Dhammānupassanā nīvaraṇapabbavaṇṇanā

115. Evaṃ soḷasavidhena cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ kathetvā idāni pañcavidhena dhammānupassanaṃ kathetuṃ kathañca , bhikkhavetiādimāha .

Apica bhagavatā kāyānupassanāya suddharūpapariggaho kathito , vedanācittānupassanāhi suddhaarūpapariggaho .

Idāni rūpārūpamissakapariggahaṃ kathetuṃ ‘‘ kathañca , bhikkhave ’’ tiādimāhaP1.281 .

Kāyānupassanāya vā rūpakkhandhapariggahova kathito , vedanānupassanāya vedanākkhandhapariggahova , cittānupassanāya viññāṇakkhandhapariggahovāti idāni saññāsaṅkhārakkhandhapariggahampi kathetuṃ ‘‘ kathañca , bhikkhave ’’ tiādimāha .

Tattha santan ti abhiṇhasamudācāravasena saṃvijjamānaṃ .

Asantan ti asamudācāravasena vā pahīnattā vā avijjamānaṃ .

Yathā cāti yena kāraṇena kāmacchandassa uppādo hoti .

Tañca pajānātīti tañca kāraṇaṃ pajānāti .

Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo .

Tattha subhanimitte ayonisomanasikārena kāmacchandassa uppādo hoti .

Subhanimittaṃ nāma subhampi subhanimittaṃ , subhārammaṇampi subhanimittaṃ .

Ayonisomanasikāro nāma anupāyamanasikāro uppathamanasikāro anicce niccanti vā dukkhe sukhanti vā anattani attāti vā asubheM1.286 subhanti vā manasikāro , taṃ tattha bahulaṃ pavattayato kāmacchando uppajjati .

Tenāha bhagavā –

‘‘ atthi , bhikkhave , subhanimittaṃ , tattha ayonisomanasikārabahulīkāroV1.292 , ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa uppādāya uppannassa vā kāmacchandassa bhiyyobhāvāya vepullāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232).

Asubhanimitte pana yonisomanasikārenassa pahānaṃ hoti .

Asubhanimittaṃ nāma asubhampi asubhārammaṇampi .

Yonisomanasikāro nāma upāyamanasikāro pathamanasikāro anicce aniccanti vā dukkhe dukkhanti vā anattani anattāti vā asubhe asubhanti vā manasikāro , taṃ tattha bahulaṃ pavattayato kāmacchando pahīyati .

Tenāha bhagavā –

‘‘ atthi , bhikkhave , asubhanimittaṃ , tattha yonisomanasikārabahulīkāro , ayamanāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa anuppādāya uppannassa vā kāmacchandassa pahānāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232).

Apica cha dhammā kāmacchandassa pahānāya saṃvattanti asubhanimittassa uggaho asubhabhāvanānuyogo indriyesuP1.282 guttadvāratā bhojane mattaññutā kalyāṇamittatā sappāyakathāti .

Dasavidhañhi asubhanimittaṃ uggaṇhantassāpi kāmacchando pahīyati , bhāventassāpi , indriyesu pihitadvārassāpi , catunnaṃ pañcannaṃ ālopānaṃ okāse sati udakaṃ pivitvā yāpanasīlatāya bhojane mattaññunopi .

Tenetaṃ vuttaṃ –

‘‘ Cattāro pañca ālope , abhutvā udakaṃ pive ;

Alaṃ phāsuvihārāya , pahitattassa bhikkhuno ’’ ti .( theragā .983);

Asubhakammikatissattherasadise asubhabhāvanārate kalyāṇamitte sevantassāpi kāmacchando pahīyati , ṭhānanisajjādīsu dasaasubhanissitasappāyakathāyapi pahīyati .

Tena vuttaṃ ‘‘ cha dhammā kāmacchandassa pahānāya saṃvattantī ’’ ti .

Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa kāmacchandassa arahattamaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti .

Paṭighanimitte ayonisomanasikārena pana byāpādassa uppādo hoti .

Tattha paṭighampi paṭighanimittaṃ , paṭighārammaṇampi paṭighanimittaṃ .

Ayonisomanasikāro sabbattha ekalakkhaṇova .

TaṃV1.293 tasmiṃ nimitte bahulaṃ pavattayatoM1.287 byāpādo uppajjati .

Tenāha bhagavā –

‘‘ atthi , bhikkhave , paṭighanimittaṃ , tattha ayonisomanasikārabahulīkāro , ayamāhāro anuppannassa vā byāpādassa uppādāya uppannassa vā byāpādassa bhiyyobhāvāya vepullāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232).

Mettāya pana cetovimuttiyā yonisomanasikārenassa pahānaṃ hoti .

Tattha tattha ‘‘ mettā ’’ ti vutte appanāpi upacāropi vaṭṭati .

‘‘ Cetovimuttī ’’ ti appanāva .

Yonisomanasikāro vuttalakkhaṇova .

Taṃ tattha bahulaṃ pavattayato byāpādo pahīyati .

Tenāha bhagavā –

‘‘ atthi , bhikkhave , mettā cetovimutti , tattha yonisomanasikārabahulīkāro , ayamanāhāro anuppannassa vā byāpādassa anuppādāya uppannassa vā byāpādassa pahānāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232).

Apica cha dhammā byāpādassa pahānāya saṃvattantiP1.283 mettānimittassa uggaho mettābhāvanānuyogo kammassakatāpaccavekkhaṇā paṭisaṅkhānabahutā kalyāṇamittatā sappāyakathāti .

Odhisakaanodhisakadisāpharaṇānañhi aññataravasena mettaṃ uggaṇhantassāpi byāpādo pahīyati , odhiso anodhiso disāpharaṇavasena mettaṃ bhāventassāpi .

‘‘ Tvaṃ etassa kuddho kiṃ karissasi , kimassa sīlādīni nāsetuṃ sakkhissasi , nanu tvaṃ attano kammena āgantvā attano kammeneva gamissasi , parassa kujjhanaṃ nāma vītaccitaṅgāra-tattaayasalāka-gūthādīni gahetvā paraṃ paharitukāmatāsadisaṃ hoti .

Esopi tava kuddho kiṃ karissati , kiṃ te sīlādīni vināsetuṃ sakkhissati , esa attano kammeneva āgantvā attano kammena gamissati , appaṭicchitapaheṇakaṃ viya paṭivātaṃ khittarajomuṭṭhi viya ca etassevesa kodho matthake patissatī ’’ ti evaṃ attano ca parassa ca kammassakataṃ paccavekkhatopi , ubhayakammassakataṃ paccavekkhitvā paṭisaṅkhāne ṭhitassāpi , assaguttattherasadise mettābhāvanārate kalyāṇamitte sevantassāpi byāpādo pahīyati .

Ṭhānanisajjādīsu mettānissitasappāyakathāyapi pahīyati .

Tena vuttaṃ ‘‘ cha dhammā byāpādassa pahānāya saṃvattantī ’’ ti .

Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa byāpādassa anāgāmimaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti .

Arati ādīsuV1.294M1.288 ayonisomanasikārena thinamiddhassa uppādo hoti .

Arati nāma ukkaṇṭhitā .

Tandī nāma kāyālasiyatā .

Vijambhitā nāma kāyavināmanā .

Bhattasammado nāma bhattamucchā bhattapariḷāho .

Cetaso līnattaṃ nāma cittassa līnākāro .

Imesu aratiādīsu ayonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato thinamiddhaṃ uppajjati .

Tenāha –

‘‘ atthi , bhikkhave , arati tandī vijambhitā bhattasammado cetaso līnattaṃ , tattha ayonisomanasikārabahulīkāro , ayamāhāro anuppannassa vā thinamiddhassa uppādāya uppannassa vā thinamiddhassa bhiyyobhāvāya vepullāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232).

Ārambhadhātuādīsu pana yonisomanasikārenassa pahānaṃ hoti .

Ārambhadhātu nāma paṭhamārambhavīriyaṃ .

Nikkamadhātu nāma kosajjato nikkhantatāyaP1.284 tato balavataraṃ .

Parakkamadhātu nāma paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato tatopi balavataraṃ .

Imasmiṃ tippabhede vīriye yonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato thinamiddhaṃ pahīyati .

Tenāha –

‘‘ atthi , bhikkhave , ārambhadhātu nikkamadhātu parakkamadhātu , tattha yonisomanasikārabahulīkāro , ayamāhāro anuppannassa vā thinamiddhassa anuppādāya uppannassa vā thinamiddhassa pahānāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232).

Apica cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṃvattanti , atibhojane nimittaggāho iriyāpathasamparivattanatā ālokasaññāmanasikāro abbhokāsavāso kalyāṇamittatā sappāyakathāti .

Āharahatthakatatravaṭṭakaalaṃsāṭakakākamāsakabhuttavamitakabhojanaṃ bhuñjitvā rattiṭṭhāne divāṭṭhāne nisinnassa hi samaṇadhammaṃ karoto thinamiddhaṃ mahāhatthī viya ottharantaṃ āgacchati .

Catupañcaālopaokāsaṃ pana ṭhapetvā pānīyaṃ pivitvā yāpanasīlassa bhikkhuno taṃ na hotīti evaṃ atibhojane nimittaṃ gaṇhantassāpi thinamiddhaṃ pahīyati .

Yasmiṃ iriyāpathe thinamiddhaṃ okkamati , tato aññaṃ parivattentassāpi , rattiṃ candālokadīpālokaukkāloke divā sūriyālokaṃ manasikarontassāpi , abbhokāse vasantassāpi , mahākassapattherasadise pahīnathinamiddhe kalyāṇamitte sevantassāpi thinamiddhaṃ pahīyati .

Ṭhānanisajjādīsu dhutaṅganissitasappāyakathāyapi pahīyati .

Tena vuttaṃ ‘‘ cha dhammā thinamiddhassa pahānāyaM1.289 saṃvattantī ’’ tiV1.295 .

Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa thinamiddhassa arahattamaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti .

Cetaso avūpasame ayonisomanasikārena uddhaccakukkuccassa uppādo hoti .

Avūpasamo nāma avūpasantākāro .

Uddhaccakukkuccamevetaṃ atthato .

Tattha ayonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato uddhaccakukkuccaṃ uppajjati .

Tenāha ‘‘ atthi , bhikkhave , cetaso avūpasamo , tattha ayonisomanasikārabahulīkāro , ayamāhāro anuppannassa vā uddhaccakukkuccassa uppādāya uppannassaP1.285 vā uddhaccakukkuccassa bhiyyobhāvāya vepullāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232).

Samādhisaṅkhāte pana cetaso vūpasame yonisomanasikārenassa pahānaṃ hoti .

Tenāha –

‘‘ atthi , bhikkhave , cetaso vūpasamo , tattha yonisomanasikārabahulīkāro , ayamāhāro anuppannassa vā uddhaccakukkuccassa anuppādāya uppannassa vā uddhaccakukkuccassa pahānāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232).

Apica cha dhammā uddhaccakukkuccassa pahānāya saṃvattanti bahussutatā paripucchakatā vinaye pakataññutā vuddhasevitā kalyāṇamittatā sappāyakathāti .

Bāhusaccenapi hi ekaṃ vā dve vā tayo vā cattāro vā pañca vā nikāye pāḷivasena ca atthavasena ca uggaṇhantassāpi uddhaccakukkuccaṃ pahīyati .

Kappiyākappiyaparipucchābahulassāpi , vinayapaññattiyaṃ ciṇṇavasibhāvatāya pakataññunopi , vuddhe mahallakatthere upasaṅkamantassāpi , upālittherasadise vinayadhare kalyāṇamitte sevantassāpi uddhaccakukkuccaṃ pahīyati .

Ṭhānanisajjādīsu kappiyākappiyanissitasappāyakathāyapi pahīyati .

Tena vuttaṃ –

‘‘ cha dhammā uddhaccakukkuccassa pahānāya saṃvattantī ’’ ti .

Imehi pana chahi dhammehi pahīne uddhaccakukkucce uddhaccassa arahattamaggena kukkuccassa anāgāmimaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti .

Vicikicchāṭṭhānīyesu dhammesu ayonisomanasikārena vicikicchāya uppādo hoti .

VicikicchāṭṭhānīyāV1.296 dhammā nāma punappunaṃ vicikicchāya kāraṇattā vicikicchāva .

Tattha ayonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato vicikicchā uppajjati .

Tenāha –

‘‘ atthi , bhikkhave , vicikicchāṭṭhānīyā dhammāM1.290 , tattha ayonisomanasikārabahulīkāro , ayamāhāro anuppannāya vā vicikicchāya uppādāya uppannāya vā vicikicchāya bhiyyobhāvāya vepullāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232).

Kusalādīsu dhammesu yonisomanasikārena panassā pahānaṃ hoti .

Tenāha –

‘‘ atthi , bhikkhave , kusalākusalā dhammā sāvajjānavajjā dhammā sevitabbāsevitabbā dhammā hīnappaṇītā dhammā kaṇhasukkasappaṭibhāgā dhammā , tattha yonisomanasikārabahulīkāroP1.286 , ayamāhāro anuppannāya vā vicikicchāya anuppādāya uppannāya vā vicikicchāya pahānāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232).

Apica cha dhammā vicikicchāya pahānāya saṃvattanti bahussutatā paripucchakatā vinaye pakataññutā adhimokkhabahulatā kalyāṇamittatā sappāyakathāti .

Bāhusaccenapi hi ekaṃ vā … pe … pañca vā nikāye pāḷivasena atthavasena ca uggaṇhantassāpi vicikicchā pahīyati .

Tīṇi ratanāni ārabbha paripucchābahulassāpi , vinaye ciṇṇavasibhāvassāpi , tīsu ratanesu okappaniyasaddhāsaṅkhātaadhimokkhabahulassāpi , saddhādhimutte vakkalittherasadise kalyāṇamitte sevantassāpi vicikicchā pahīyati .

Ṭhānanisajjādīsu tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇanissitasappāyakathāyapi pahīyati .

Tena vuttaṃ –

‘‘ cha dhammā vicikicchāya pahānāya saṃvattantī ’’ ti .

Imehi pana chahi dhammehi pahīnāya vicikicchāya sotāpattimaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti .

Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ pañcanīvaraṇapariggahaṇena attano vā dhammesu , parassa vā dhammesu , kālena vā attano , kālena vā parassa dhammesu dhammānupassī viharati .

Samudayavayā panettha subhanimitta asubhanimittādīsu ayonisomanasikārayonisomanasikāravasena pañcasu nīvaraṇesu vuttanayena nīharitabbā .

Ito paraṃ vuttanayameva .

KevalañhiV1.297 idha nīvaraṇapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā nīvaraṇapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ veditabbaṃ .

Sesaṃ tādisamevāti .

Nīvaraṇapabbavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā

Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā