[123]3. Naṅgalīsajātakavaṇṇanā
Asabbatthagāmiṃ
V1.428 vācan ti idaṃ satthā jetavane viharanto lāḷudāyittheraṃ ārabbha kathesi .So kira dhammaṃ kathento ‘‘ imasmiṃ ṭhāne idaṃ kathetabbaṃ , imasmiṃ ṭhāne idaṃ na kathetabban ’’ ti yuttāyuttaṃ na jānāti , maṅgale avamaṅgalaṃ vadanto ‘‘ tirokuṭṭesu tiṭṭhanti , sandhisiṅghāṭakesu cā ’’ ti idaṃ avamaṅgalaṃ maṅgalaṃ katvā anumodanaṃ katheti .
Avamaṅgalesu anumodanaṃ karonto ‘‘ bahū devā manussā ca , maṅgalāni acintayun ’’ ti vatvā ‘‘ evarūpānaṃ maṅgalānaṃ satampi
P1.447 sahassampi kātuṃ samatthā hothā ’’ ti vadati .Athekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ bhikkhū ‘‘ āvuso , lāḷudāyī yuttāyuttaṃ na jānāti , sabbattha abhāsitabbavācaṃ bhāsatī ’’ ti kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ .
Satthā āgantvā ‘‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti pucchitvā ‘‘ imāya nāmā ’’ ti vutte ‘‘ na , bhikkhave , lāḷudāyī idāneva dandhaparisakkano yuttāyuttaṃ na jānāti , pubbepi evarūpo ahosi , niccaṃ lāḷakoyeva eso ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto brāhmaṇamahāsālakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā bārāṇasiyaṃ disāpāmokkho ācariyo hutvā pañca
M1.473 māṇavakasatāni sippaṃ vācesi .Tadā tesu māṇavesu eko dandhaparisakkano lāḷako māṇavo dhammantevāsiko hutvā sippaṃ uggaṇhāti , dandhabhāvena pana uggaṇhituṃ na sakkoti .
Bodhisattassa pana upakāro hoti , dāso viya sabbakiccāni karoti .
Athekadivasaṃ bodhisatto sāyamāsaṃ bhuñjitvā sayane nipanno taṃ māṇavaṃ hatthapādapiṭṭhiparikammāni katvā gacchantaṃ āha ‘‘ tāta , mañcapāde upatthambhetvā yāhī ’’ ti .
Māṇavo ekaṃ pādaṃ upatthambhetvā ekassa upatthambhakaṃ alabhanto attano ūrumhi ṭhapetvā rattiṃ khepesi .
Bodhisatto paccūsasamaye uṭṭhāya taṃ disvā ‘‘ kiṃ , tāta , nisinnosī ’’ ti pucchi .
‘‘ Ācariya , ekassa mañcapādassa upatthambhakaṃ alabhanto ūrumhi ṭhapetvā nisinnomhī ’’ ti .
Bodhisatto saṃviggamānaso hutvā ‘‘ ayaṃ ati viya mayhaṃ upakāro , ettakānaṃ pana māṇavakānaṃ antare ayameva dandho sippaṃ sikkhituṃ na sakkoti , kathaṃ nu kho ahaṃ imaṃ paṇḍitaṃ kareyyan ’’ ti cintesi .
Athassa etadahosi ‘‘ attheko upāyo , ahaṃ imaṃ māṇavaṃ dāruatthāya paṇṇatthāya ca vanaṃ gantvā āgataṃ ‘ ajja te kiṃ diṭṭhaṃ , kiṃ katan ’ ti pucchissāmi .
Atha me ‘ idaṃ nāma ajja mayā diṭṭhaṃ , idaṃ katan ’ ti ācikkhissati .
Atha naṃ
V1.429 ‘ tayā diṭṭhañca katañca kīdisan ’ ti pucchissāmi , so ‘ evarūpaṃ nāmā ’ tiP1.448 upamāya ca kāraṇena ca kathessati .Iti naṃ navaṃ navaṃ upamañca kāraṇañca kathāpetvā iminā upāyena paṇḍitaṃ karissāmī ’’ ti .
So taṃ pakkosāpetvā ‘‘ tāta māṇava , ito paṭṭhāya dāruatthāya vā paṇṇatthāya vā gataṭṭhāne yaṃ te tattha diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā bhuttaṃ vā pītaṃ vā khāditaṃ vā hoti , taṃ āgantvā mayhaṃ āroceyyāsī ’’ ti āha .
So ‘‘ sādhū ’’ ti paṭissuṇitvā ekadivasaṃ māṇavehi saddhiṃ dāruatthāya araññaṃ gato tattha sappaṃ disvā āgantvā ‘‘ ācariya , sappo me diṭṭho ’’ ti ārocesi .
‘‘ Sappo nāma , tāta , kīdiso hotī ’’ ti ?
‘‘ Seyyathāpi naṅgalīsā ’’ ti .
‘‘ Sādhu , tāta , manāpā te upamā āhaṭā , sappā nāma naṅgalīsasadisāva hontī ’’ ti .
Atha bodhisatto ‘‘ māṇavakena manāpā upamā āhaṭā , sakkhissāmi naṃ paṇḍitaṃ kātun ’’ ti cintesi .
Māṇavo puna ekadivasaṃ araññe hatthiṃ disvā ‘‘ hatthī me ācariya diṭṭho ’’ ti āha .
‘‘ Hatthī nāma , tāta , kīdiso ’’ ti ?
‘‘ Seyyathāpi , naṅgalīsā ’’ ti .
Bodhisatto ‘‘ hatthissa
M1.474 soṇḍā naṅgalīsasadisā honti , dantādayo evarūpā ca evarūpā ca .Ayaṃ pana bālatāya vibhajitvā kathetuṃ asakkonto soṇḍaṃ sandhāya kathesi maññe ’’ ti tuṇhī ahosi .
Athekadivasaṃ nimantane ucchuṃ labhitvā ‘‘ ācariya , ajja mayaṃ ucchu khādimhā ’’ ti āha .
‘‘ Ucchu nāma kīdiso ’’ ti vutte ‘‘ seyyathāpi naṅgalīsā ’’ ti āha .
Ācariyo ‘‘ thokaṃ patirūpaṃ kāraṇaṃ kathesī ’’ ti tuṇhī jāto .
Punekadivasaṃ nimantane ekacce māṇavā guḷaṃ dadhinā bhuñjiṃsu , ekacce khīrena .
So āgantvā ‘‘ ācariya , ajja mayaṃ dadhinā khīrena ca bhuñjimhā ’’ ti vatvā ‘‘ dadhikhīraṃ nāma kīdisaṃ hotī ’’ ti vutte ‘‘ seyyathāpi naṅgalīsā ’’ ti āha .
Ācariyo ‘‘ ayaṃ māṇavo ‘ sappo naṅgalīsasadiso ’ ti kathento tāva sukathitaṃ kathesi ,‘ hatthī naṅgalīsasadiso ’ ti kathentenāpi soṇḍaṃ sandhāya lesena kathitaṃ .
‘ Ucchu naṅgalīsasadisan ’ ti kathanepi leso atthi ,‘ dadhikhīrāni pana niccaṃ paṇḍarāni pakkhittabhājanasaṇṭhānānī ’ ti idha
P1.449 sabbena sabbaṃ upamaṃ na kathesi , na sakkā imaṃ lāḷakaṃ sikkhāpetun ’’ ti vatvā imaṃ gāthamāha – 123.
‘‘ Asabbatthagāmiṃ vācaṃ , bālo sabbattha bhāsati ;
Nāyaṃ dadhiṃ vedi na naṅgalīsaṃ , dadhippayaṃ maññati naṅgalīsan ’’ ti .
Tatrāyaṃ
V1.430 saṅkhepattho – yā vācā opammavasena sabbattha na gacchati , taṃ asabbatthagāmiṃ vācaṃ bālo dandhapuggalo sabbattha bhāsati ,‘‘ dadhi nāma kīdisan ’’ ti puṭṭhopi ‘‘ seyyathāpi , naṅgalīsā ’’ ti vadateva .Evaṃ vadanto nāyaṃ dadhiṃ vedi na naṅgalīsaṃ .
Kiṃkāraṇā ?
Dadhippayaṃ maññati naṅgalīsaṃ , yasmā ayaṃ dadhimpi naṅgalīsameva maññati .
Atha vā dadhīti dadhimeva , payan ti khīraṃ , dadhi ca payañca dadhippayaṃ .
Yasmā dadhikhīrānipi ayaṃ naṅgalīsameva maññati , ediso cāyaṃ bālo , kiṃ imināti antevāsikānaṃ dhammakathaṃ kathetvā paribbayaṃ datvā taṃ uyyojesi .
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi –
‘‘ tadā lāḷakamāṇavo lāḷudāyī ahosi , disāpāmokkho ācariyo pana ahameva ahosin ’’ ti .
Naṅgalīsajātakavaṇṇanā tatiyā .