[125]5. Kaṭāhakajātakavaṇṇanā
Bahumpi
M1.477 so vikattheyyāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ vikatthakabhikkhuṃ ārabbha kathesi .Tassa vatthu heṭṭhā kathitasadisameva .
Atīte pana bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto mahāvibhavo seṭṭhi ahosi .
Tassa bhariyā puttaṃ vijāyi , dāsīpissa taṃ divasaññeva puttaṃ vijāyi .
Te ekatova vaḍḍhiṃsu .
Seṭṭhiputte lekhaṃ sikkhante dāsopissa phalakaṃ vahamāno gantvā teneva saddhiṃ lekhaṃ sikkhi , gaṇanaṃ sikkhi , dve tayo vohāre akāsi .
So anukkamena vacanakusalo vohārakusalo yuvā abhirūpo ahosi , nāmena kaṭāheko nāma .
So seṭṭhighare bhaṇḍāgārikakammaṃ karonto cintesi ‘‘ na maṃ ime sabbakālaṃ bhaṇḍāgārikakammaṃ kāressanti , kiñcideva dosaṃ disvā tāḷetvā bandhitvā lakkhaṇena aṅketvā dāsaparibhogenapi paribhuñjissanti .
Paccante kho pana seṭṭhissa sahāyako seṭṭhi atthi , yaṃnūnāhaṃ seṭṭhissa vacanena lekhaṃ ādāya tattha gantvā ‘ ahaṃ seṭṭhiputto ’ ti vatvā taṃ seṭṭhiṃ vañcetvā tassa dhītaraṃ gahetvā sukhaṃ vaseyyan ’’ ti .
So sayameva paṇṇaṃ gahetvā
P1.452 ‘‘ ahaṃ asukaṃ nāma mama puttaṃ tava santikaṃ pahiṇiṃ , āvāhavivāhasambandho nāma mayhañca tayā , tuyhañca mayā saddhiṃ patirūpo , tasmā tvaṃ imassa dārakassa attano dhītaraṃ datvā etaṃ tattheva vasāpehi , ahampi okāsaṃ labhitvā āgamissāmī ’’ ti likhitvā seṭṭhisseva muddikāya lañjetvā yathārucitaṃ paribbayañceva gandhavatthādīni ca gahetvā paccantaṃ gantvā seṭṭhiṃ disvā vanditvā aṭṭhāsi .Atha naṃ seṭṭhi ‘‘ kuto āgatosi , tātā ’’ ti pucchi .
‘‘ Bārāṇasito ’’ ti .
‘‘ Kassa puttosī ’’ ti ?
‘‘ Bārāṇasiseṭṭhissā ’’ ti .
‘‘ Kenatthenāgatosī ’’ ti ?
Tasmiṃ khaṇe kaṭāhako ‘‘ idaṃ disvā jānissathā ’’ ti paṇṇaṃ adāsi .
Seṭṭhi paṇṇaṃ vācetvā ‘‘ idānāhaṃ jīvāmi nāmā ’’ ti tuṭṭhacitto dhītaraṃ datvā patiṭṭhāpesi .
Tassa parivāro mahanto ahosi .
So yāgukhajjakādīsu vā vatthagandhādīsu
V1.433 vā upanītesu ‘‘ evampi nāma yāguṃM1.478 pacanti , evaṃ khajjakaṃ , evaṃ bhattaṃ , aho paccantavāsikā nāmā ’’ ti yāguādīni garahati .‘‘ Ime paccantavāsibhāveneva ahatasāṭake vaḷañjituṃ na jānanti , gandhe pisituṃ , pupphāni ganthituṃ na jānantī ’’ ti vatthakammantikādayo garahati .
Bodhisattopi dāsaṃ apassanto ‘‘ kaṭāhako na dissati , kahaṃ gato , pariyesatha nan ’’ ti samantā manusse payojesi .
Tesu eko tattha gantvā taṃ disvā sañjānitvā attānaṃ ajānāpetvā āgantvā bodhisattassa ārocesi .
Bodhisatto taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘ ayuttaṃ tena kataṃ , gantvā naṃ gahetvā āgacchissāmī ’’ ti rājānaṃ āpucchitvā mahantena parivārena nikkhami .
‘‘ Seṭṭhi kira paccantaṃ gacchatī ’’ ti sabbattha pākaṭo jāto .
Kaṭāhako ‘‘ seṭṭhi kira āgacchatī ’’ ti sutvā cintesi ‘‘ na so aññena kāraṇena āgacchissati , maṃ nissāyevassa āgamanena bhavitabbaṃ .
Sace panāhaṃ palāyissāmi , puna āgantuṃ na sakkā bhavissati .
Atthi panesa upāyo .
Mama sāmikassa paṭipathaṃ gantvā dāsakammaṃ katvā tameva ārādhessāmī ’’ ti .
So tato paṭṭhāya parisamajjhe evaṃ bhāsati ‘‘ aññe bālamanussā attano bālabhāvena mātāpitūnaṃ
P1.453 guṇaṃ ajānantā tesaṃ bhojanavelāya apacitikammaṃ akatvā tehi saddhiṃyeva bhuñjanti , mayaṃ pana mātāpitūnaṃ bhojanakāle paṭiggahaṃ upanema , kheḷamallakaṃ upanema , bhājanāni upanema , pānīyampi bījanimpi gahetvā upatiṭṭhāmā ’’ ti yāva sarīravaḷañjanakāle udakakalasaṃ ādāya paṭicchannaṭṭhānagamanā sabbaṃ dāsehi sāmikānaṃ kattabbakiccaṃ pakāsesi .So evaṃ parisaṃ uggaṇhāpetvā bodhisattassa paccantasamīpaṃ āgatakāle sasuraṃ avoca ‘‘ tāta , mama kira pitā tumhākaṃ dassanatthāya āgacchati , tumhe khādanīyabhojanīyaṃ paṭiyādāpetha , ahaṃ paṇṇākāraṃ gahetvā paṭipathaṃ gamissāmī ’’ ti .
So ‘‘ sādhu , tātā ’’ ti sampaṭicchi .
Kaṭāhako bahuṃ paṇṇākāramādāya mahantena parivārena gantvā bodhisattaṃ vanditvā paṇṇākāraṃ adāsi .
Bodhisattopi paṇṇākāraṃ gahetvā tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā pātarāsakāle khandhāvāraṃ nivāsetvā sarīravaḷañjanatthāya paṭicchannaṭṭhānaṃ pāvisi .
Kaṭāhako attano parivāraṃ
M1.479 nivattetvā kalasaṃ ādāya bodhisattassa santikaṃ gantvā udakakiccapariyosāne pādesu patitvā ‘‘ sāmi , ahaṃ tumhākaṃ yattakaṃ icchatha , tattakaṃ dhanaṃ dassāmi , mā me yasaṃ antaradhāpayitthā ’’ ti āha .Bodhisatto tassa vattasampadāya pasīditvā ‘‘ mā bhāyi , natthi te mama santikā antarāyo ’’ ti samassāsetvā paccantanagaraṃ pāvisi .
Mahanto
V1.434 sakkāro ahosi , kaṭāhakopissa nirantaraṃ dāsena kattabbakiccaṃ karoti .Atha naṃ ekāya velāya sukhanisinnaṃ paccantaseṭṭhi āha ‘‘ mahāseṭṭhi , mayā tumhākaṃ paṇṇaṃ disvāva tumhākaṃ puttassa dārikā dinnā ’’ ti bodhisatto kaṭāhakaṃ puttameva katvā tadanucchavikaṃ piyavacanaṃ vatvā seṭṭhiṃ tosesi .
Tato paṭṭhāya kaṭāhakassa mukhaṃ ulloketuṃ samattho nāma nāhosi .
Athekadivasaṃ mahāsatto seṭṭhidhītaraṃ pakkositvā ‘‘ ehi , amma , sīse me ūkā vicināhī ’’ ti vatvā taṃ āgantvā ūkā gahetvā ṭhitaṃ piyavacanaṃ vatvā ‘‘ kathehi , amma , kacci te mama putto sukhadukkhesu appamatto
P1.454 , ubho janā sammodamānā samaggavāsaṃ vasathā ’’ ti pucchi .‘‘ Tāta , mahāseṭṭhi tumhākaṃ puttassa añño doso natthi , kevalaṃ āhāraṃ garahatī ’’ ti .
‘‘ Amma , niccakālamesa dukkhasīlova , apica te ahaṃ tassa mukhabandhanamantaṃ dassāmi , taṃ tvaṃ sādhukaṃ uggaṇhitvā mama puttassa bhojanakāle garahantassa uggahitaniyāmeneva purato ṭhatvā vadeyyāsī ’’ ti gāthaṃ uggaṇhāpetvā katipāhaṃ vasitvā bārāṇasimeva agamāsi .
Kaṭāhakopi bahuṃ khādanīyabhojanīyaṃ ādāya anumaggaṃ gantvā bahudhanaṃ datvā vanditvā nivatti .
So bodhisattassa gatakālato paṭṭhāya atirekamānī ahosi .
So ekadivasaṃ seṭṭhidhītāya nānaggarasabhojanaṃ upanetvā kaṭacchuṃ ādāya parivisantiyā bhattaṃ garahituṃ ārabhi .
Seṭṭhidhītā bodhisattassa santike uggahitaniyāmeneva imaṃ gāthamāha –
125.
‘‘ Bahumpi so vikattheyya , aññaṃ janapadaṃ gato ;
Anvāgantvāna dūseyya , bhuñja bhoge kaṭāhakā ’’ ti .
Tattha bahumpi so vikattheyya , aññaṃ janapadaṃ gatoti yo attano jātibhūmito aññaṃ janapadaṃ gato hoti , yatthassa jātiṃ na jānanti , so
M1.480 bahumpi vikattheyya , vambhanavacanaṃ vañcanavacanaṃ vadeyya .Anvāgantvāna dūseyyāti imaṃ tāva vāraṃ sāmikassa paṭipathaṃ gantvā dāsakiccassa katattā kasāhi paharitvā piṭṭhicammuppāṭanato ca lakkhaṇāhananato ca muttosi .
Sace anācāraṃ karosi , puna aññasmiṃ āgamanavāre tava sāmiko anvāgantvāna dūseyya , imaṃ gehaṃ anuāgantvā kasābhighātehi ceva lakkhaṇāhananena ca jātippakāsanena ca taṃ dūseyya upahaneyya .
Tasmā imaṃ anācāraṃ pahāya bhuñja bhoge kaṭāhaka , mā pacchā attano dāsabhāvaṃ pākaṭaṃ kāretvā vippaṭisārī ahosīti ayamettha seṭṭhino adhippāyo .
Seṭṭhidhītā
V1.435 pana etamatthaṃ ajānantī uggahitaniyāmena byañjanameva payirudāhāsi .Kaṭāhako ‘‘ addhā seṭṭhinā mama kulaṃ ācikkhitvā etissā sabbaṃ kathitaṃ bhavissatī ’’ ti tato paṭṭhāya puna bhattaṃ garahituṃ na visahi , nihatamāno yathāladdhaṃ bhuñjitvā yathākammaṃ gato .
Satthā
P1.455 imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi ‘‘ tadā kaṭāhako vikatthakabhikkhu ahosi , bārāṇasiseṭṭhi pana ahameva ahosin ’’ ti .Kaṭāhakajātakavaṇṇanā pañcamā .