10. Vitakkasaṇṭhānasuttavaṇṇanā
216. Evaṃ
M1.391V1.401 me sutan ti vitakkasaṇṭhānasuttaṃ .Tattha adhicittamanuyuttenāti dasakusalakammapathavasena uppannaṃ cittaṃ cittameva , vipassanāpādakaaṭṭhasamāpatticittaṃ tato cittato adhikaṃ cittanti adhicittaṃ .
Anuyuttenāti taṃ adhicittaṃ anuyuttena , tattha yuttappayuttenāti attho .
Tatrāyaṃ bhikkhu purebhattaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto nisīdanaṃ ādāya asukasmiṃ rukkhamūle vā vanasaṇḍe vā pabbatapāde vā pabbhāre vā samaṇadhammaṃ karissāmīti nikkhamantopi , tattha gantvā hatthehi vā pādehi vā nisajjaṭṭhānato tiṇapaṇṇāni apanentopi adhicittaṃ anuyuttoyeva .
Nisīditvā pana hatthapāde dhovitvā pallaṅkaṃ ābhujitvā mūlakammaṭṭhānaṃ gahetvā viharantopi adhicittaṃ anuyuttoyeva .
Nimittānīti kāraṇāni .
Kālena kālan ti samaye samaye .
Na nu ca kammaṭṭhānaṃ nāma muhuttampi achaḍḍetvā nirantaraṃ manasikātabbaṃ , kasmā bhagavā ‘‘ kālena kālan ’’ ti āhāti .
Pāḷiyañhi aṭṭhatiṃsa kammaṭṭhānāni vibhattāni , tesu bhikkhunā attano cittarucitaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā nisinnena yāva kocideva upakkileso nuppajjati , tāva imesaṃ nimittānaṃ manasikārakiccaṃ natthi .
Yadā pana uppajjati , tadā imāni gahetvā citte uppannaṃ abbudaṃ nīharitabbanti dassento evamāha .
Chandūpasaṃhitāti chandasahagatā rāgasampayuttā .
Imesaṃ pana tiṇṇaṃ vitakkānaṃ khettañca ārammaṇañca jānitabbaṃ .
Tattha chandūpasañhitānaṃ aṭṭha
P2.88 lobhasahagatacittāni khettaṃ , dosūpasañhitānaṃ dve domanassasahagatāni , mohūpasañhitānaṃ dvādasapi akusalacittāni .Vicikicchāuddhaccasampayuttacittāni pana dve etesaṃ pāṭipuggalikaṃ khettaṃ .
Sabbesampi sattā ceva saṅkhārā ca ārammaṇaṃ , iṭṭhāniṭṭhaasamapekkhitesu hi sattesu ca saṅkhāresu ca te uppajjanti
V1.402 .Aññampi nimittaṃ manasikātabbaṃ kusalūpasaṃhitan ti tato nimittato aññaṃ kusalanissitaṃ nimittaṃ manasikātabbaṃ .
Tattha aññaṃ nimittaṃ nāma chandūpasañhite vitakke sattesu uppanne asubhabhāvanā aññaṃ nimittaṃ nāma .
Saṅkhāresu uppanne aniccamanasikāro aññaṃ nimittaṃ
M1.392 nāma .Dosūpasañhite sattesu uppanne mettābhāvanā aññaṃ nimittaṃ nāma .
Saṅkhāresu uppanne dhātumanasikāro aññaṃ nimittaṃ nāma .
Mohūpasañhite yattha katthaci uppanne pañcadhammūpanissayo aññaṃ nimittaṃ nāma .
Imassa hatthā vā sobhanā pādā vātiādinā nayena hi sattesu lobhe uppanne asubhato upasaṃharitabbaṃ .
Kimhi sārattosi ?
Kesesu sārattosi .
Lomesu … pe … muttesu sārattosi .
Ayaṃ attabhāvo nāma tīhi aṭṭhisatehi ussāpito , navahi nhārusatehi ābaddho , navahi maṃsapesisatehi anulitto , allacammena pariyonaddho , chavirāgena paṭicchanno , navahi vaṇamukhehi navanavutilomakūpasahassehi ca asuci paggharati , kuṇapapūrito , duggandho , jeguccho , paṭikūlo , dvattiṃsakuṇapasañcayo , natthettha sāraṃ vā varaṃ vāti evaṃ asubhato upasaṃharantassa sattesu uppanno lobho pahīyati , tenassa asubhato upasaṃharaṇaṃ aññaṃ nimittaṃ nāma hoti .
Pattacīvarādīsu saṅkhāresu lobhe uppanne dvīhākārehi saṅkhāramajjhattataṃ samuṭṭhāpetīti satipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ vuttanayena assāmikatāvakālikabhāvavasena manasikaroto so pahīyati .
Tenassa aniccato manasikāro aññaṃ nimittaṃ nāma hoti .
Sattesu dose uppanne pana āghātavinayakakacopamovādādīnaṃ vasena mettā bhāvetabbā , taṃ bhāvayato doso pahīyati , tenassa mettābhāvanā aññaṃ nimittaṃ nāma hoti .
Khāṇukaṇṭakatiṇapaṇṇādīsu
P2.89 pana dose uppanne tvaṃ kassa kuppasi , kiṃ pathavīdhātuyā , udāhu āpodhātuyā , ko vā panāyaṃ kuppati nāma , kiṃ pathavīdhātu udāhu āpodhātūtiādinā nayena dhātumanasikāraṃ karontassa doso pahīyati .Tenassa dhātumanasikāro aññaṃ nimittaṃ nāma hoti .
Mohe pana yattha katthaci uppanne –
‘‘ Garūsaṃvāso
V1.403 uddeso , uddiṭṭhaparipucchanaṃ ;Kālena dhammassavanaṃ , ṭhānāṭṭhānavinicchayo ;
Pañca dhammūpanissāya , mohadhātu pahīyatī ’’ ti .
–
Ime
M1.393 pañca dhammā upanissitabbā .Garuṃ upanissāya viharanto hi bhikkhu –
‘‘ ācariyo gāmappavesanaṃ anāpucchantassa pattakāle vattaṃ akarontassa ghaṭasataudakāharaṇādidaṇḍakammaṃ karotī ’’ ti yattappaṭiyatto hoti , athassa moho pahīyati .
Uddesaṃ gaṇhantopi –
‘‘ ācariyo uddesakāle uddesaṃ aggaṇhantassa asādhukaṃ sajjhāyantassa ca daṇḍakammaṃ karotī ’’ ti yattappaṭiyatto hoti , evampissa moho pahīyati .
Garubhāvanīye bhikkhū upasaṃkamitvā ‘‘ idaṃ bhante kathaṃ imassa ko attho ’’ ti paripucchanto kaṃkhaṃ vinodeti , evampissa moho pahīyati .
Kālena dhammasavanaṭṭhānaṃ gantvā sakkaccaṃ dhammaṃ suṇantassāpi tesu tesu ṭhānesu attho pākaṭo hoti .
Evampissa moho pahīyati .
Idamassa kāraṇaṃ , idaṃ na kāraṇanti ṭhānāṭṭhānavinicchaye cheko hoti , evampissa moho pahīyati .
Tenassa pañcadhammūpanissayo aññaṃ nimittaṃ nāma hoti .
Apica aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu yaṃkiñci bhāventassāpi ime vitakkā pahīyanti eva .
Imāni pana nimittāni ujuvipaccanīkāni paṭipakkhabhūtāni .
Imehi pahīnā rāgādayo suppahīnā honti .
Yathā hi aggiṃ allakaṭṭhehipi paṃsūhipi sākhādīhipi pothetvā nibbāpentiyeva , udakaṃ pana aggissa ujuvipaccanīkaṃ , tena nibbuto sunibbuto hoti , evamimehi nimittehi pahīnā rāgādayo suppahīnā honti .
Tasmā etāni kathitānīti veditabbāni .
Kusalūpasaṃhitan ti
P2.90 kusalanissitaṃ kusalassa paccayabhūtaṃ .Ajjhattamevāti gocarajjhattaṃyeva .
Palagaṇḍoti vaḍḍhakī .
Sukhumāya āṇiyāti yaṃ āṇiṃ nīharitukāmo hoti , tato sukhumatarāya sāradāruāṇiyā .
Oḷārikaṃ āṇin ti candaphalake vā sāraphalake vā ākoṭitaṃ visamāṇiṃ .
Abhinihaneyyāti muggarena ākoṭento haneyya .
Abhinīhareyyāti evaṃ abhinihananto phalakato nīhareyya .
Abhinivaseyyāti idāni bahu nikkhantāti ñatvā hatthena cāletvā
V1.404 nikkaḍḍheyyaM1.394 .Tattha phalakaṃ viya cittaṃ , phalake visamāṇī viya akusalavitakkā , sukhumāṇī viya aññaṃ asubhabhāvanādikusalanimittaṃ , sukhumāṇiyā oḷārikāṇinīharaṇaṃ viya asubhabhāvanādīhi kusalanimittehi tesaṃ vitakkānaṃ nīharaṇaṃ .
217. Ahikuṇapenātiādi atijegucchapaṭikūlakuṇapadassanatthaṃ vuttaṃ .
Kaṇṭhe āsattenāti kenacideva paccatthikena ānetvā kaṇṭhe baddhena paṭimukkena .
Aṭṭiyeyyāti aṭṭo dukkhito bhaveyya .
Harāyeyyāti lajjeyya .
Jiguccheyyāti sañjātajiguccho bhaveyya .
Pahīyantīti evaṃ imināpi kāraṇena ete akusalā dhammā sāvajjā dukkhavipākāti attano paññābalena upaparikkhato ahikuṇapādīni viya jigucchantassa pahīyanti .
Yo pana attano paññābalena upaparikkhituṃ na sakkoti , tena ācariyaṃ vā upajjhāyaṃ vā aññataraṃ vā garuṭṭhāniyaṃ sabrahmacāriṃ saṅghattheraṃ vā upasaṅkamitvā ghaṇḍiṃ paharitvā bhikkhusaṅghameva vā sannipātetvā ārocetabbaṃ , bahunañhi sannipāte bhavissateva eko paṇḍitamanusso , svāyaṃ evaṃ etesu ādīnavo daṭṭhabboti kathessati , kāyavicchindanīyakathādīhi vā pana te vitakke niggaṇhissatīti .
218. Asatiamanasikāro āpajjitabboti neva so vitakko saritabbo na manasikātabbo , aññavihitakena bhavitabbaṃ .
Yathā hi rūpaṃ apassitukāmo puriso akkhīni nimīleyya , evameva mūlakammaṭṭhānaṃ gahetvā nisinnena bhikkhunā cittamhi
P2.91 vitakke uppanne aññavihitakena bhavitabbaṃ .Evamassa so vitakko pahīyati , tasmiṃ pahīne puna kammaṭṭhānaṃ gahetvā nisīditabbaṃ .
Sace na pahīyati , uggahito dhammakathāpabandho hoti , so mahāsaddena sajjhāyitabbo .
Evampi ce aññavihitakassa sato so na pahīyati .
Thavikāya muṭṭhipotthako hoti , yattha ca buddhavaṇṇāpi dhammavaṇṇāpi likhitā honti , taṃ nīharitvā vācentena aññavihitakena bhavitabbaṃ .
Evampi ce na pahīyati , thavikato araṇisahitāni nīharitvā ‘‘ ayaṃ
M1.395 uttarāraṇī ayaṃ adharāraṇī ’’ ti āvajjentena aññavihitakena bhavitabbaṃ .Evampi ce na pahīyati , sipāṭikaṃ
V1.405 nīharitvā ‘‘ idaṃ ārakaṇṭakaṃ nāma , ayaṃ pipphalako nāma , idaṃ nakhacchedanaṃ nāma , ayaṃ sūci nāmā ’’ ti parikkhāraṃ samannānentena aññavihitakena bhavitabbaṃ .Evampi ce na pahīyati , sūciṃ gahetvā cīvare jiṇṇaṭṭhānaṃ sibbantena aññavihitakena bhavitabbaṃ .
Evaṃ yāva na pahīyati , tāva taṃ taṃ kusalakammaṃ karontena aññavihitakena bhavitabbaṃ .
Pahīne puna mūlakammaṭṭhānaṃ gahetvā nisīditabbaṃ , navakammaṃ pana na paṭṭhapetabbaṃ .
Kasmā ?
Vitakke pacchinne kammaṭṭhānamanasikārassa okāso na hoti .
Porāṇakapaṇḍitā pana navakammaṃ katvāpi vitakkaṃ pacchindiṃsu .
Tatridaṃ vatthu – tissasāmaṇerassa kira upajjhāyo tissamahāvihāre vasati .
Tissasāmaṇero ‘‘ bhante ukkaṇṭhitomhī ’’ ti āha .
Atha naṃ thero ‘‘ imasmiṃ vihāre nhānaudakaṃ dullabhaṃ , maṃ gahetvā cittalapabbataṃ gacchāhī ’’ ti āha .
So tathā akāsi .
Tattha naṃ thero āha ‘‘ ayaṃ vihāro accantasaṅghiko , ekaṃ puggalikaṭṭhānaṃ karohī ’’ ti .
So sādhu bhanteti ādito paṭṭhāya saṃyuttanikāyaṃ pabbhārasodhanaṃ tejodhātukasiṇaparikammanti tīṇīpi ekato ārabhitvā kammaṭṭhānaṃ appanaṃ pāpesi , saṃyuttanikāyaṃ pariyosāpesi , leṇakammaṃ niṭṭhāpesi , sabbaṃ katvā upajjhāyassa saññaṃ adāsi .
Upajjhāyo ‘‘ dukkhena te sāmaṇera kataṃ , ajja tāva tvaṃyeva vasāhī ’’ ti āha .
So taṃ rattiṃ leṇe vasanto utusappāyaṃ labhitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ
P2.92 patvā tattheva parinibbāyi .Tassa dhātuyo gahetvā cetiyaṃ akaṃsu .
Ajjāpi tissattheracetiyan ti paññāyati .
Idaṃ pabbaṃ asatipabbaṃ nāma .
219. Imasmiṃ ṭhatvā vitakke niggaṇhituṃ asakkonto idha ṭhatvā niggaṇhissatīti vitakkamūlabhedaṃ pabbaṃ dassento puna tassa ce bhikkhavetiādimāha .
Tattha vitakkasaṅkhārasaṇṭhānaṃ manasikātabban ti saṅkharotīti saṅkhāro , paccayo , kāraṇaṃ mūlanti attho .
Santiṭṭhati etthāti saṇṭhānaṃ , vitakkasaṅkhārassa saṇṭhānaṃ vitakkasaṅkhārasaṇṭhānaṃ , taṃ manasikātabbanti .
Idaṃ vuttaṃ hoti , ayaṃ vitakko kiṃ hetu kiṃ paccayā kiṃ kāraṇā uppannoti vitakkānaṃ mūlañca mūlamūlañca manasikātabbanti .
Kiṃ nu kho ahaṃ sīghaṃ
M1.396 gacchāmīti kena nu kho kāraṇena ahaṃ sīghaṃ gacchāmi ?Yaṃnūnāhaṃ saṇikaṃ gaccheyyan ti kiṃ me iminā sīghagamanena , saṇikaṃ gacchissāmīti
V1.406 cintesi .So saṇikaṃ gaccheyyāti so evaṃ cintetvā saṇikaṃ gaccheyya .
Esa nayo sabbattha .
Tattha tassa purisassa sīghagamanakālo viya imassa bhikkhuno vitakkasamāruḷhakālo .
Tassa saṇikagamanakālo viya imassa vitakkacārapacchedanakālo .
Tassa ṭhitakālo viya imassa vitakkacāre pacchinne mūlakammaṭṭhānaṃ cittotaraṇakālo .
Tassa nisinnakālo viya imassa vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattappattakālo .
Tassa nipannakālo viya imassa nibbānārammaṇāya phalasamāpattiyā divasaṃ vītivattanakālo .
Tattha ime vitakkā kiṃ hetukā kiṃ paccayāti vitakkānaṃ mūlamūlaṃ gacchantassa vitakkacāro sithilo hoti .
Tasmiṃ sithilībhūte matthakaṃ gacchante vitakkā sabbaso nirujjhanti .
Ayamattho duddubhajātakenapi dīpetabbo –
Sasakassa kira beluvarukkhamūle niddāyantassa beluvapakkaṃ vaṇṭato chijjitvā kaṇṇamūle patitaṃ .
So tassa saddena ‘‘ pathavī bhijjatī ’’ ti saññāya uṭṭhahitvā vegena palāyi .
Taṃ disvā purato aññepi catuppadā palāyiṃsu .
Tadā bodhisatto sīho hoti .
So cintesi –
‘‘ ayaṃ pathavī nāma kappavināse bhijjati , antarā pathavībhedo nāma natthi , yaṃnūnāhaṃ
P2.93 mūlamūlaṃ gantvā anuvijjeyyan ’’ ti .So hatthināgato paṭṭhāya yāva sasakaṃ pucchi ‘‘ tayā , tāta , pathavī bhijjamānā diṭṭhā ’’ ti .
Saso ‘‘ āma devā ’’ ti āha .
Sīho ‘‘ ehi , bho , dassehī ’’ ti .
Saso ‘‘ na sakkomi sāmī ’’ ti .
‘‘ Ehi , re , mā bhāyī ’’ ti saṇhamudukena gahetvā gato saso rukkhassa avidūre ṭhatvā –
‘‘ Duddubhāyati bhaddante , yasmiṃ dese vasāmahaṃ ;
Ahampetaṃ na jānāmi , kimetaṃ duddubhāyatī ’’ ti .( jā .1.4.85)–
Gāthamāha .
Bodhisatto ‘‘ tvaṃ ettheva tiṭṭhā ’’ ti rukkhamūlaṃ gantvā sasakassa nipannaṭṭhānaṃ addasa , beluvapakkaṃ addasa , uddhaṃ oleketvā vaṇṭaṃ addasa , disvā ‘‘ ayaṃ saso ettha nipanno , niddāyamāno imassa kaṇṇamūle
M1.397 patitassa saddena ‘ pathavī bhijjatī ’ ti evaṃsaññī hutvā palāyī ’’ tiV1.407 ñatvā taṃ kāraṇaṃ sasaṃ pucchi .Saso ‘‘ āma , devā ’’ ti āha .
Bodhisatto imaṃ gāthamāha –
‘‘ Beluva patitaṃ sutvā , duddubhanti saso javi ;
Sasassa vacanaṃ sutvā , santattā migavāhinī ’’ ti .( jā .1.4.86);
Tato bodhisatto ‘‘ mā bhāyathā ’’ ti migagaṇe assāsesi .
Evaṃ vitakkānaṃ mūlamūlaṃ gacchantassa vitakkā pahīyanti .
220. Imasmiṃ vitakkamūlabhedapabbe ṭhatvā vitakke niggaṇhituṃ asakkontena pana evaṃ niggaṇhitabbāti aparampi kāraṇaṃ dassento puna tassa ce , bhikkhavetiādimāha .
Dantebhidantamādhāyāti heṭṭhādante uparidantaṃ ṭhapetvā .
Cetasā cittan ti kusalacittena akusalacittaṃ abhiniggaṇhitabbaṃ .
Balavā purisoti yathā thāmasampanno mahābalo puriso dubbalaṃ purisaṃ sīse vā gale vā khandhe vā gahetvā abhiniggaṇheyya abhinippīḷeyya abhisantāpeyya santattaṃ kilantaṃ mucchāparetaṃ viya kareyya , evameva bhikkhunā vitakkehi saddhiṃ paṭimallena hutvā ‘‘ ke ca tumhe ko cāhan ’’ ti abhibhavitvā –
‘‘ kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatu sarīre upasussatu maṃsalohitan ’’ ti ( a . ni .2.5) evaṃ mahāvīriyaṃ
P2.94 paggayha vitakkā niggaṇhitabbāti dassento ima atthadīpikaṃ upamaṃ āhari . 221. Yato kho , bhikkhaveti idaṃ pariyādānabhājaniyaṃ nāma , taṃ uttānatthameva .
Yathā pana satthācariyo tiroraṭṭhā āgataṃ rājaputtaṃ pañcāvudhasippaṃ uggaṇhāpetvā ‘‘ gaccha , attano raṭṭhe rajjaṃ gaṇha .
Sace te antarāmagge corā uṭṭhahanti , dhanunā kammaṃ katvā gaccha .
Sace te dhanu nassati vā bhijjati vā sattiyā asinā ’’ ti evaṃ pañcahipi āvudhehi kattabbaṃ dassetvā uyyojeti .
So tathā katvā sakaraṭṭhaṃ gantvā rajjaṃ gahetvā rajjasiriṃ anubhoti .
Evamevaṃ bhagavā adhicittamanuyuttaṃ bhikkhuṃ arahattagahaṇatthāya uyyojento –
‘‘ sacassa antarā akusalavitakkā uppajjanti , aññanimittapabbe ṭhatvā te niggaṇhitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ
M1.398V1.408 pāpuṇissati .Tattha asakkonto ādīnavapabbe ṭhatvā , tatrāpi asakkonto asatipabbe ṭhatvā , tatrāpi asakkonto vitakkamūlabhedapabbe ṭhatvā , tatrāpi asakkonto abhiniggaṇhanapabbe ṭhatvā vitakke niggaṇhitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇissatī ’’ ti imāni pañca pabbāni desesi .
Vasī vitakkapariyāyapathesūti vitakkacārapathesu ciṇṇavasī paguṇavasīti vuccati .
Yaṃ vitakkaṃ ākaṅkhissatīti idaṃ assa vasībhāvākāradassanatthaṃ vuttaṃ .
Ayañhi pubbe yaṃ vitakkaṃ vitakketukāmo hoti , taṃ na vitakketi .
Yaṃ na vitakketukāmo hoti , taṃ vitakketi .
Idāni pana vasībhūtattā yaṃ vitakkaṃ vitakketukāmo hoti , taṃyeva vitakketi .
Yaṃ na vitakketukāmo , na taṃ vitakketi .
Tena vuttaṃ ‘‘ yaṃ vitakkaṃ ākaṅkhissati , taṃ vitakkaṃ vitakkessati .
Yaṃ vitakkaṃ nākaṅkhissati , na taṃ vitakkaṃ vitakkhessatī ’’ ti .
Acchecchi taṇhan tiādi sabbāsavasutte vuttamevāti .
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
Vitakkasaṇṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
Mūlapaṇṇāsaṭṭhakathāya paṭhamo bhāgo niṭṭhito .
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
Majjhimanikāye
Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā
( Dutiyo bhāgo )