[98]8. Kūṭavāṇijajātakavaṇṇanā
Sādhu
P1.404M1.428 kho paṇḍito nāmāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ kūṭavāṇijaṃ ārabbha kathesi .Sāvatthiyañhi dve janā ekato vaṇijjaṃ karontā bhaṇḍaṃ sakaṭenādāya janapadaṃ gantvā laddhalābhā paccāgamiṃsu .
Tesu kūṭavāṇijo cintesi ‘‘ ayaṃ bahū divase dubbhojanena dukkhaseyyāya kilanto , idāni attano ghare nānaggarasehi yāvadatthaṃ subhojanaṃ bhuñjitvā ajīrakena marissati .
Athāhaṃ imaṃ bhaṇḍaṃ tayo koṭṭhāse katvā ekaṃ tassa dārakānaṃ dassāmi , dve koṭṭhāse attanā gahessāmī ’’ ti .
So ‘‘ ajja bhājessāma , sve bhājessāmā ’’ ti bhaṇḍaṃ bhājetuṃ na icchi .
Atha naṃ paṇḍitavāṇijo akāmakaṃ nippīḷetvā bhājāpetvā vihāraṃ gantvā satthāraṃ vanditvā katapaṭisanthāro ‘‘ atipapañco te kato , idhāgantvāpi cirena buddhupaṭṭhānaṃ āgatosī ’’ ti vutte taṃ pavattiṃ bhagavato ārocesi .
Satthā ‘‘ na kho so , upāsaka , idāneva kūṭavāṇijo , pubbepi kūṭavāṇijoyeva .
Idāni pana taṃ vañcetukāmo jāto , pubbe paṇḍitepi vañcetuṃ ussahī ’’ ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari .
Atīte
V1.387 bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto bārāṇasiyaṃ vāṇijakule nibbatti , nāmaggahaṇadivase cassa ‘‘ paṇḍito ’’ ti nāmaṃ akaṃsu .So vayappatto aññena vāṇijena saddhiṃ ekato hutvā vaṇijjaṃ karoti , tassa ‘‘ atipaṇḍito ’’ ti nāmaṃ ahosi .
Te bārāṇasito pañcahi sakaṭasatehi bhaṇḍaṃ ādāya janapadaṃ gantvā vaṇijjaṃ katvā laddhalābhā puna bārāṇasiṃ āgamiṃsu .
Atha nesaṃ bhaṇḍabhājanakāle atipaṇḍito āha ‘‘ mayā dve koṭṭhāsā laddhabbā ’’ ti .
‘‘ Kiṃkāraṇā ’’ ti ?
‘‘ Tvaṃ paṇḍito , ahaṃ atipaṇḍito .
Paṇḍito ekaṃ laddhuṃ arahati , atipaṇḍito dve ’’ ti .
‘‘ Nanu amhākaṃ dvinnaṃ bhaṇḍamūlakampi goṇādayopi samasamāyeva , tvaṃ kasmā dve koṭṭhāse laddhuṃ arahasī ’’ ti .
‘‘ Atipaṇḍitabhāvenā ’’ ti .
Evaṃ te kathaṃ vaḍḍhetvā kalahaṃ akaṃsu .
Tato atipaṇḍito ‘‘ attheko upāyo ’’ ti cintetvā attano pitaraṃ ekasmiṃ susirarukkhe
P1.405 pavesetvā ‘‘ tvaṃ amhesu āgatesuM1.429 ‘ atipaṇḍito dve koṭṭhāse laddhuṃ arahatī ’ ti vadeyyāsī ’’ ti vatvā bodhisattaṃ upasaṅkamitvā ‘‘ samma , mayhaṃ dvinnaṃ koṭṭhāsānaṃ yuttabhāvaṃ vā ayuttabhāvaṃ vā esā rukkhadevatā jānāti , ehi , taṃ pucchissāmā ’’ ti taṃ tattha netvā ‘‘ ayye rukkhadevate , amhākaṃ aṭṭaṃ pacchindā ’’ ti āha .Athassa pitā saraṃ parivattetvā ‘‘ tena hi kathethā ’’ ti āha .
‘‘ Ayye , ayaṃ paṇḍito , ahaṃ atipaṇḍito .
Amhehi ekato vohāro kato , tattha kena kiṃ laddhabbanti .
Paṇḍitena eko koṭṭhāso , atipaṇḍitena pana dve koṭṭhāsā laddhabbā ’’ ti .
Bodhisatto evaṃ vinicchitaṃ aṭṭaṃ sutvā ‘‘ idāni devatābhāvaṃ vā adevatābhāvaṃ vā jānissāmī ’’ ti palālaṃ āharitvā susiraṃ pūretvā aggiṃ adāsi , atipaṇḍitassa pitā jālāya phuṭṭhakāle aḍḍhajjhāmena sarīrena upari āruyha sākhaṃ gahetvā olambanto bhūmiyaṃ patitvā imaṃ gāthamāha –
98.
‘‘ Sādhu kho paṇḍito nāma , na tveva atipaṇḍito ;
Atipaṇḍitena puttena , manamhi upakūḷito ’’ ti .
Tattha sādhu kho paṇḍito nāmāti imasmiṃ loke paṇḍiccena samannāgato kāraṇākāraṇaññū puggalo sādhu sobhano .
Atipaṇḍitoti nāmamattena atipaṇḍito kūṭapuriso na tveva varaṃ .
Manamhi upakūḷitoti thokenamhi jhāmo , aḍḍhajjhāmakova muttoti attho .
Te ubhopi majjhe bhinditvā samaññeva koṭṭhāsaṃ gaṇhitvā yathākammaṃ gatā .
Satthā
V1.388 ‘‘ pubbepi esa kūṭavāṇijoyevā ’’ ti imaṃ atītaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi –‘‘ tadā kūṭavāṇijo paccuppannepi kūṭavāṇijoyeva , paṇḍitavāṇijo pana ahameva ahosin ’’ ti .
Kūṭavāṇijajātakavaṇṇanā aṭṭhamā .