Kusalakammapathavaṇṇanā
Pāṇātipātā veramaṇī kusalan tiādīsu pāṇātipātā dayo vuttatthā eva .
Veraṃ maṇatīti veramaṇī , veraṃ pajahatīti attho .
Viramati vā etāya karaṇabhūtāya , vikārassa vekāraṃ katvāpi veramaṇī .
Ayaṃ tāvettha byañjanato vaṇṇanā .
Atthato pana veramaṇīti kusalacittasampayuttā virati .
Yā ‘‘ pāṇātipātā viramantassa , yā tasmiṃ samaye
M1.207 pāṇātipātā ārati viratī ’’ ti evaṃ vuttā kusalacittasampayuttā virati , sā bhedato tividho hoti sampattavirati samādānavirati samucchedaviratīti .Tattha asamādinnasikkhāpadānaṃ attano jātivayabāhusaccādīni paccavekkhitvā ‘‘ ayuttaṃ amhākaṃ evarūpaṃ kātun ’’ ti sampattavatthuṃ avītikkamantānaṃ uppajjamānā virati sampattaviratīti veditabbā sīhaḷadīpe cakkanaupāsakassa viya .
Tassa kira daharakāleyeva mātuyā rogo uppajji .
Vejjena ca ‘‘ allasasamaṃsaṃ laddhuṃ vaṭṭatī ’’ ti vuttaṃ .
Tato cakkanassa bhātā ‘‘ gaccha tāta khettaṃ āhiṇḍāhī ’’ ti cakkanaṃ pesesi .
So tattha gato .
Tasmiñca samaye eko saso taruṇasassaṃ khādituṃ āgato hoti , so taṃ disvā vegena dhāvento valliyā baddho ‘‘ kiri kirī ’’ ti saddamakāsi .
Cakkano tena saddena gantvā taṃ gahetvā cintesi ‘‘ mātu
P1.204 bhesajjaṃ karomī ’’ ti .Puna cintesi ‘‘ na metaṃ patirūpaṃ , yvāhaṃ mātu jīvitakāraṇā paraṃ jīvitā voropeyyan ’’ ti .
Atha naṃ ‘‘ gaccha araññe sasehi saddhiṃ tiṇodakaṃ paribhuñjā ’’ ti muñci .
Bhātarā ca ‘‘ kiṃ tāta saso laddho ’’ ti pucchito taṃ pavattiṃ ācikkhi .
Tato naṃ bhātā paribhāsi .
So mātusantikaṃ gantvā ‘‘ yatohaṃ
V1.212 jāto , nābhijānāmi sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropetā ’’ ti saccaṃ vatvā adhiṭṭhāsi .Tāvadevassa mātā arogā ahosi .
Samādinnasikkhāpadānaṃ pana sikkhāpadasamādāne ca tatuttari ca attano jīvitampi pariccajitvā vatthuṃ avītikkamantānaṃ uppajjamānā virati samādānaviratīti veditabbā uttaravaḍḍhamānapabbatavāsīupāsakassa viya .
So kira ambariyavihāravāsīpiṅgalabuddharakkhitattherassa santike sikkhāpadāni gahetvā khettaṃ kassati .
Athassa goṇo naṭṭho , so taṃ gavesanto uttaravaḍḍhamānapabbataṃ āruhi , tatra naṃ mahāsappo aggahesi .
So cintesi ‘‘ imāyassa tikhiṇavāsiyā sīsaṃ chindāmī ’’ ti .
Puna cintesi ‘‘ na metaṃ patirūpaṃ , yvāhaṃ bhāvanīyassa garuno santike sikkhāpadaṃ gahetvā bhindeyyan ’’ ti .
Evaṃ yāvatatiyaṃ cintetvā ‘‘ jīvitaṃ
M1.208 pariccajāmi , na sikkhāpadan ’’ ti aṃse ṭhapitaṃ tikhiṇadaṇḍavāsiṃ araññe chaḍḍesi .Tāvadeva naṃ mahāvāḷo muñcitvā agamāsīti .
Ariyamaggasampayuttā pana virati samucchedaviratīti veditabbā .
Yassā uppattito pabhuti ‘‘ pāṇaṃ ghātessāmī ’’ ti ariyapuggalānaṃ cittampi na uppajjatīti .
Sā panāyaṃ virati kosallappavattiyā kusalan ti vuttā .
Kucchitasayanato vā kusanti laddhavohāraṃ dussīlyaṃ lunātītipi kusalaṃ .
Katamañcāvuso kusalanti imassa pana pañhassa ananurūpattā kusalāti na vuttā .
Yathā ca akusalānaṃ , evaṃ imesampi kusalakammapathānaṃ dhammato koṭṭhāsato ārammaṇato vedanāto mūlatoti pañcahākārehi vinicchayo veditabbo .
Tattha dhammatoti etesu hi paṭipāṭiyā satta cetanāpi vaṭṭanti , viratiyopi .
Ante tayo cetanāsampayuttāva .
Koṭṭhāsatoti
P1.205 paṭipāṭiyā satta kammapathā eva , no mūlāni .Ante tayo kammapathā ceva
V1.213 mūlāni ca .Anabhijjhā hi mūlaṃ patvā alobho kusalamūlaṃ hoti .
Abyāpādo adoso kusalamūlaṃ .
Sammādiṭṭhi amoho kusalamūlaṃ .
Ārammaṇatoti pāṇātipātādīnaṃ ārammaṇāneva etesaṃ ārammaṇāni , vītikkamitabbatoyeva hi veramaṇī nāma hoti .
Yathā pana nibbānārammaṇo ariyamaggo kilese pajahati , evaṃ jīvitindriyādiārammaṇāpete kammapathā pāṇātipātādīni dussīlyāni pajahantīti veditabbā .
Vedanātoti sabbe sukhavedanā vā honti , majjhattavedanā vā .
Kusalaṃ patvā hi dukkhavedanā nāma natthi .
Mūlatoti paṭipāṭiyā satta kammapathā ñāṇasampayuttacittena viramantassa alobhaadosaamohavasena timūlā honti .
Ñāṇavippayuttacittena viramantassa dvimūlā .
Anabhijjhā ñāṇasampayuttacittena viramantassa
M1.209 dvimūlā .Ñāṇavippayuttacittena ekamūlā .
Alobho pana attanāva attano mūlaṃ na hoti , abyāpādepi eseva nayo .
Sammādiṭṭhi alobhādosavasena dvimūlāvāti .
Alobho kusalamūlan tiādīsu na lobhoti alobho , lobhapaṭipakkhassa dhammassetaṃ adhivacanaṃ .
Adosāmohesupi eseva nayo .
Tesu alobho sayañca kusalaṃ , imesañca pāṇātipātā veramaṇīādīnaṃ kusalānaṃ kesañci sampayuttappabhāvakaṭṭhena kesañci upanissayapaccayaṭṭhena mūlanti kusalamūlaṃ .
Adosāmohānampi kusalamūlabhāve eseva nayo .
Idāni sabbampi taṃ saṅkhepena ca vitthārena ca desitamatthaṃ nigamento yato kho āvusotiādiappanāvāramāha .
Tattha evaṃ akusalaṃ pajānātīti evaṃ yathāniddiṭṭhadasākusalakammapathavasena akusalaṃ pajānāti .
Evaṃ akusalamūlan tiādīsupi eseva nayo .
Ettāvatā ekena nayena catusaccakammaṭṭhānikassa yāva arahattā niyyānaṃ kathitaṃ hoti .
Kathaṃ ?
Ettha hi ṭhapetvā abhijjhaṃ dasa akusalakammapathā ca kusalakammapathā ca dukkhasaccaṃ .
Abhijjhā ca lobho akusalamūlañcāti ime dve dhammā nippariyāyena samudayasaccaṃ .
Pariyāyena pana sabbepi kammapathā dukkhasaccaṃ .
Sabbāni kusalākusalamūlāni samudayasaccaṃ .
Ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ
V1.214 .Dukkhaṃ parijānanto samudayaṃ pajahamāno nirodhaṃ
P1.206 pajānanto ariyamaggo maggasaccanti iti dve saccāni sarūpena vuttāni , dve āvattahāravasena veditabbāni .So sabbaso rāgānusayaṃ pahāyāti so evaṃ akusalādīni pajānanto sabbākārena rāgānusayaṃ pajahitvā .
Paṭighānusayaṃ paṭivinodetvāti paṭighānusayañca sabbākāreneva nīharitvāti vuttaṃ hoti .
Ettāvatā anāgāmimaggo kathito .
Asmīti diṭṭhimānānusayaṃ samūhanitvāti pañcasu khandhesu kañci dhammaṃ anavakārīkaritvā ‘‘ asmī ’’ ti iminā samūhaggahaṇākārena pavattaṃ diṭṭhimānānusayaṃ samugghāṭetvā .
Tattha diṭṭhimānānusayan ti diṭṭhisadisaṃ mānānusayanti vuttaṃ hoti .
Ayañhi mānānusayo asmīti pavattattā diṭṭhisadiso hoti , tasmā evaṃ vutto
M1.210 .Imañca asmimānaṃ vitthārato viññātukāmena khandhiyavagge khemakasuttaṃ ( saṃ . ni .3.89) oloketabbanti .
Avijjaṃ pahāyāti vaṭṭamūlaṃ avijjaṃ pajahitvā .
Vijjaṃ uppādetvāti tassā avijjāya samugghāṭikaṃ arahattamaggavijjaṃ uppādetvā .
Ettāvatā arahattamaggo kathito .
Diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hotīti asmiṃyeva attabhāve vaṭṭadukkhassa paricchedakaro hoti .
Ettāvatāpi kho , āvusoti desanaṃ niyyāteti , imāya kammapathadesanāya vuttamanasikārappaṭivedhavasenapīti vuttaṃ hoti .
Sesaṃ vuttanayameva .
Evaṃ anāgāmimaggaarahattamaggehi desanaṃ niṭṭhapesīti .
Kusalakammapathavaṇṇanā niṭṭhitā .