[38]8. Bakajātakavaṇṇanā
Nāccantaṃ
V1.217M1.237 nikatippaññoti idaṃ satthā jetavane viharanto cīvaravaḍḍhakaṃ bhikkhu ārabbha kathesi .Eko kira jetavanavāsiko bhikkhu yaṃkiñci cīvare kattabbaṃ chedanaghaṭṭanavicāraṇasibbanādikaṃ kammaṃ , tattha sukusalo .
So tāya kusalatāya cīvaraṃ vaḍḍheti , tasmā ‘‘ cīvaravaḍḍhako ’’ tveva paññāyittha .
Kiṃ panesa karotīti ?
Jiṇṇapilotikāsu hatthakammaṃ dassetvā suphassikaṃ manāpaṃ cīvaraṃ katvā rajanapariyosāne piṭṭhodakena rajitvā saṅkhena ghaṃsitvā ujjalaṃ manuññaṃ katvā nikkhipati .
Cīvarakammaṃ kātuṃ ajānantā bhikkhū ahate sāṭake gahetvā tassa santikaṃ āgantvā ‘‘ mayaṃ cīvaraṃ kātuṃ na jānāma , cīvaraṃ no katvā dethā ’’ ti vadanti .
So ‘‘ cīvaraṃ āvuso kariyamānaṃ cirena niṭṭhāti , mayā katacīvarameva atthi , ime sāṭake ṭhapetvā taṃ gaṇhitvā gacchathā ’’ ti nīharitvā dasseti .
Te tassa vaṇṇasampattimeva disvā antaraṃ ajānantā ‘‘ thiran ’’ ti saññāya ahatasāṭake cīvaravaḍḍhakassa datvā taṃ gaṇhitvā gacchanti .
Taṃ tehi thokaṃ kiliṭṭhakāle uṇhodakena dhoviyamānaṃ attano pakatiṃ dasseti , tattha tattha jiṇṇaṭṭhānaṃ paññāyati , te vippaṭisārino honti .
Evaṃ āgatāgate pilotikāhi vañcento so bhikkhu sabbattha pākaṭo jāto .
Yathā cesa jetavane , tathā aññatarasmiṃ gāmakepi eko cīvaravaḍḍhako lokaṃ vañceti .
Tassa
P1.221 sambhattā bhikkhū ‘‘ bhante , jetavane kira eko cīvaravaḍḍhako evaṃ lokaṃ vañcetī ’’ ti ārocesuṃ .Athassa etadahosi ‘‘ handāhaṃ , taṃ nagaravāsikaṃ vañcemī ’’ ti pilotikacīvaraṃ atimanāpaṃ katvā surattaṃ rajitvā taṃ pārupitvā jetavanaṃ agamāsi .
Itaro taṃ disvāva lobhaṃ uppādetvā ‘‘ bhante , imaṃ cīvaraṃ tumhehi katan ’’ ti pucchi .
‘‘ Āmāvuso ’’ ti .
‘‘ Bhante , imaṃ cīvaraṃ mayhaṃ detha , tumhe aññaṃ labhissathā ’’ ti ?
‘‘ Āvuso , mayaṃ gāmavāsikā dullabhapaccayā , imāhaṃ tuyhaṃ datvā attanā kiṃ pārupissāmī ’’ ti ?
‘‘ Bhante , mama santike ahatasāṭakā atthi , te gahetvā tumhākaṃ cīvaraṃ karothā ’’ ti .
‘‘ Āvuso , mayā ettha hatthakammaṃ dassitaṃ , tayi pana evaṃ vadante kiṃ sakkā kātuṃ , gaṇhāhi nan ’’ ti tassa pilotikacīvaraṃ datvā ahatasāṭake ādāya taṃ vañcetvā pakkāmi .
Jetavanavāsikopi
M1.238 taṃ cīvaraṃ pārupitvā katipāhaccayena uṇhodakena dhovanto jiṇṇapilotikabhāvaṃ disvā lajjito ‘‘ gāmavāsicīvaravaḍḍhakena kira jetavanavāsiko vañcito ’’ ti tassa vañcitabhāvo saṅghamajjhe pākaṭo jāto .Athekadivasaṃ
V1.218 bhikkhū dhammasabhāyaṃ taṃ kathaṃ kathentā nisīdiṃsu .Satthā āgantvā ‘‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti pucchi .
Te tamatthaṃ ārocesuṃ .
Satthā ‘‘ na , bhikkhave , jetavanavāsī cīvaravaḍḍhako idāneva aññe vañceti , pubbepi vañcesiyeva .
Na gāmavāsikenāpi idāneva esa jetavanavāsī cīvaravaḍḍhako vañcito , pubbepi vañcitoyevā ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .
Atīte ekasmiṃ araññāyatane bodhisatto aññataraṃ padumasaraṃ nissāya ṭhite varaṇarukkhe rukkhadevatā hutvā nibbatti .
Tadā aññatarasmiṃ nātimahante sare nidāghasamaye udakaṃ mandaṃ ahosi , bahū cettha macchā honti .
Atheko bako te macche disvā ‘‘ ekena upāyena ime macche vañcetvā khādissāmī ’’ ti gantvā udakapariyante cintento nisīdi .
Atha naṃ macchā disvā ‘‘ kiṃ , ayya , cintento nisinnosī ’’ ti pucchiṃsu .
‘‘ Tumhākaṃ cintento nisinnomhī ’’ ti .
‘‘ Kiṃ amhākaṃ cintesi , ayyā ’’ ti ?
‘‘‘ Imasmiṃ sare udakaṃ parittaṃ , gocaro mando , nidāgho ca mahanto , idānime macchā kiṃ nāma karissantī ’ ti tumhākaṃ cintento nisinnomhī ’’ ti .
‘‘ Atha kiṃ karoma , ayyā ’’ ti ?
‘‘ Tumhe sace mayhaṃ vacanaṃ kareyyātha
P1.222 , ahaṃ vo ekekaṃ mukhatuṇḍakena gahetvā ekaṃ pañcavaṇṇapadumasañchannaṃ mahāsaraṃ netvā vissajjeyyan ’’ ti .‘‘ Ayya , paṭhamakappikato paṭṭhāya macchānaṃ cintanakabako nāma natthi , tvaṃ amhesu ekekaṃ khāditukāmosī ’’ ti .
‘‘ Nāhaṃ tumhe mayhaṃ saddahante khādissāmi ’’.
‘‘ Sace pana sarassa atthibhāvaṃ mayhaṃ na saddahatha , ekaṃ macchaṃ mayā saddhiṃ saraṃ passituṃ pesethā ’’ ti .
Macchā tassa saddahitvā ‘‘ ayaṃ jalepi thalepi samattho ’’ ti ekaṃ kāḷamahāmacchaṃ adaṃsu ‘‘ imaṃ gahetvā gacchathā ’’ ti .
So taṃ gahetvā netvā sare vissajjetvā sabbaṃ saraṃ dassetvā puna ānetvā tesaṃ macchānaṃ santike vissajjesi .
So tesaṃ macchānaṃ sarassa sampattiṃ vaṇṇesi .
Te
M1.239 tassa kathaṃ sutvā gantukāmā hutvā ‘‘ sādhu , ayya , amhe gaṇhitvā gacchāhī ’’ ti āhaṃsu .Bako paṭhamaṃ taṃ kāḷamahāmacchameva gahetvā saratīraṃ netvā saraṃ dassetvā saratīre jāte varaṇarukkhe nilīyitvā taṃ viṭapantare pakkhipitvā tuṇḍena vijjhanto jīvitakkhayaṃ pāpetvā maṃsaṃ khāditvā kaṇṭake rukkhamūle pātetvā puna gantvā ‘‘ vissaṭṭho , me so maccho , añño āgacchatū ’’ ti etenupāyena ekekaṃ gahetvā sabbe macche khāditvā puna āgato ekaṃ macchampi nāddasa .
Eko panettha kakkaṭako avasiṭṭho .
Bako tampi khāditukāmo hutvā ‘‘ bho , kakkaṭaka , mayā sabbete macchā netvā padumasañchanne mahāsare vissajjitā , ehi tampi nessāmī ’’ ti .
‘‘ Maṃ gahetvā gacchanto kathaṃ gaṇhissasī ’’ ti ?
‘‘ Ḍaṃsitvā gaṇhissāmī ’’ ti .
‘‘ Tvaṃ
V1.219 evaṃ gahetvā gacchanto maṃ pātessasi , nāhaṃ tayā saddhiṃ gamissāmī ’’ ti .‘‘ Mā bhāyi , ahaṃ taṃ suggahitaṃ gahetvā gamissāmī ’’ ti .
Kakkaṭako cintesi ‘‘ imassa macche netvā sare vissajjanaṃ nāma natthi .
Sace pana maṃ sare vissajjessati , iccetaṃ kusalaṃ .
No ce vissajjessati , gīvamassa chinditvā jīvitaṃ harissāmī ’’ ti .
Atha naṃ evamāha ‘‘ samma baka , na kho tvaṃ suggahitaṃ gahetuṃ sakkhissasi , amhākaṃ pana gahaṇaṃ suggahaṇaṃ
P1.223 , sacāhaṃ aḷehi tava gīvaṃ gahetuṃ labhissāmi , tava gīvaṃ suggahitaṃ katvā tayā saddhiṃ gamissāmī ’’ ti .So taṃ ‘‘ vañcetukāmo esa man ’’ ti ajānanto ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchi .
Kakkaṭako attano aḷehi kammārasaṇḍāsena viya tassa gīvaṃ suggahitaṃ katvā ‘‘ idāni gacchā ’’ ti āha .
So taṃ netvā saraṃ dassetvā varaṇarukkhābhimukho pāyāsi .
Kakkaṭako āha ‘‘ mātula , ayaṃ saro etto , tvaṃ pana ito kiṃ nesī ’’ ti ?
Bako ‘‘ na te mātulo ahaṃ , na bhaginiputtosi vata me tvan ’’ ti vatvā ‘‘ tvaṃ ‘ esa maṃ ukkhipitvā vicaranto mayhaṃ dāso ’ ti saññaṃ karosi maññe , passetaṃ varaṇarukkhassa mūle kaṇṭakarāsiṃ , yathā me te sabbe macchā khāditā , tampi tatheva khādissāmī ’’ ti āha .
Kakkaṭako ‘‘ ete macchā attano bālatāya tayā khāditā , ahaṃ pana te maṃ khādituṃ na dassāmi , taññeva pana vināsaṃ pāpessāmi .
Tvañhi
M1.240 bālatāya mayā vañcitabhāvaṃ na jānāsi , marantā ubhopi marissāma , ahaṃ te sīsaṃ chinditvā bhūmiyaṃ khipissāmī ’’ ti vatvā kammārasaṇḍāsena viya aḷehi tassa gīvaṃ nippīḷesi .So vivaṭena mukhena akkhīhi assunā paggharantena maraṇabhayatajjito ‘‘ sāmi , ahaṃ taṃ na khādissāmi , jīvitaṃ me dehī ’’ ti āha .
‘‘ Yadi evaṃ otaritvā maṃ sarasmiṃ vissajjehī ’’ ti .
So nivattitvā sarameva otaritvā kakkaṭakaṃ sarapariyante paṅkapiṭṭhe ṭhapesi , kakkaṭako kattarikāya kumudanāḷaṃ kappento viya tassa gīvaṃ kappetvā udakaṃ pāvisi .
Taṃ acchariyaṃ disvā varaṇarukkhe adhivatthā devatā sādhukāraṃ dadamānā vanaṃ unnādayamānā madhurassarena imaṃ gāthamāha –
38.
‘‘ Nāccantaṃ nikatippañño , nikatyā sukhamedhati ;
Ārādheti nikatippañño , bako kakkaṭakāmivā ’’ ti .
Tattha nāccantaṃ nikatippañño , nikatyā sukhamedhatīti nikati vuccati vañcanā , nikatippañño
V1.220 vañcanapañño puggalo tāya nikatyā nikatiyā vañcanāyaP1.224 na accantaṃ sukhamedhati , niccakāle sukhasmiṃyeva patiṭṭhātuṃ na sakkoti , ekaṃsena pana vināsaṃ pāpuṇātiyevāti attho .Ārādhetīti paṭilabhati .
Nikatippaññoti kerāṭikabhāvaṃ sikkhitapañño pāpapuggalo attanā katassa pāpassa phalaṃ ārādheti paṭilabhati vindatīti attho .
Kathaṃ ?
Bako kakkaṭakāmiva , yathā bako kakkaṭakā gīvacchedaṃ pāpuṇāti , evaṃ pāpapuggalo attanā katapāpato diṭṭhadhamme vā samparāye vā bhayaṃ ārādheti paṭilabhatīti imamatthaṃ pakāsento mahāsatto vanaṃ unnādento dhammaṃ desesi .
Satthā ‘‘ na , bhikkhave , idāneva gāmavāsicīvaravaḍḍhakenesa vañcito , atītepi vañcitoyevā ’’ ti imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi –
‘‘ tadā so bako jetavanavāsī cīvaravaḍḍhako ahosi , kakkaṭako gāmavāsī cīvaravaḍḍhako , rukkhadevatā pana ahameva ahosin ’’ ti .
Bakajātakavaṇṇanā aṭṭhamā .