṇṭhānatova , gandharasehipissa āmapakkāni phalāni ambaphalasadisāneva , khāditāni pana halāhalavisaṃ viya taṅkhaṇaññeva jīvitakkhayaṃ pāpenti .
Purato gacchantā ekacce lolapurisā ‘‘ amburukkho ayan ’’ ti saññāya phalāni khādiṃsu , ekacce ‘‘ satthavāhaṃ pucchitvāva khādissāmā ’’ ti hatthena gahetvā aṭṭhaṃsu .
Te satthavāhe āgate ‘‘ ayya , imāni ambaphalāni khādāmā ’’ ti pucchiṃsu .
Bodhisatto ‘‘ nāyaṃ
M1.289 ambarukkho ’’ ti ñatvā ‘‘ kiṃ phalarukkho nāmesa , nāyaṃ ambarukkho , mā khāditthā ’’ ti vāretvā ye khādiṃsu .Tepi vamāpetvā catumadhuraṃ pāyetvā niroge akāsi .
Pubbe pana imasmiṃ rukkhamūle manussā nivāsaṃ kappetvā ‘‘ ambaphalānī ’’ ti saññāya imāni visaphalāni khāditvā jīvitakkhayaṃ pāpuṇanti .
Punadivase gāmavāsino nikkhamitvā matamanusse disvā pāde gaṇhitvā paṭicchannaṭṭhāne chaḍḍetvā sakaṭehi saddhiṃyeva sabbaṃ tesaṃ santakaṃ gahetvā gacchanti .
Te taṃ divasampi aruṇuggamanakāleyeva ‘‘ mayhaṃ balibaddo bhavissati , mayhaṃ sakaṭaṃ , mayhaṃ bhaṇḍan ’’ ti vegena taṃ rukkhamūlaṃ gantvā manusse niroge disvā ‘‘ kathaṃ tumhe imaṃ rukkhaṃ ‘ nāyaṃ ambarukkho ’ ti jānitthā ’’ ti pucchiṃsu .
Te ‘‘ mayaṃ na jānāma , satthavāhajeṭṭhako no jānātī ’’ ti āhaṃsu .
Manussā bodhisattaṃ pucchiṃsu ‘‘ paṇḍita , kinti katvā tvaṃ imassa rukkhassa anambarukkhabhāvaṃ aññāsī ’’ ti ?
So ‘‘ dvīhi kāraṇehi aññāsin ’’ ti vatvā imaṃ gāthamāha –
54.
‘‘ Nāyaṃ
P1.272 rukkho durāruho , napi gāmato ārakā ;Ākāraṇena jānāmi , nāyaṃ sāduphalo dumo ’’ ti .
Tattha nāyaṃ rukkho durāruhoti ayaṃ visarukkho na dukkhāruho , ukkhipitvā ṭhapitanisseṇī viya sukhenārohituṃ sakkāti vadati .
Napi gāmato ārakāti gāmato dūre ṭhitopi na hoti , gāmadvāre ṭhitoyevāti dīpeti .
Ākāraṇena jānāmīti iminā duvidhena kāraṇenāhaṃ imaṃ rukkhaṃ jānāmi .
Kinti ?
Nāyaṃ sāduphalo dumoti .
Sace hi ayaṃ madhuraphalo ambarukkho abhavissa , evaṃ sukhāruḷhe avidūre ṭhite etasmiṃ ekampi phalaṃ na tiṭṭheyya , phalakhādakamanussehi niccaṃ parivutova assa .
Evaṃ ahaṃ attano ñāṇena paricchinditvā imassa visarukkhabhāvaṃ aññāsinti mahājanassa dhammaṃ desetvā sotthigamanaṃ gato .
Satthāpi
V1.263 ‘‘ evaṃ , bhikkhave , pubbe paṇḍitāpi phalakusalā ahesun ’’ ti imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi –‘‘ tadā parisā buddhaparisā ahesuṃ , satthavāho pana ahameva ahosin ’’ ti .
Kiṃphalajātakavaṇṇanā catutthā .