[120]10. Bandhanamokkhajātakavaṇṇanā
Abaddhā
P1.437 tattha bajjhantīti idaṃ satthā jetavane viharanto ciñcamāṇavikaṃ ārabbha kathesi .Tassā vatthu dvādasakanipāte mahāpadumajātake ( jā .1.12.106 ādayo ) āvi bhavissati .
Tadā pana satthā ‘‘ na , bhikkhave , ciñcamāṇavikā idāneva maṃ abhūtena abbhācikkhati , pubbepi abbhācikkhiyevā ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .
Atīte
M1.463 bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto purohitassa gehe nibbattitvā vayappatto pitu accayena tasseva purohito ahosi .Tena aggamahesiyā varo dinno hoti ‘‘ bhadde , yaṃ icchasi , taṃ vadeyyāsī ’’ ti .
Sā evamāha ‘‘ na mayhaṃ añño varo nāma dullabho , ito pana te paṭṭhāya aññā itthī kilesavasena na oloketabbā ’’ ti .
So paṭikkhipitvā punappunaṃ nippīḷiyamāno tassā vacanaṃ atikkamituṃ asakkonto sampaṭicchitvā tato paṭṭhāya soḷasasu nāṭakitthisahassesu kilesavasena ekitthimpi na olokesi .
Athassa paccanto kuppi , paccante ṭhitā yodhā corehi saddhiṃ dve tayo saṅgāme katvā ‘‘ ito uttari mayaṃ na sakkomā ’’ ti rañño paṇṇaṃ pesesuṃ .
Rājā tattha gantukāmo balakāyaṃ saṃharitvā taṃ pakkosāpetvā ‘‘ bhadde , ahaṃ paccantaṃ gacchāmi , tattha nānappakārāni yuddhāni honti , jayaparājayopi anibaddho , tādisesu ṭhānesu mātugāmo dupparihāro , tvaṃ idheva nivattāhī ’’ ti āha .
Sā ‘‘ na sakkā , deva , mayā nivattitun ’’ ti punappunaṃ raññā paṭikkhittā āha ‘‘ tena hi ekekaṃ yojanaṃ gantvā mayhaṃ sukhadukkhajānanatthaṃ ekekaṃ manussaṃ peseyyāthā ’’ ti .
Rājā ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchitvā bodhisattaṃ nagare ṭhapetvā mahantena balakāyena nikkhamitvā gacchanto yojane yojane ekekaṃ purisaṃ ‘‘ amhākaṃ ārogyaṃ ārocetvā deviyā sukhadukkhaṃ jānitvā āgacchā ’’ ti pesesi .
Sā āgatāgataṃ purisaṃ ‘‘ rājā kimatthaṃ taṃ pesetī ’’ ti pucchitvā ‘‘ tumhākaṃ sukhadukkhajānanatthāyā ’’ ti vutte ‘‘ tena hi ehī ’’ ti tena saddhiṃ
V1.420 asaddhammaṃ paṭisevati .Rājā dvattiṃsayojanamaggaṃ gacchanto dvattiṃsa jane pesesi , sā
P1.438 sabbehipi tehi saddhiṃ tatheva akāsi .Rājā paccantaṃ vūpasametvā janapadaṃ samassāsetvā puna āgacchantopi tatheva dvattiṃsa jane pesesi , sā tehipi saddhiṃ tatheva vippaṭipajjiyeva .
Rājā āgantvā jayakkhandhāvāraṭṭhāne ṭhatvā ‘‘ nagaraṃ paṭijaggāpetū ’’ ti bodhisattassa paṇṇaṃ pesesi .
Bodhisatto sakalanagaraṃ paṭijaggāpetvā rājanivesanaṃ paṭijaggāpento deviyā vasanaṭṭhānaṃ agamāsi .
Sā bodhisattassa rūpasobhaggappattaṃ kāyaṃ disvā saṇṭhātuṃ asakkontī ‘‘ ehi
M1.464 , brāhmaṇa , sayanaṃ abhiruhā ’’ ti āha .Bodhisatto ‘‘ mā evaṃ avaca , rājāpi garu , akusalampi bhāyāmi , na sakkā mayā evaṃ kātun ’’ ti āha .
‘‘ Catusaṭṭhiyā pādamūlikānaṃ neva rājā garu , na akusalaṃ bhāyanti .
Taveva rājā garu , tvaṃyeva ca akusalaṃ bhāyasī ’’ ti .
‘‘ Āma , devi , sace tesampi evaṃ bhaveyya , na evarūpaṃ kareyyuṃ ’’.
‘‘ Ahaṃ pana jānamāno evarūpaṃ sāhasiyakammaṃ na karissāmī ’’ ti .
‘‘ Kiṃ bahuṃ vippalapasi , sace me vacanaṃ na karosi , sīsaṃ te chindāpessāmī ’’ ti .
‘‘ Tiṭṭhatu tāva ekasmiṃ attabhāve sīsaṃ , attabhāvasahassepi sīse chijjante na sakkā mayā evarūpaṃ kātun ’’ ti .
Sā ‘‘ hotu , jānissāmī ’’ ti bodhisattaṃ tajjetvā attano gabbhaṃ pavisitvā sarīre nakhavaḷañjaṃ dassetvā telena gattāni abbhañjitvā kiliṭṭhavatthaṃ nivāsetvā gilānālayaṃ katvā dāsiyo āṇāpesi ‘ raññā kahaṃ devī ’ ti vutte ‘ gilānā ’ ti katheyyāthā ’’ ti .
Bodhisattopi rañño paṭipathaṃ agamāsi .
Rājā nagaraṃ padakkhiṇaṃ katvā pāsādaṃ āruyha deviṃ apassanto ‘‘ kahaṃ , devī ’’ ti pucchi .
‘‘ Gilānā , devā ’’ ti .
Sopi sirigabbhaṃ pavisitvā tassā piṭṭhiṃ parimajjanto ‘‘ kiṃ te , bhadde , aphāsukan ’’ ti pucchi .
Sā tuṇhī ahosi .
Tatiyavāre rājānaṃ oloketvā ‘‘ tvampi , mahārāja , jīvasi nāma , mādisāpi itthiyo sassāmikāyeva nāmā ’’ ti āha .
‘‘ Kiṃ etaṃ , bhadde ’’ ti ?
Tumhehi nagaraṃ rakkhanatthāya ṭhapito purohito ‘‘ tumhākaṃ nivesanaṃ paṭijaggāmī ’’ ti idhāgantvā attano vacanaṃ akarontiṃ
P1.439 maṃ paharitvā attano manaṃ pūretvā gatoti .Rājā aggimhi pakkhittaloṇasakkharā viya kodhena taṭataṭāyanto sirigabbhā nikkhamitvā dovārikapādamūlikādayo pakkosāpetvā ‘‘ gacchatha , bhaṇe , purohitaṃ pacchābāhaṃ bandhitvā vajjhabhāvappattaṃ katvā nagarā nīharitvā āghātanaṃ netvā sīsamassa chindathā ’’ ti āha .
Te vegena gantvā taṃ pacchābāhaṃ bandhitvā vajjhabheriṃ carāpesuṃ .
Bodhisatto
V1.421 cintesi –‘‘ addhā tāya duṭṭhadeviyā rājā puretarameva paribhinno , ajja dānāhaṃ attano baleneva attānaṃ mocessāmī ’’ ti .
So te purise āha ‘‘ bho , tumhe maṃ mārentā rañño dassetvāva mārethā ’’ ti .
‘‘ Kiṃkāraṇā ’’ ti ?
‘‘ Ahaṃ rājakammiko , bahu me kammaṃ kataṃ , bahūni mahānidhiṭṭhānāni jānāmi , rājakuṭumbaṃ mayā vicāritaṃ .
Sace maṃ rañño
M1.465 na dassessatha , bahudhanaṃ nassissati , mayā rañño sāpateyye ācikkhite pacchā kātabbaṃ karothā ’’ ti .Te taṃ rañño dassayiṃsu .
Rājā taṃ disvāva ‘‘ kasmā bho , brāhmaṇa , mayi lajjaṃ na akāsi , kasmā te evarūpaṃ pāpakammaṃ katan ’’ ti āha .
‘‘ Mahārāja , ahaṃ sotthiyakule jāto , mayā kunthakipillikamattopi pāṇātipāto na katapubbo , tiṇasalākamattampi adinnaṃ nādinnapubbaṃ , lobhavasena paresaṃ itthī akkhīni ummīletvāpi na olokitapubbā , hassavasenāpi musā na bhāsitapubbā , kusaggenāpi majjaṃ na pītapubbaṃ , ahaṃ tumhesu niraparādho .
Sā pana bālā lobhavasena maṃ hatthe gahetvā mayā paṭikkhittā maṃ tajjetvā attanā kataṃ pāpaṃ uttānaṃ katvā mama ācikkhitvā antogabbhaṃ paviṭṭhā .
Ahaṃ niraparādho , paṇṇaṃ gahetvā pana āgatā catusaṭṭhi janā sāparādhā , te pakkosāpetvā ‘‘ tāya vo vacanaṃ kataṃ , na katan ’’ ti puccha , devāti .
Rājā te catusaṭṭhi jane bandhāpetvā deviṃ pakkosāpetvā ‘‘ tayā etehi saddhiṃ pāpaṃ kataṃ , na katan ’’ ti pucchi .
‘‘ Kataṃ , devā ’’ ti vutte te pacchābāhaṃ bandhāpetvā ‘‘ imesaṃ catusaṭṭhijanānaṃ sīsāni chindathā ’’ ti āṇāpesi .
Atha naṃ
P1.440 bodhisatto āha –‘‘ natthi , mahārāja , etesaṃ doso , devī attano ruciṃ kārāpesi .
Niraparādhā ete , tasmā nesaṃ khamatha .
Tassāpi doso natthi , itthiyo nāma methunadhammena atittā .
Jātisabhāvo hi esa .
Etāsaṃ khamitabbayuttameva hoti .
Tasmā etissāpi khamathā ’’ ti nānappakārena rājānaṃ saññāpetvā te catusaṭṭhipi jane tañca bālaṃ mocāpetvā sabbesaṃ yathāsakāni ṭhānāni dāpesi .
Evaṃ te sabbe mocetvā sakaṭṭhāne patiṭṭhāpetvā bodhisatto rājānaṃ upasaṅkamitvā ‘‘ mahārāja , andhabālānaṃ nāma avatthukena vacanena abandhitabbayuttakāpi paṇḍitā pacchābāhaṃ baddhā , paṇḍitānaṃ kāraṇayuttena vacanena pacchābāhaṃ baddhāpi muttā .
Evaṃ bālā nāma abandhitabbayuttakepi bandhāpenti , paṇḍitā baddhepi mocentī ’’ ti vatvā imaṃ gāthamāha –
120.
‘‘ Abaddhā tattha bajjhanti , yattha bālā pabhāsare ;
Baddhāpi tattha muccanti , yattha dhīrā pabhāsare ’’ ti .
Tattha
V1.422M1.466 abaddhāti abandhitabbayuttā .Pabhāsareti pabhāsanti vadanti kathenti .
Evaṃ mahāsatto imāya gāthāya rañño dhammaṃ desetvā ‘‘ mayā imaṃ dukkhaṃ agāre vasanabhāvena laddhaṃ , idāni me agārena kiccaṃ natthi , pabbajjaṃ me anujāna , devā ’’ ti pabbajjaṃ anujānāpetvā assumukhaṃ ñātijanaṃ mahantañca vibhavaṃ pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā himavante vasanto abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā brahmalokaparāyaṇo ahosi .
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi –
‘‘ tadā duṭṭhadevī ciñcamāṇavikā ahosi , rājā ānando , purohito pana ahameva ahosin ’’ ti .
Bandhanamokkhajātakavaṇṇanā dasamā .
Haṃcivaggo dvādasamo .
Tassuddānaṃ –
Gadrabhapañhā amarā , siṅgālaṃ mitacinti ca ;
Anusāsikadubbacaṃ , tittiraṃ vaṭṭakaṃ puna ;
Akālarāvi bandhananti .