[26]6. Mahiḷāmukhajātakavaṇṇanā
Purāṇacorāna vaco nisammāti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi .
Devadatto ajātasattukumāraṃ pasādetvā lābhasakkāraṃ nipphādesi .
Ajātasattukumāro devadattassa gayāsīse vihāraṃ kāretvā nānaggarasehi tivassikagandhasālibhojanassa
P1.186 divase divase pañca thālipākasatāni abhihari .Lābhasakkāraṃ nissāya devadattassa parivāro mahanto jāto , devadatto parivārena saddhiṃ vihāreyeva hoti .
Tena samayena rājagahavāsikā dve sahāyā .
Tesu eko satthu santike pabbajito , eko devadattassa .
Te aññamaññaṃ tasmiṃ tasmiṃ ṭhānepi passanti , vihāraṃ gantvāpi passantiyeva .
Athekadivasaṃ
M1.202 devadattassa nissitako itaraṃ āha –‘‘ āvuso , kiṃ tvaṃ devasikaṃ sedehi muccamānehi piṇḍāya carasi , devadatto gayāsīsavihāre nisīditvāva nānaggarasehi subhojanaṃ bhuñjati , evarūpo upāyo natthi , kiṃ tvaṃ dukkhaṃ anubhosi , kiṃ te pātova gayāsīsaṃ āgantvā sauttaribhaṅgaṃ yāguṃ pivitvā aṭṭhārasavidhaṃ khajjakaṃ khāditvā nānaggarasehi subhojanaṃ bhuñjituṃ na vaṭṭatī ’’ ti ?
So punappunaṃ vuccamāno gantukāmo hutvā tato paṭṭhāya gayāsīsaṃ gantvā bhuñjitvā kālasseva veḷuvanaṃ āgacchati .
So sabbakālaṃ paṭicchādetuṃ nāsakkhi ,‘‘ gayāsīsaṃ gantvā devadattassa paṭṭhapitaṃ bhattaṃ bhuñjatī ’’ ti na cirasseva pākaṭo jāto
V1.186 .Atha naṃ sahāyā pucchiṃsu ‘‘ saccaṃ kira , tvaṃ āvuso , devadattassa paṭṭhapitaṃ bhattaṃ bhuñjasī ’’ ti .
‘‘ Ko evamāhā ’’ ti ?
‘‘ Asuko ca asuko cā ’’ ti .
‘‘ Saccaṃ ahaṃ āvuso gayāsīsaṃ gantvā bhuñjāmi , na pana me devadatto bhattaṃ deti , aññe manussā dentī ’’ ti .
‘‘ Āvuso , devadatto buddhānaṃ paṭikaṇṭako dussīlo ajātasattuṃ pasādetvā adhammena attano lābhasakkāraṃ uppādesi , tvaṃ evarūpe niyyānike buddhasāsane pabbajitvā devadattassa adhammena uppannaṃ bhojanaṃ bhuñjasi , ehi taṃ satthu santikaṃ nessāmā ’’ ti taṃ bhikkhuṃ ādāya dhammasabhaṃ āgamiṃsu .
Satthā disvāva ‘‘ kiṃ , bhikkhave , etaṃ bhikkhuṃ anicchantaññeva ādāya āgatatthā ’’ ti ?
‘‘ Āma bhante , ayaṃ bhikkhu tumhākaṃ santike pabbajitvā devadattassa adhammena uppannaṃ bhojanaṃ bhuñjatī ’’ ti .
‘‘ Saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu devadattassa adhammena uppannaṃ bhojanaṃ bhuñjasī ’’ ti ?
‘‘ Na bhante , devadatto mayhaṃ deti , aññe manussā denti , tamahaṃ bhuñjāmī ’’ ti .
Satthā ‘‘ mā bhikkhu ettha parihāraṃ kari , devadatto anācāro dussīlo , kathañhi nāma tvaṃ idha pabbajitvā mama sāsanaṃ bhajantoyeva devadattassa bhattaṃ bhuñjasi , niccakālampi bhajanasīlakova tvaṃ diṭṭhadiṭṭheyeva bhajasī ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa amacco ahosi .
Tadā rañño mahiḷāmukho nāma
P1.187 maṅgalahatthī ahosi sīlavā ācārasampanno , na kañci viheṭheti .Athekadivasaṃ tassa sālāya samīpe rattibhāgasamanantare corā āgantvā tassa avidūre
M1.203 nisinnā coramantaṃ mantayiṃsu ‘‘ evaṃ ummaṅgo bhinditabbo , evaṃ sandhicchedakammaṃ kattabbaṃ , ummaṅgañca sandhicchedañca maggasadisaṃ titthasadisaṃ nijjaṭaṃ niggumbaṃ katvā bhaṇḍaṃ harituṃ vaṭṭati , harantena māretvāva haritabbaṃ , evaṃ uṭṭhātuṃ samattho nāma na bhavissati , corena ca nāma sīlācārayuttena na bhavitabbaṃ , kakkhaḷena pharusena sāhasikena bhavitabban ’’ ti .Evaṃ mantetvā aññamaññaṃ uggaṇhāpetvā agamaṃsu .
Eteneva upāyena punadivasepi punadivasepīti bahū divase tattha āgantvā mantayiṃsu .
So tesaṃ vacanaṃ sutvā ‘‘ te maṃ sikkhāpentī ’’ ti saññāya ‘‘ idāni mayā kakkhaḷena pharusena sāhasikena bhavitabban ’’ ti tathārūpova ahosi .
Pātova āgataṃ hatthigopakaṃ soṇḍāya gahetvā bhūmiyaṃ pothetvā māresi .
Aparampi tathā aparampi tathāti āgatāgataṃ māretiyeva .
‘‘ Mahiḷāmukho
V1.187 ummattako jāto diṭṭhadiṭṭhe māretī ’’ ti rañño ārocayiṃsu .Rājā bodhisattaṃ pahiṇi ‘‘ gaccha paṇḍita , jānāhi kena kāraṇena so duṭṭho jāto ’’ ti .
Bodhisatto gantvā tassa sarīre arogabhāvaṃ ñatvā ‘‘ kena nu kho kāraṇena esa duṭṭho jāto ’’ ti upadhārento ‘‘ addhā avidūre kesañci vacanaṃ sutvā ‘ maṃ ete sikkhāpentī ’ ti saññāya duṭṭho jāto ’’ ti sanniṭṭhānaṃ katvā hatthigopake pucchi ‘‘ atthi nu kho hatthisālāya samīpe rattibhāge kehici kiñci kathitapubban ’’ ti ?
‘‘ Āma , sāmi , corā āgantvā kathayiṃsū ’’ ti .
Bodhisatto gantvā rañño ārocesi ‘‘ deva , añño hatthissa sarīre vikāro natthi , corānaṃ kathaṃ sutvā duṭṭho jāto ’’ ti .
‘‘ Idāni kiṃ kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti ?
‘‘ Sīlavante samaṇabrāhmaṇe hatthisālāyaṃ nisīdāpetvā sīlācārakathaṃ kathāpetuṃ vaṭṭatī ’’ ti .
‘‘ Evaṃ kārehi , tātā ’’ ti .
Bodhisatto gantvā sīlavante samaṇabrāhmaṇe hatthisālāyaṃ nisīdāpetvā ‘‘ sīlakathaṃ
P1.188 kathetha , bhante ’’ ti āha .Te hatthissa avidūre nisinnā ‘‘ na koci parāmasitabbo na māretabbo , sīlācārasampannena khantimettānuddayayuttena bhavituṃ vaṭṭatī ’’ ti sīlakathaṃ kathayiṃsu .
So taṃ sutvā ‘‘ maṃ ime sikkhāpenti , ito dāni paṭṭhāya sīlavantena bhavitabban ’’ ti sīlavā ahosi .
Rājā bodhisattaṃ pucchi ‘‘ kiṃ , tāta , sīlavā jāto ’’ ti
M1.204 ?Bodhisatto ‘‘ āma , devā ’’ ti .
‘‘ Evarūpo duṭṭhahatthī paṇḍite nissāya porāṇakadhammeyeva patiṭṭhito ’’ ti vatvā imaṃ gāthamāha –
26.
‘‘ Purāṇacorāna vaco nisamma , mahiḷāmukho pothayamanvacārī ;
Susaññatānañhi vaco nisamma , gajuttamo sabbaguṇesu aṭṭhā ’’ ti .
Tattha purāṇacorānan ti porāṇacorānaṃ .
Nisammāti sutvā , paṭhamaṃ corānaṃ vacanaṃ sutvāti attho .
Mahiḷāmukhoti hatthinimukhena sadisamukho .
Yathā mahiḷā purato olokiyamānā sobhati , na pacchato , tathā sopi purato olokiyamāno sobhati .
Tasmā ‘‘ mahiḷāmukho ’’ tissa nāmaṃ akaṃsu .
Pothayamanvacārīti pothayanto mārento anucārī .
Ayameva vā pāṭho .
Susaññatānan ti suṭṭhu saññatānaṃ sīlavantānaṃ .
Gajuttamoti uttamagajo maṅgalahatthī .
Sabbaguṇesu aṭṭhāti sabbesu porāṇaguṇesu patiṭṭhito .
Rājā ‘‘ tiracchānagatassāpi āsayaṃ jānātī ’’ ti bodhisattassa mahantaṃ yasaṃ adāsi .
So yāvatāyukaṃ ṭhatvā saddhiṃ bodhisattena yathākammaṃ gato .
Satthā
V1.188 ‘‘ pubbepi tvaṃ bhikkhu diṭṭhadiṭṭheyeva bhaji , corānaṃ vacanaṃ sutvā core bhaji , dhammikānaṃ vacanaṃ sutvā dhammike bhajī ’’ ti imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā anusandhiṃ ghaṭetvā jātakaṃ samodhānesi –‘‘ tadā mahiḷāmukho vipakkhasevakabhikkhu ahosi , rājā ānando , amacco pana ahameva ahosin ’’ ti .
Mahiḷāmukhajātakavaṇṇanā chaṭṭhā .