8. Kosambiyasuttavaṇṇanā

491. EvaṃV2.284 me sutan ti kosambiyasuttaṃ .

Tattha kosambiyan ti evaṃnāmake nagare .

Tassa kira nagarassa ārāmapokkharaṇīādīsu tesu tesu ṭhānesu kosambarukkhāva ussannā ahesuṃ , tasmā kosambīti saṅkhaṃ agamāsi .

KusambassaP2.390 nāma isino assamato avidūre māpitattātipiM2.288 eke .

Ghositārāmeti ghositaseṭṭhinā kārite ārāme .

Pubbe kira addilaraṭṭhaṃ nāma ahosi .

Tato kotūhalako nāma daliddo chātakabhayena saputtadāro kedāraparicchinnaṃ subhikkhaṃ raṭṭhaṃ gacchanto puttaṃ vahituṃ asakkonto chaḍḍetvā agamāsi .

Mātā nivattitvā taṃ gahetvā gatā .

Te ekaṃ gopālakagāmakaṃ pavisiṃsu , gopālakānañca tadā pahatapāyaso paṭiyatto hoti , tato pāyasaṃ labhitvā bhuñjiṃsu .

Atha so puriso pahūtapāyasaṃ bhuñjitvā jirāpetuṃ asakkonto rattibhāge kālaṃ katvā tattheva sunakhiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gahetvā kukkuro jāto .

So gopālakassa piyo ahosi manāpo , gopālako ca paccekabuddhaṃ upaṭṭhāsi .

Paccekabuddhopi bhattakiccāvasāne kukkurassa ekaṃ piṇḍaṃ deti .

So paccekabuddhe sinehaṃ uppādetvā gopālakena saddhiṃ paṇṇasālampi gacchati .

So gopālake asannihite bhattavelāya sayameva gantvā kālārocanatthaṃ paṇṇasāladvāre bhussati , antarāmaggepi caṇḍamige disvā bhussitvā palāpeti .

So paccekabuddhe mudukena cittena kālaṃ katvā devaloke nibbatti .

Tatrassa ghosakadevaputtotveva nāmaṃ ahosi .

So devalokato cavitvā kosambiyaṃ ekasmiṃ kulaghare nibbatti .

Taṃ aputtako seṭṭhi tassa mātāpitūnaṃ dhanaṃ datvā puttaṃ katvā aggahesi .

Atha so attano putte jāte sattakkhattuṃ mārāpetuṃ upakkami .

So puññavantatāya sattasupi ṭhānesu maraṇaṃ appatvā avasāne ekāya seṭṭhidhītāya veyyattiyena laddhajīviko aparabhāge pituaccayena seṭṭhiṭṭhānaṃ patvā ghositaseṭṭhi nāmaV2.285 jāto .

Aññepi kosambiyaṃ kukkuṭaseṭṭhi pāvārikaseṭṭhīti dve seṭṭhino santi .

Imehi saddhiṃ tayo ahesuṃ .

TenaP2.391 ca samayena tesaṃ sahāyakānaṃ seṭṭhīnaṃ kulūpakā pañcasatā isayo pabbatapāde vasiṃsu .

Te kālena kālaṃ loṇambilasevanatthāya manussapathaṃ āgacchanti .

Athekasmiṃ vāre gimhasamaye manussapathaṃM2.289 āgacchantā nirudakamahākantāraṃ atikkamitvā kantārapariyosāne mahantaṃ nigrodharukkhaṃ disvā cintesuṃ –

‘‘ yādiso ayaṃ rukkho , addhā ettha mahesakkhāya devatāya bhavitabbaṃ , sādhu vatassa , sace no pānīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā dadeyyā ’’ ti .

Devatā isīnaṃ ajjhāsayaṃ viditvā imesaṃ saṅgahaṃ karissāmīti attano ānubhāvena viṭapantarato naṅgalasīsamattaṃ udakadhāraṃ pavattesi .

Isigaṇo rajatakkhandhasadisaṃ udakavaṭṭiṃ disvā attano bhājanehi udakaṃ gahetvā paribhogaṃ katvā cintesi –

‘‘ devatāya amhākaṃ paribhogaudakaṃ dinnaṃ , idaṃ pana agāmakaṃ mahāaraññaṃ , sādhu vatassa , sace no āhārampi dadeyyā ’’ ti .

Devatā isīnaṃ upasaṃkappanavasena dibbāni yāgukhajjakādīni datvā santappesi .

Isayo cintayiṃsu –

‘‘ devatāya amhākaṃ paribhogaudakampi bhojanampi sabbaṃ dinnaṃ , sādhu vatassa , sace no attānaṃ dasseyyā ’’ ti .

Devatā tesaṃ ajjhāsayaṃ viditvā upaḍḍhakāyaṃ dassesi .

Te āhaṃsu –

‘‘ devate , mahatī te sampatti , kiṃ kammaṃ katvā imaṃ sampattiṃ adhigatāsī ’’ ti ?

Bhante , nātimahantaṃ parittakaṃ kammaṃ katvāti .

Upaḍḍhauposathakammaṃ nissāya hi devatāya sā sampatti laddhā .

Anāthapiṇḍikassa kira gehe ayaṃ devaputto kammakāro ahosi .

Seṭṭhissa hi gehe uposathadivasesu antamaso dāsakammakāre upādāya sabbo jano uposathiko hoti .

Ekadivasaṃ ayaṃ kammakāro ekakova pāto uṭṭhāya kammantaṃ gato .

Mahāseṭṭhi nivāpaṃ labhanamanusse sallakkhento etassevekassa araññaṃ gatabhāvaṃ ñatvā assa sāyamāsatthāya nivāpaṃ adāsi .

Bhattakārikā dāsī ekasseva bhattaṃ pacitvā araññato āgatassa bhattaṃ vaḍḍhetvā adāsi , kammakāro āha –

‘‘ aññesu divasesu imasmiṃ kāle gehaṃ ekasaddaṃ ahosi , ajja ativiya sannisinnaṃ , kiṃ nu kho etan ’’ tiP2.392 ?

Tassa sā ācikkhi –

‘‘ ajjaV2.286 imasmiṃ gehe sabbe manussā uposathikā , mahāseṭṭhi tuyhevekassa nivāpaṃ adāsī ’’ ti .

Evaṃ ammāti ?

Āma sāmīti .

Imasmiṃ kāle uposathaṃ samādinnassa uposathakammaṃ hoti na hotīti mahāseṭṭhiṃ puccha ammāti ?

Tāya gantvā pucchito mahāseṭṭhi āha –

‘‘ sakalauposathakammaṃ na hoti , upaḍḍhakammaṃ pana hoti , uposathiko hotū ’’ tiM2.290 .

Kammakāro bhattaṃ abhuñjitvā mukhaṃ vikkhāletvā uposathiko hutvā vasanaṭṭhānaṃ gantvā nipajji .

Tassa āhāraparikkhīṇakāyassa rattiṃ vāto kuppi .

So paccūsasamaye kālaṃ katvā upaḍḍhauposathakammanissandena mahāvaṭṭaniaṭaviyaṃ nigrodharukkhe devaputto hutvā nibbatti .

So taṃ pavattiṃ isīnaṃ ārocesi .

Isayo tumhehi mayaṃ buddho , dhammo , saṅghoti asutapubbaṃ sāvitā , uppanno nu kho loke buddhoti ?

Āma , bhante , uppannoti .

Idāni kuhiṃ vasatīti ?

Sāvatthiṃ nissāya jetavane , bhanteti .

Isayo tiṭṭhatha tāva tumhe mayaṃ satthāraṃ passissāmāti haṭṭhatuṭṭhā nikkhamitvā anupubbena kosambinagaraṃ sampāpuṇiṃsu .

Mahāseṭṭhino ,‘‘ isayo āgatā ’’ ti paccuggamanaṃ katvā ,‘‘ sve amhākaṃ bhikkhaṃ gaṇhatha , bhante ’’ ti nimantetvā punadivase isigaṇassa mahādānaṃ adaṃsu .

Isayo bhuñjitvāva gacchāmāti āpucchiṃsu .

Tumhe , bhante , aññasmiṃ kāle ekampi māsaṃ dvepi tayopi cattāropi māse vasitvā gacchatha .

Imasmiṃ pana vāre hiyyo āgantvā ajjeva gacchāmāti vadatha , kimidanti ?

Āma gahapatayo buddho loke uppanno , na kho pana sakkā jīvitantarāyo vidituṃ , tena mayaṃ turitā gacchāmāti .

Tena hi , bhante , mayampi gacchāma , amhehi saddhiṃyeva gacchathāti .

Tumhe agāriyā nāma mahājaṭā , tiṭṭhatha tumhe , mayaṃ puretaraṃ gamissāmāti nikkhamitvā ekasmiṃ ṭhāne dvepi divasāni avasitvā turitagamaneneva sāvatthiṃ patvā jetavanavihāre satthu santikameva agamaṃsu .

Satthu madhuradhammakathaṃ sutvā sabbeva pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu .

TepiP2.393 tayo seṭṭhino pañcahi pañcahi sakaṭasatehi sappimadhuphāṇitādīni ceva paṭṭunnadukūlādīni ca ādāya kosambito nikkhamitvā anupubbena sāvatthiṃ patvā jetavanasāmante khandhāvāraṃ bandhitvā satthu santikaṃ gantvā vanditvā paṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ nisīdiṃsu .

Satthā tiṇṇampi sahāyakānaṃ madhuradhammakathaṃ kathesi .

Te balavasomanassajātā satthāraṃ nimantetvāV2.287 punadivase mahādānaṃ adaṃsu .

Puna nimantetvā punadivaseti evaṃ aḍḍhamāsaṃ dānaṃ datvā ,‘‘ amhākaṃ janapadaṃ āgamanāya paṭiññaṃ dethā ’’ ti pādamūle nipajjiṃsu .

Bhagavā ,‘‘ suññāgāre kho gahapatayo tathāgatā abhiramantī ’’ ti āha .

Ettāvatā paṭiññā dinnā nāma hotīti gahapatayoM2.291 sallakkhetvā dinnā no bhagavatā paṭiññāti dasabalaṃ vanditvā nikkhamitvā antarāmagge yojane yojane ṭhāne vihāraṃ kāretvā anupubbena kosambiṃ patvā ,‘‘ loke buddho uppanno ’’ ti kathayiṃsu .

Tayopi janā attano attano ārāme mahantaṃ dhanapariccāgaṃ katvā bhagavato vasanatthāya vihāre kārāpayiṃsu .

Tattha kukkuṭaseṭṭhinā kārito kukkuṭārāmo nāma ahosi .

Pāvārikaseṭṭhinā ambavane kārito pāvārikambavano nāma ahosi .

Ghositena kārito ghositārāmo nāma ahosi .

Taṃ sandhāya vuttaṃ –

‘‘ ghositaseṭṭhinā kārite ārāme ’’ ti .

Bhaṇḍanajātātiādīsu kalahassa pubbabhāgo bhaṇḍanaṃ nāma , taṃ jātaṃ etesanti bhaṇḍanajātā .

Hatthaparāmāsādivasena matthakaṃ patto kalaho jāto etesanti kalahajātā .

Viruddhabhūtaṃ vādanti vivādaṃ , taṃ āpannāti vivādāpannā .

Mukhasattīhīti vācāsattīhi .

Vitudantāti vijjhantā .

Te na ceva aññamaññaṃ saññāpenti na ca saññattiṃ upentīti te atthañca kāraṇañca dassetvā neva aññamaññaṃ jānāpenti .

Sacepi saññāpetuṃ ārabhanti , tathāpi saññattiṃ na upenti , jānituṃ na icchantīti attho .

Nijjhattiyāpi eseva nayo .

Ettha ca nijjhattīti saññattivevacanamevetaṃ .

Kasmā panete bhaṇḍanajātā ahesunti ?

Appamattakena kāraṇena .

Dve kira bhikkhū ekasmiṃ āvāse vasanti vinayadharo ca suttantiko ca .

Tesu suttantiko bhikkhu ekadivasaṃP2.394 vaccakuṭiṃ paviṭṭho ācamanaudakāvasesaṃ bhājane ṭhapetvāva nikkhami .

Vinayadharo pacchā paviṭṭho taṃ udakaṃ disvā nikkhamitvā taṃ bhikkhuṃ pucchi , āvuso , tayā idaṃ udakaṃ ṭhapitanti ?

Āma , āvusoti .

Tvamettha āpattibhāvaṃ na jānāsīti ?

Āma na jānāmīti .

Hoti , āvuso , ettha āpattīti .

Sace hoti desessāmīti .

Sace pana te , āvuso , asañcicca asatiyā kataṃ , natthi te āpattīti .

So tassā āpattiyā anāpattidiṭṭhi ahosi .

VinayadharoV2.288 attano nissitakānaṃ ,‘‘ ayaṃ suttantiko āpattiṃ āpajjamānopi na jānātī ’’ ti ārocesi .

Te tassa nissitake disvā –

‘‘ tumhākaṃ upajjhāyo āpattiṃ āpajjitvāpi āpattibhāvaṃ na jānātī ’’ ti āhaṃsu .

Te gantvā attano upajjhāyassa ārocesuṃ .

SoM2.292 evamāha –

‘‘ ayaṃ vinayadharo pubbe ‘ anāpattī ’ ti vatvā idāni ‘ āpattī ’ ti vadati , musāvādī eso ’’ ti .

Te gantvā ,‘‘ tumhākaṃ upajjhāyo musāvādī ’’ ti evaṃ aññamaññaṃ kalahaṃ vaḍḍhayiṃsu , taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .

Bhagavantaṃ etadavocāti etaṃ ,‘‘ idha , bhante , kosambiyaṃ bhikkhū bhaṇḍanajātā ’’ tiādivacanaṃ avoca .

Tañca kho neva piyakamyatāya na bhedādhippāyena , atha kho atthakāmatāya hitakāmatāya .

Sāmaggikārako kiresa bhikkhu , tasmāssa etadahosi –

‘‘ yathā ime bhikkhū vivādaṃ āraddhā , na sakkā mayā , nāpi aññena bhikkhunā samaggā kātuṃ , appeva nāma sadevake loke appaṭipuggalo bhagavā sayaṃ vā gantvā , attano vā santikaṃ pakkosāpetvā etesaṃ bhikkhūnaṃ khantimettāpaṭisaṃyuttaṃ sāraṇīyadhammadesanaṃ kathetvā sāmaggiṃ kareyyā ’’ ti atthakāmatāya hitakāmatāya gantvā avoca .

492. Chayime , bhikkhave , dhammā sāraṇīyāti heṭṭhā kalahabhaṇḍanavasena desanā āraddhā .

Imasmiṃ ṭhāne cha sāraṇīyā dhammā āgatāti evamidaṃ kosambiyasuttaṃ yathānusandhināva gataṃ hoti .

Tattha sāraṇīyāti saritabbayuttā addhāne atikkantepi na pamussitabbā .

Yo te dhamme pūreti , taṃ sabrahmacārīnaṃ piyaṃ karontīti piyakaraṇā .

Garuṃ karontīti garukaraṇā .

Saṅgahāyāti saṅgahaṇatthāya .

Avivādāyāti avivādanatthāya .

Sāmaggiyāti samaggabhāvatthāyaP2.395 .

Ekībhāvāyāti ekībhāvatthāya ninnānākaraṇāya .

Saṃvattantīti bhavanti .

Mettaṃ kāyakamman ti mettacittena kattabbaṃ kāyakammaṃ .

Vacīkammamanokammesupi eseva nayo .

Imāni bhikkhūnaṃ vasena āgatāni , gihīsupi labbhantiyeva .

Bhikkhūnañhi mettacittena ābhisamācārikadhammapūraṇaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma .

Gihīnaṃ cetiyavandanatthāya bodhivandanatthāya saṅghanimantanatthāya gamanaṃ gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhe bhikkhū disvā paccuggamanaṃ pattapaṭiggahaṇaṃ āsanapaññāpanaṃ anugamananti evamādikaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma .

BhikkhūnaṃV2.289 mettacittena ācārapaññattisikkhāpadaṃ , kammaṭṭhānakathanaṃ dhammadesanā tepiṭakampi buddhavacanaṃ mettaṃ vacīkammaṃ nāma .

Gihīnañca ,‘‘ cetiyavandanatthāya gacchāma , bodhivandanatthāya gacchāma , dhammassavanaṃ karissāma , padīpamālāpupphapūjaṃ karissāma , tīṇi sucaritāni samādāya vattissāma , salākabhattādīni dassāma , vassāvāsikaṃ dassāma , ajja saṅghassaM2.293 cattāro paccaye dassāma , saṅghaṃ nimantetvā khādanīyādīni saṃvidahatha , āsanāni paññāpetha , pānīyaṃ upaṭṭhapetha , saṅghaṃ paccuggantvā ānetha , paññattāsane nisīdāpetvā chandajātā ussāhajātā veyyāvaccaṃ karothā ’’ tiādikathanakāle mettaṃ vacīkammaṃ nāma .

Bhikkhūnaṃ pātova uṭṭhāya sarīrapaṭijagganaṃ cetiyaṅgaṇavattādīni ca katvā vivittāsane nisīditvā ,‘‘ imasmiṃ vihāre bhikkhū sukhī hontu , averā abyāpajjhā ’’ ti cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma .

Gihīnaṃ ‘‘ ayyā sukhī hontu , averā abyāpajjhā ’’ ti cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma .

Āvi ceva raho cāti sammukhā ca parammukhā ca .

Tattha navakānaṃ cīvarakammādīsu sahāyabhāvūpagamanaṃ sammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma .

Therānaṃ pana pādadhovanavandanabījanadānādibhedampi sabbaṃ sāmīcikammaṃ sammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma .

Ubhayehipi dunnikkhittānaṃ dārubhaṇḍādīnaṃ tesu avamaññaṃ akatvā attanāP2.396 dunnikkhittānaṃ viya paṭisāmanaṃ parammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma .

Devatthero tissattheroti evaṃ paggayha vacanaṃ sammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma .

Vihāre asantaṃ pana paripucchantassa , kuhiṃ amhākaṃ devatthero , amhākaṃ tissatthero kadā nu kho āgamissatīti evaṃ mamāyanavacanaṃ parammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma .

Mettāsinehasiniddhāni pana nayanāni ummīletvā suppasannena mukhena olokanaṃ sammukhā mettaṃ manokammaṃ nāma .

Devatthero , tissatthero arogo hotu appābādhoti samannāharaṇaṃ parammukhā mettaṃ manokammaṃ nāma .

Lābhāti cīvarādayo laddhapaccayā .

Dhammikāti kuhanādibhedaṃ micchājīvaṃ vajjetvā dhammena samena bhikkhācariyavattena uppannā .

Antamaso pattapariyāpannamattampīti pacchimakoṭiyā patte pariyāpannaṃ pattassa antogataṃ dvattikaṭacchubhikkhāmattampi .

Appaṭivibhattabhogīti ettha dve paṭivibhattāniV2.290 nāma āmisapaṭivibhattaṃ puggalapaṭivibhattañca .

Tattha ,‘‘ ettakaṃ dassāmi , ettakaṃ na dassāmī ’’ ti evaṃ cittena vibhajanaṃ āmisapaṭivibhattaṃ nāma .

‘‘ Asukassa dassāmi , asukassa na dassāmī ’’ ti evaṃ cittena vibhajanaṃ pana puggalapaṭivibhattaṃ nāma .

Tadubhayampi akatvā yo appaṭivibhattaṃ bhuñjati , ayaṃ appaṭivibhattabhogī nāma .

SīlavantehiM2.294 sabrahmacārīhi sādhāraṇabhogīti ettha sādhāraṇabhogino idaṃ lakkhaṇaṃ , yaṃ yaṃ paṇītaṃ labbhati , taṃ taṃ neva lābhena lābhaṃ jigīsanāmukhena gihīnaṃ deti , na attanā paribhuñjati ;

paṭiggaṇhantova saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti gahetvā gaṇḍiṃ paharitvā paribhuñjitabbaṃ saṅghasantakaṃ viya passati .

Idaṃ pana sāraṇīyadhammaṃ ko pūreti , ko na pūretīti ?

Dussīlo tāva na pūreti .

Na hi tassa santakaṃ sīlavantā gaṇhanti .

Parisuddhasīlo pana vattaṃ akhaṇḍento pūreti .

Tatridaṃ vattaṃ – yo hi odissakaṃ katvā mātu vā pitu vā ācariyupajjhāyādīnaṃ vā deti , so dātabbaṃ deti , sāraṇīyadhammoP2.397 panassa na hoti , palibodhajagganaṃ nāma hoti .

Sāraṇīyadhammo hi muttapalibodhasseva vaṭṭati , tena pana odissakaṃ dentena gilānagilānupaṭṭhākaāgantukagamikānañceva navapabbajitassa ca saṅghāṭipattaggahaṇaṃ ajānantassa dātabbaṃ .

Etesaṃ datvā avasesaṃ therāsanato paṭṭhāya thokaṃ thokaṃ adatvā yo yattakaṃ gaṇhāti , tassa tattakaṃ dātabbaṃ .

Avasiṭṭhe asati puna piṇḍāya caritvā therāsanato paṭṭhāya yaṃ yaṃ paṇītaṃ , taṃ taṃ datvā sesaṃ paribhuñjitabbaṃ ,‘‘ sīlavantehī ’’ ti vacanato dussīlassa adātumpi vaṭṭati .

Ayaṃ pana sāraṇīyadhammo susikkhitāya parisāya supūro hoti , no asikkhitāya parisāya .

Susikkhitāya hi parisāya yo aññato labhati , so na gaṇhāti , aññato alabhantopi pamāṇayuttameva gaṇhāti , na atirekaṃ .

Ayañca pana sāraṇīyadhammo evaṃ punappunaṃ piṇḍāya caritvā laddhaṃ laddhaṃ dentassāpi dvādasahi vassehi pūrati , na tato oraṃ .

Sace hi dvādasamepi vasse sāraṇīyadhammapūrako piṇḍapātapūraṃ pattaṃ āsanasālāyaṃ ṭhapetvā nahāyituṃ gacchati , saṅghatthero ca kasseso pattoti ?

Sāraṇīyadhammapūrakassāti vutte –

‘‘ āharatha nan ’’ ti sabbaṃV2.291 piṇḍapātaṃ vicāretvā bhuñjitvā ca rittapattaṃ ṭhapeti .

Atha so bhikkhu rittapattaṃ disvā ,‘‘ mayhaṃ asesetvāva paribhuñjiṃsū ’’ ti domanassaṃ uppādeti , sāraṇīyadhammo bhijjati , puna dvādasa vassāni pūretabboM2.295 hoti , titthiyaparivāsasadiso hesa .

Sakiṃ khaṇḍe jāte puna pūretabbova .

Yo pana ,‘‘ lābhā vata me , suladdhaṃ vata me , yassa me pattagataṃ anāpucchāva sabrahmacārī paribhuñjantī ’’ ti somanassaṃ janeti , tassa puṇṇo nāma hoti .

Evaṃ pūritasāraṇīyadhammassa pana neva issā , na macchariyaṃ hoti , so manussānaṃ piyo hoti , sulabhapaccayo ;

pattagatamassa dīyamānampi na khīyati , bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ labhati , bhaye vā chātake vā sampatte devatā ussukkaṃ āpajjanti .

Tatrimāni vatthūni – leṇagirivāsī tissatthero kira mahāgirigāmaṃ upanissāya vasati .

Paññāsa mahātherā nāgadīpaṃP2.398 cetiyavandanatthāya gacchantā girigāme piṇḍāya caritvā kiñci aladdhā nikkhamiṃsu .

Thero pavisanto te disvā pucchi –

‘‘ laddhaṃ , bhante ’’ ti ?

Vicarimhā , āvusoti .

So aladdhabhāvaṃ ñatvā āha –

‘‘ yāvāhaṃ , bhante , āgacchāmi , tāva idheva hothā ’’ ti .

Mayaṃ , āvuso , paññāsa janā pattatemanamattampi na labhimhāti .

Nevāsikā nāma , bhante , paṭibalā honti , alabhantāpi bhikkhācāramaggasabhāvaṃ jānantīti .

Therā āgamiṃsu .

Thero gāmaṃ pāvisi .

Dhurageheyeva mahāupāsikā khīrabhattaṃ sajjetvā theraṃ olokayamānā ṭhitā therassa dvāraṃ sampattasseva pattaṃ pūretvā adāsi .

So taṃ ādāya therānaṃ santikaṃ gantvā ,‘‘ gaṇhatha , bhante ’’ ti saṅghattheramāha .

Thero ,‘‘ amhehi ettakehi kiñci na laddhaṃ , ayaṃ sīghameva gahetvā āgato , kiṃ nu kho ’’ ti sesānaṃ mukhaṃ olokesi .

Thero olokanākāreneva ñatvā –

‘‘ dhammena samena laddhapiṇḍapāto , nikkukkuccā gaṇhatha bhante ’’ tiādito paṭṭhāya sabbesaṃ yāvadatthaṃ datvā attanāpi yāvadatthaṃ bhuñji .

Atha naṃ bhattakiccāvasāne therā pucchiṃsu –

‘‘ kadā , āvuso , lokuttaradhammaṃ paṭivijjhī ’’ ti ?

Natthi me , bhante , lokuttaradhammoti .

Jhānalābhīsi , āvusoti ?

Etampi me , bhante , natthīti .

Nanu , āvuso , pāṭihāriyanti ?

Sāraṇīyadhammo me , bhante , pūrito , tassa meV2.292 dhammassa pūritakālatoM2.296 paṭṭhāya sacepi bhikkhusatasahassaṃ hoti , pattagataṃ na khīyatīti .

Sādhu sādhu , sappurisa , anucchavikamidaṃ tuyhanti .

Idaṃ tāva pattagataṃ na khīyatīti ettha vatthu .

Ayameva pana thero cetiyapabbate giribhaṇḍamahāpūjāya dānaṭṭhānaṃ gantvā ,‘‘ imasmiṃ ṭhāne kiṃ varabhaṇḍan ’’ ti pucchati .

Dve sāṭakā , bhanteti .

Ete mayhaṃ pāpuṇissantīti .

Taṃ sutvā amacco rañño ārocesi –

‘‘ eko daharo evaṃ vadatī ’’ ti .

‘‘ Daharassevaṃ cittaṃ , mahātherānaṃ pana sukhumasāṭakā vaṭṭantī ’’ ti vatvā ,‘‘ mahātherānaṃ dassāmī ’’ ti ṭhapesi .

Tassa bhikkhusaṅghe paṭipāṭiyā ṭhite dentassa matthake ṭhapitāpi te sāṭakā hatthaṃ nārohanti , aññeva ārohanti .

Daharassa dānakāle pana hatthaṃ āruḷhā .

SoP2.399 tassa hatthe ṭhapetvā amaccassa mukhaṃ oloketvā daharaṃ nisīdāpetvā dānaṃ datvā saṅghaṃ vissajjetvā daharassa santike nisīditvā ,‘‘ kadā , bhante , imaṃ dhammaṃ paṭivijjhitthā ’’ ti āha .

So pariyāyenapi asantaṃ avadanto ,‘‘ natthi mayhaṃ , mahārāja , lokuttaradhammo ’’ ti āha .

Nanu , bhante , pubbeva avacutthāti ?

Āma , mahārāja , sāraṇīyadhammapūrako ahaṃ , tassa me dhammassa pūritakālato paṭṭhāya bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ pāpuṇātīti .

Sādhu sādhu , bhante , anucchavikamidaṃ tumhākanti vanditvā pakkāmi .

Idaṃ bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ pāpuṇātīti ettha vatthu .

Brāhmaṇatissabhaye pana bhātaragāmavāsino nāgattheriyā anārocetvāva palāyiṃsu .

Therī paccūsakāle ,‘‘ ativiya appanigghoso gāmo , upadhāretha tāvā ’’ ti daharabhikkhuniyo āha .

Tā gantvā sabbesaṃ gatabhāvaṃ ñatvā āgamma theriyā ārocesuṃ .

Sā sutvā ,‘‘ mā tumhe tesaṃ gatabhāvaṃ cintayittha , attano uddesaparipucchāyonisomanasikāresuyeva yogaṃ karothā ’’ ti vatvā bhikkhācāravelāya pārupitvā attadvādasamā gāmadvāre nigrodharukkhamūle aṭṭhāsi .

Rukkhe adhivatthā devatā dvādasannampi bhikkhunīnaṃ piṇḍapātaṃ datvā ,‘‘ ayye , aññattha mā gacchatha , niccaṃ idheva ethā ’’ ti āha .

Theriyā pana kaniṭṭhabhātāM2.297 nāgatthero nāma atthi .

So ,‘‘ mahantaṃ bhayaṃ , na sakkā idha yāpetuṃ , paratīraṃ gamissāmāti attadvādasamova attano vasanaṭṭhānā nikkhanto theriṃ disvā gamissāmī ’’ ti bhātaragāmaṃ āgato .

Therī ,‘‘ therā āgatā ’’ ti sutvā tesaṃ santikaṃ gantvā , kiṃ ayyāti pucchi .

So taṃ pavattiṃ ācikkhi .

Sā ,‘‘ ajja ekadivasaṃ vihāreyeva vasitvā sveva gamissathā ’’ ti āha .

Therā vihāraṃ agamaṃsu .

TherīV2.293 punadivase rukkhamūle piṇḍāya caritvā theraṃ upasaṅkamitvā ,‘‘ imaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjathā ’’ ti āha .

Thero ,‘‘ vaṭṭissati therī ’’ ti vatvā tuṇhī aṭṭhāsi .

Dhammiko tātā piṇḍapātoP2.400 kukkuccaṃ akatvā paribhuñjathāti .

Vaṭṭissati therīti .

Sā pattaṃ gahetvā ākāse khipi , patto ākāse aṭṭhāsi .

Thero ,‘‘ sattatālamatte ṭhitampi bhikkhunībhattameva , therīti vatvā bhayaṃ nāma sabbakālaṃ na hoti , bhaye vūpasante ariyavaṃsaṃ kathayamāno ,‘ bho piṇḍapātika bhikkhunībhattaṃ bhuñjitvā vītināmayitthā ’ ti cittena anuvadiyamāno santhambhetuṃ na sakkhissāmi , appamattā hotha theriyo ’’ ti maggaṃ āruhi .

Rukkhadevatāpi ,‘‘ sace thero theriyā hatthato piṇḍapātaṃ paribhuñjissati , na naṃ nivattessāmi , sace pana na paribhuñjissati , nivattessāmī ’’ ti cintayamānā ṭhatvā therassa gamanaṃ disvā rukkhā oruyha pattaṃ , bhante , dethāti pattaṃ gahetvā theraṃ rukkhamūlaṃyeva ānetvā āsanaṃ paññāpetvā piṇḍapātaṃ datvā katabhattakiccaṃ paṭiññaṃ kāretvā dvādasa bhikkhuniyo , dvādasa ca bhikkhū satta vassāni upaṭṭhahi .

Idaṃ devatā ussukkaṃ āpajjantīti ettha vatthu , tatra hi therī sāraṇīyadhammapūrikā ahosi .

Akhaṇḍānītiādīsu yassa sattasu āpattikkhandhesu ādimhi vā ante vā sikkhāpadaṃ bhinnaṃ hoti , tassa sīlaṃ pariyante chinnasāṭako viya khaṇḍaṃ nāma .

Yassa pana vemajjhe bhinnaṃ , tassa majjhe chiddasāṭako viya chiddaṃ nāma hoti .

Yassa pana paṭipāṭiyā dve tīṇi bhinnāni , tassa piṭṭhiyaṃ vā kucchiyaṃ vā uṭṭhitena visabhāgavaṇṇena kāḷarattādīnaṃ aññataravaṇṇā gāvī viya sabalaṃ nāma hoti .

Yassa pana antarantarā bhinnāni , tassaM2.298 antarantarā visabhāgabinducitrā gāvī viya kammāsaṃ nāma hoti .

Yassa pana sabbena sabbaṃ abhinnāni , tassa tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni nāma honti .

Tāni panetāni taṇhādāsabyato mocetvā bhujissabhāvakaraṇato bhujissāni .

Buddhādīhi viññūhi pasatthattā viññuppasatthāni .

Taṇhādiṭṭhīhi aparāmaṭṭhattā ,‘‘ idaṃ nāma tvaṃ āpannapubbo ’’ ti kenaci parāmaṭṭhuṃ asakkuṇeyyattā ca aparāmaṭṭhāni .

Upacārasamādhiṃ vā appanāsamādhiṃ vā saṃvattayantīti samādhisaṃvattanikānīti vuccanti .

SīlasāmaññagatoP2.401 viharatīti tesu tesu disābhāgesu viharantehi bhikkhūhi saddhiṃ samānabhāvūpagatasīlo viharatiV2.294 .

Sotāpannādīnañhi sīlaṃ samuddantarepi devalokepi vasantānaṃ aññesaṃ sotāpannādīnaṃ sīlena samānameva hoti , natthi maggasīle nānattaṃ , taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .

Yāyaṃ diṭṭhīti maggasampayuttā sammādiṭṭhi .

Ariyāti niddosā .

Niyyātīti niyyānikā .

Takkarassāti yo tathākārī hoti .

Dukkhakkhayāyāti sabbadukkhakkhayatthaṃ .

Diṭṭhisāmaññagatoti samānadiṭṭhibhāvaṃ upagato hutvā viharati .

Aggan ti jeṭṭhakaṃ .

Sabbagopānasiyo saṅgaṇhātīti saṅgāhikaṃ .

Sabbagopānasīnaṃ saṅghāṭaṃ karotīti saṅghāṭanikaṃ .

Saṅghāṭaniyanti attho .

Yadidaṃ kūṭan ti yametaṃ kūṭāgārakaṇṇikāsaṅkhātaṃ kūṭaṃ nāma .

Pañcabhūmikādipāsādā hi kūṭabaddhāva tiṭṭhanti .

Yasmiṃ patite mattikaṃ ādiṃ katvā sabbe patanti .

Tasmā evamāha .

Evameva khoti yathā kūṭaṃ kūṭāgārassa , evaṃ imesampi sāraṇīyadhammānaṃ yā ayaṃ ariyā diṭṭhi , sā aggā ca saṅgāhikā ca saṅghāṭaniyā cāti daṭṭhabbā .

493. Kathañca , bhikkhave , yāyaṃ diṭṭhīti ettha , bhikkhave , yāyaṃ sotāpattimaggadiṭṭhi ariyā niyyānikā niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyāti vuttā , sā kathaṃ kena kāraṇena niyyātīti attho .

Pariyuṭṭhitacittova hotīti ettāvatāpi pariyuṭṭhitacittoyeva nāma hotīti attho .

Esa nayo sabbattha .

Suppaṇihitaṃ me mānasan ti mayhaṃ cittaṃ suṭṭhu ṭhapitaṃ .

Saccānaṃ bodhāyāti catunnaṃ saccānaṃ bodhatthāya .

Ariyan tiādīsu taṃ ñāṇaṃ yasmā ariyānaṃ hoti , na puthujjanānaṃ , tasmā ariyan ti vuttaṃ .

Yesaṃ pana lokuttaradhammopi atthi , tesaṃyeva hoti , naM2.299 aññesaṃ , tasmā lokuttaran ti vuttaṃ .

Puthujjanānaṃ pana abhāvato asādhāraṇaṃ puthujjanehīti vuttaṃ .

Esa nayo sabbavāresu .

494. Labhāmi paccattaṃ samathan ti attano citte samathaṃ labhāmīti attho .

Nibbutiyampi eseva nayo .

Ettha ca samathoti ekaggatā .

Nibbutīti kilesavūpasamo .

495. Tathārūpāya diṭṭhiyāti evarūpāya sotāpattimaggadiṭṭhiyā .

496. Dhammatāyāti sabhāvena .

Dhammatā esāti sabhāvoP2.402 esa .

Vuṭṭhānaṃ paññāyatīti saṅghakammavasenaV2.295 vā desanāya vā vuṭṭhānaṃ dissati .

Ariyasāvako hi āpattiṃ āpajjanto garukāpattīsu kuṭikārasadisaṃ , lahukāpattīsu sahaseyyādisadisaṃ acittakāpattiṃyeva āpajjati , tampi asañcicca , no sañcicca , āpannaṃ na paṭicchādeti .

Tasmā atha kho naṃ khippamevātiādimāha .

Daharoti taruṇo .

Kumāroti na mahallako .

Mandoti cakkhusotādīnaṃ mandatāya mando .

Uttānaseyyakoti atidaharatāya uttānaseyyako , dakkhiṇena vā vāmena vā passena sayituṃ na sakkotīti attho .

Aṅgāraṃ akkamitvāti ito cito ca pasāritena hatthena vā pādena vā phusitvā .

Evaṃ phusantānaṃ pana manussānaṃ na sīghaṃ hattho jhāyati , tathā hi ekacce hatthena aṅgāraṃ gahetvā parivattamānā dūrampi gacchanti .

Daharassa pana hatthapādā sukhumālā honti , so phuṭṭhamatteneva dayhamāno cirīti saddaṃ karonto khippaṃ paṭisaṃharati , tasmā idha daharova dassito .

Mahallako ca dayhantopi adhivāseti , ayaṃ pana adhivāsetuṃ na sakkoti .

Tasmāpi daharova dassito .

Desetīti āpattipaṭiggāhake sabhāgapuggale sati ekaṃ divasaṃ vā rattiṃ vā anadhivāsetvā rattiṃ caturaṅgepi tame sabhāgabhikkhuno vasanaṭṭhānaṃ gantvā desetiyeva .

497. Uccāvacānīti uccanīcāni .

Kiṃ karaṇīyānīti kiṃ karomīti evaṃ vatvā kattabbakammāni .

Tattha uccakammaṃ nāma cīvarassa karaṇaṃ rajanaṃ cetiye sudhākammaṃ uposathāgāracetiyagharabodhigharesu kattabbakammanti evamādi .

Avacakammaṃ nāma pādadhovanamakkhanādikhuddakakammaṃ , atha vā cetiyeM2.300 sudhākammādi uccakammaṃ nāma .

Tattheva kasāvapacanaudakānayanakucchakaraṇa niyyāsabandhanādi avacakammaṃ nāma .

Ussukkaṃ āpanno hotīti ussukkabhāvaṃ kattabbataṃ paṭipanno hoti .

Tibbāpekkho hotīti bahalapatthano hoti .

ThambañcaP2.403 ālumpatīti tiṇañca ālumpamānā khādati .

Vacchakañca apacinātīti vacchakañca apaloketi .

Taruṇavacchā hi gāvī araññe ekato āgataṃ vacchakaṃ ekasmiṃ ṭhāne nipannaṃ pahāya dūraṃ na gacchati , vacchakassa āsannaṭṭhāne caramānā tiṇaṃ ālumpitvā gīvaṃ ukkhipitvā ekantaṃ vacchakameva ca viloketi , evameva sotāpanno uccāvacāni kiṃ karaṇīyāni karonto tanninno hoti , asithilapūrako tibbacchando bahalapatthano hutvāva karoti .

TatridaṃV2.296 vatthu – mahācetiye kira sudhākamme kariyamāne eko ariyasāvako ekena hatthena sudhābhājanaṃ , ekena kucchaṃ gahetvā sudhākammaṃ karissāmīti cetiyaṅgaṇaṃ āruḷho .

Eko kāyadaḷhibahulo bhikkhu gantvā therassa santike aṭṭhāsi .

Thero aññasmiṃ sati papañco hotīti tasmā ṭhānā aññaṃ ṭhānaṃ gato .

Sopi bhikkhu tattheva agamāsi .

Thero puna aññaṃ ṭhānanti evaṃ katipayaṭṭhāne āgataṃ ,–

‘‘ sappurisa mahantaṃ cetiyaṅgaṇaṃ kiṃ aññasmiṃ ṭhāne okāsaṃ na labhathā ’’ ti āha .

Na itaro pakkāmīti .

498. Balatāya samannāgatoti balena samannāgato .

Aṭṭhiṃ katvāti atthikabhāvaṃ katvā , atthiko hutvāti attho .

Manasikatvāti manasmiṃ karitvā .

Sabbacetasā samannāharitvāti appamattakampi vikkhepaṃ akaronto sakalacittena samannāharitvā .

Ohitasototi ṭhapitasoto .

Ariyasāvakā hi piyadhammassavanā honti , dhammassavanaggaṃ gantvā niddāyamānā vā yena kenaci saddhiṃ sallapamānā vā vikkhittacittā vā na nisīdanti , atha kho amataṃ paribhuñjantā viya atittāva honti dhammassavane , atha aruṇaṃ uggacchati .

Tasmā evamāha .

500. DhammatāM2.301 susamanniṭṭhā hotīti sabhāvo suṭṭhu samannesito hoti .

Sotāpattiphalasacchikiriyāyāti karaṇavacanaṃP2.404 , sotāpattiphalasacchikatañāṇenāti attho .

Evaṃ sattaṅgasamannāgatoti evaṃ imehi sattahi mahāpaccavekkhaṇañāṇehi samannāgato .

Ayaṃ tāva ācariyānaṃ samānakathā .

Lokuttaramaggo hi bahucittakkhaṇiko nāma natthi .

Vitaṇḍavādī pana ekacittakkhaṇiko nāma maggo natthi ,‘‘ evaṃ bhāveyya satta vassānī ’’ ti hi vacanato sattapi vassāni maggabhāvanā honti .

Kilesā pana lahu chijjantā sattahi ñāṇehi chijjantīti vadati .

So suttaṃ āharāti vattabbo , addhā aññaṃ suttaṃ apassanto ,‘‘ idamassa paṭhamaṃ ñāṇaṃ adhigataṃ hoti , idamassa dutiyaṃ ñāṇaṃ … pe … idamassa sattamaṃ ñāṇaṃ adhigataṃ hotī ’’ ti imameva āharitvā dassessati .

Tato vattabbo kiṃ panidaṃ suttaṃ neyyatthaṃ nītatthanti .

Tato vakkhati –

‘‘ nītatthatthaṃ , yathāsuttaṃ tatheva attho ’’ ti .

So vattabbo –

‘‘ dhammatā susamanniṭṭhā hoti sotāpattiphalasacchikiriyāyāti ettha ko attho ’’ ti ?

Addhā sotāpattiphalasacchikiriyāyatthoti vakkhati .

Tato pucchitabbo ,‘‘ maggasamaṅgīV2.297 phalaṃ sacchikaroti , phalasamaṅgī ’’ ti .

Jānanto ,‘‘ phalasamaṅgī sacchikarotī ’’ ti vakkhati .

Tato vattabbo ,–

‘‘ evaṃ sattaṅgasamannāgato kho , bhikkhave , ariyasāvako sotāpattiphalasamannāgato hotīti idha maggaṃ abhāvetvā maṇḍūko viya uppatitvā ariyasāvako phalameva gaṇhissati .

Mā suttaṃ me laddhanti yaṃ vā taṃ vā avaca .

Pañhaṃ vissajjentena nāma ācariyasantike vasitvā buddhavacanaṃ uggaṇhitvā attharasaṃ viditvā vattabbaṃ hotī ’’ ti .

‘‘ Imāni satta ñāṇāni ariyasāvakassa paccavekkhaṇañāṇāneva , lokuttaramaggo bahucittakkhaṇiko nāma natthi , ekacittakkhaṇikoyevā ’’ ti saññāpetabbo .

Sace sañjānāti sañjānātu .

No ce sañjānāti ,‘‘ gaccha pātova vihāraṃ pavisitvā yāguṃ pivāhī ’’ ti uyyojetabbo .

Sesaṃ sabbattha uttānamevāti .

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Kosambiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā

Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā