Issues
Select Version
Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā
Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā

Catusampajaññapabbavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Catusampajaññapabbavaṇṇanā

109. EvaṃP1.253 iriyāpathavasena kāyānupassanaṃ vibhajitvā idāni catusampajaññavasena vibhajituṃ puna caparan tiādimāha .
Tattha abhikkante paṭikkanteti ettha tāva abhikkantaṃ vuccati gamanaṃ .
Paṭikkantaṃ nivattanaṃ .
Tadubhayampi catūsu iriyāpathesu labbhati .
Gamane tāva purato kāyaṃ abhiharanto abhikkamati nāma .
Paṭinivattento paṭikkamati nāma .
Ṭhānepi ṭhitakova kāyaṃ purato onāmento abhikkamati nāma .
Pacchato apanāmento paṭikkamati nāma .
Nisajjāyapi nisinnakova āsanassa purimaaṅgābhimukho saṃsaranto abhikkamati nāma .
Pacchimaaṅgappadesaṃ pacchā saṃsaranto paṭikkamati nāma .
Nipajjāyapi eseva nayo .
Sampajānakārī hotīti sampajaññena sabbakiccakārī , sampajaññameva vā kārī .
So hi abhikkantādīsu sampajaññaṃ karoteva , na katthaci sampajaññavirahito hoti .
Tattha sātthakasampajaññaṃ sappāyasampajaññaṃ gocarasampajaññaṃ asammohasampajaññanti catubbidhaṃ sampajaññaṃ .
Tattha abhikkamanacitte uppanne cittavaseneva agantvā ‘‘ kiṃ nu me ettha gatena attho atthi natthī ’’ ti atthānatthaṃ pariggaṇhitvā atthapariggahaṇaṃ sātthakasampajaññaṃ .
Tattha ca atthoti cetiyadassanabodhidassanasaṅghadassanatheradassanaasubhadassanādivasena dhammato vaḍḍhi .
Cetiyaṃ vā bodhiṃ vā disvāpi hi buddhārammaṇaṃ saṅghadassanena saṅghārammaṇaṃ pītiṃ uppādetvā tadeva khayavayato sammasanto arahattaṃ pāpuṇāti .
There disvā tesaṃ ovāde patiṭṭhāya asubhaṃ disvā tattha paṭhamajjhānaṃ uppādetvā tadeva khayavayato sammasanto arahattaṃ pāpuṇāti .
Tasmā etesaṃ dassanaṃ sātthakaṃ .
Keci pana ‘‘ āmisatopi vaḍḍhi atthoyeva , taṃ nissāya brahmacariyānuggahāya paṭipannattā ’’ ti vadanti .
TasmiṃV1.265 pana gamane sappāyāsappāyaṃ pariggaṇhitvā sappāyapariggahaṇaṃ sappāyasampajaññaṃ .
Seyyathidaṃ , cetiyadassanaṃ tāva sātthakaṃ .
Sace pana cetiyassaM1.259 mahāpūjāya dasadvādasayojanantare parisā sannipatanti .
Attano vibhavānurūpaṃ itthiyopi purisāpi alaṅkatappaṭiyattā cittakammarūpakāni viya sañcaranti .
Tatra cassa iṭṭhe ārammaṇeP1.254 lobho , aniṭṭhe paṭigho , asamapekkhane moho uppajjati , kāyasaṃsaggāpattiṃ vā āpajjati , jīvitabrahmacariyānaṃ vā antarāyo hoti , evaṃ taṃ ṭhānaṃ asappāyaṃ hoti .
Vuttappakāraantarāyābhāve sappāyaṃ .
Bodhidassanepi eseva nayo .
Saṅghadassanampi sātthaṃ .
Sace pana antogāme mahāmaṇḍapaṃ kāretvā sabbarattiṃ dhammassavanaṃ kārentesu manussesu vuttappakāreneva janasannipāto ceva antarāyo ca hoti , evaṃ taṃ ṭhānaṃ asappāyaṃ .
Antarāyābhāve sappāyaṃ .
Mahāparisaparivārānaṃ therānaṃ dassanepi eseva nayo .
Asubhadassanampi sātthaṃ .
Tadatthadīpanatthañca idaṃ vatthu – eko kira daharabhikkhu sāmaṇeraṃ gahetvā dantakaṭṭhatthāya gato .
Sāmaṇero maggā okkamitvā purato gacchanto asubhaṃ disvā paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā tadeva pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasanto tīṇi phalāni sacchikatvā uparimaggatthāya kammaṭṭhānaṃ pariggahetvā aṭṭhāsi .
Daharo taṃ apassanto ‘‘ sāmaṇerā ’’ ti pakkosi .
So ‘‘ mayā pabbajitadivasato paṭṭhāya bhikkhunā saddhiṃ dve kathā nāma na kathitapubbā .
Aññasmimpi divase uparivisesaṃ nibbattessāmī ’’ ti cintetvā ‘‘ kiṃ , bhante ’’ ti paṭivacanaṃ adāsi .
Ehīti ca vutte ekavacaneneva āgantvā ‘‘ bhante , iminā tāva maggena gantvā mayā ṭhitokāse muhuttaṃ puratthābhimukho ṭhatvā olokethā ’’ ti āha .
So tathā katvā tena pattavisesameva pāpuṇi .
Evaṃ ekaṃ asubhaṃ dvinnaṃ janānaṃ atthāya jāyati .
Evaṃ sātthampi panetaṃ purisassa mātugāmāsubhaṃ asappāyaṃ .
Mātugāmassa ca purisāsubhaṃ sabhāgameva sappāyanti evaṃ sappāyapariggahaṇaṃ sappāyasampajaññaṃ nāma .
Evaṃ pariggahitasātthasappāyassa pana aṭṭhatiṃsāya kammaṭṭhānesu attano cittarucitakammaṭṭhānasaṅkhātaṃ gocaraṃ uggahetvā bhikkhācāragocare taṃ gahetvā gamanaṃ gocarasampajaññaṃ nāma .
Tassāvibhāvatthaṃ idaṃ catukkaṃ veditabbaṃ .
Idhekacco bhikkhu harati na paccāharatiV1.266 , ekacco na harati paccāharatiM1.260 , ekacco nevaP1.255 harati na paccāharati , ekacco harati ca paccāharati ca .
Tattha yo bhikkhu divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhetvā tathā rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ majjhime yāme seyyaṃ kappetvā pacchimayāmepi nisajjācaṅkamehi vītināmetvā pageva cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavattaṃ katvā bodhirukkhe udakaṃ abhisiñcitvā pānīyaṃ paribhojanīyaṃ paccupaṭṭhapetvā ācariyupajjhāyavattādīni sabbāni khandhakavattāni samādāya vattati .
So sarīraparikammaṃ katvā senāsanaṃ pavisitvā dve tayo pallaṅke usumaṃ gāhāpento kammaṭṭhānaṃ anuyuñjitvā bhikkhācāravelāya uṭṭhahitvā kammaṭṭhānasīseneva pattacīvaramādāya senāsanato nikkhamitvā kammaṭṭhānaṃ manasikarontova cetiyaṅgaṇaṃ gantvā sace buddhānussatikammaṭṭhānaṃ hoti , taṃ avissajjetvāva cetiyaṅgaṇaṃ pavisati .
Aññaṃ ce kammaṭṭhānaṃ hoti , sopānapādamūle ṭhatvā hatthena gahitabhaṇḍaṃ viya taṃ ṭhapetvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā cetiyaṅgaṇaṃ āruyha mahantaṃ cetiyaṃ ce , tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditabbaṃ .
Khuddakaṃ cetiyaṃ ce , tatheva padakkhiṇaṃ katvā aṭṭhasu ṭhānesu vanditabbaṃ .
Cetiyaṃ vanditvā bodhiyaṅgaṇaṃ pattenāpi buddhassa bhagavato sammukhā viya nipaccakāraṃ dassetvā bodhi vanditabbo .
So evaṃ cetiyañca bodhiñca vanditvā paṭisāmitaṭṭhānaṃ gantvā paṭisāmitabhaṇḍakaṃ hatthena gaṇhanto viya nikkhittakammaṭṭhānaṃ gahetvā gāmasamīpe kammaṭṭhānasīseneva cīvaraṃ pārupitvā gāmaṃ piṇḍāya pavisati .
Atha naṃ manussā disvā ‘‘ ayyo no āgato ’’ ti paccuggantvā pattaṃ gahetvā āsanasālāyaṃ vā gehe vā nisīdāpetvā yāguṃ datvā yāva bhattaṃ na niṭṭhāti , tāva pāde dhovitvā telena makkhetvā purato nisīditvā pañhaṃ vā pucchanti , dhammaṃ vā sotukāmā honti .
Sacepi na kathāpenti , janasaṅgahatthaṃ dhammakathā nāma kātabbāyevāti aṭṭhakathācariyā vadanti .
Dhammakathā hi kammaṭṭhānavinimuttā nāma natthiP1.256 .
Tasmā kammaṭṭhānasīseneva dhammaṃ kathetvā kammaṭṭhānasīseneva āhāraṃ paribhuñjitvā anumodanaṃ katvā nivattiyamānehipi manussehi anugatova gāmato nikkhamitvā tattheva nivattetvā maggaṃ paṭipajjati .
Atha naṃ puretaraṃV1.267 nikkhamitvā bahigāmeM1.261 katabhattakiccā sāmaṇeradaharabhikkhū disvā paccuggantvā pattacīvaramassa gaṇhanti .
Porāṇā bhikkhū kira ‘‘ na amhākaṃ upajjhāyo ācariyo ’’ ti mukhaṃ ulloketvā vattaṃ karonti .
Sampattaparicchedeneva karonti .
Te taṃ pucchanti ‘‘ bhante , ete manussā tumhākaṃ kiṃ honti mātupakkhato sambandhā pitipakkhato ’’ ti .
Kiṃ disvā pucchathāti .
Tumhesu etesaṃ pemaṃ bahumānanti .
Āvuso , yaṃ mātāpitūhipi dukkaraṃ , taṃ ete amhākaṃ karonti , pattacīvarampi no etesaṃ santakameva , etesaṃ ānubhāvena neva bhaye bhayaṃ , na chātake chātakaṃ jānāma , edisā nāma amhākaṃ upakārino natthīti tesaṃ guṇe kathento gacchati , ayaṃ vuccati harati na paccāharatīti .
Yassa pana pageva vuttappakāraṃ vattapaṭipattiṃ karontassa kammajatejo pajjalati , anupādinnakaṃ muñcitvā upādinnakaṃ gaṇhāti , sarīrato sedā muccanti , kammaṭṭhānavīthiṃ nārohati , so pageva pattacīvaramādāya vegasāva cetiyaṃ vanditvā gorūpānaṃ nikkhamanavelāyameva gāmaṃ yāgubhikkhāya pavisitvā yāguṃ labhitvā āsanasālaṃ gantvā pivati .
Athassa dvattikkhattuṃ ajjhoharaṇamatteneva kammajatejo upādinnakaṃ muñcitvā anupādinnakaṃ gaṇhāti .
Ghaṭasatena nhāto viya tejodhātupariḷāhanibbāpanaṃ patvā kammaṭṭhānasīsena yāguṃ paribhuñjitvā pattañca mukhañca dhovitvā antarābhatte kammaṭṭhānaṃ manasikatvā avasesaṭṭhāne piṇḍāya caritvā kammaṭṭhānasīsena āhāraṃ paribhuñjitvā tato paṭṭhāya poṅkhānupoṅkhaṃ upaṭṭhahamānaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvāva āgacchati , ayaṃ vuccati na harati paccāharatīti .
Edisā ca bhikkhū yāguṃ pivitvā vipassanaṃ ārabhitvā buddhasāsane arahattaṃ pattāP1.257 nāma gaṇanapathaṃ vītivattā , sīhaḷadīpeyeva tesu tesu gāmesu āsanasālāyaṃ na taṃ āsanaṃ atthi , yattha yāguṃ pivitvā arahattappattabhikkhū natthīti .
Yo pana pamādavihārī hoti nikkhittadhuro , sabbavattāni bhinditvā pañcavidhacetokhilavinibandhacitto viharanto ‘‘ kammaṭṭhānaṃ nāma atthī ’’ tipi saññaṃ akatvā gāmaṃV1.268 piṇḍāya pavisitvā ananulomikena gihisaṃsaggena saṃsaṭṭho caritvā ca bhuñjitvā ca tuccho nikkhamati , ayaṃ vuccati neva harati na paccāharatīti .
YoM1.262 panāyaṃ harati ca paccāharati cāti vutto , so gatapaccāgatikavattavasena veditabbo .
Attakāmā hi kulaputtā sāsane pabbajitvā dasapi vīsampi tiṃsampi cattālīsampi paññāsampi satampi ekato vasantā katikavattaṃ katvā viharanti , āvuso , tumhe na iṇaṭṭhā na bhayaṭṭā na jīvikāpakatā pabbajitā , dukkhā muccitukāmā panettha pabbajitā , tasmā gamane uppannakilesaṃ gamaneyeva niggaṇhatha , ṭhāne , nisajjāyaṃ , sayane uppannakilesaṃ sayaneyeva niggaṇhathāti .
Te evaṃ katikavattaṃ katvā bhikkhācāraṃ gacchantā aḍḍhausabhausabhaaḍḍhagāvutagāvutantaresu pāsāṇā honti .
Tāya saññāya kammaṭṭhānaṃ manasikarontāva gacchanti .
Sace kassaci gamane kileso uppajjati , tattheva naṃ niggaṇhāti .
Tathā asakkonto tiṭṭhati .
Athassa pacchato āgacchantopi tiṭṭhati .
So ‘‘ ayaṃ bhikkhu tuyhaṃ uppannavitakkaṃ jānāti , ananucchavikaṃ te etan ’’ ti attānaṃ paṭicodetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā tattheva ariyabhūmiṃ okkamati .
Tathā asakkonto nisīdati .
Athassa pacchato āgacchantopi nisīdatīti soyeva nayo .
Ariyabhūmiṃ okkamituṃ asakkontopi taṃ kilesaṃ vikkhambhetvā kammaṭṭhānaṃ manasikarontova gacchati .
Na kammaṭṭhānavippayuttena cittena pādaṃ uddharati .
Uddharati ce , paṭinivattetvā purimapadesaṃ yeva eti āḷindakavāsī mahāphussadevatthero viya .
So kira ekūnavīsativassāni gatapaccāgatikavattaṃ pūrento eva vihāsi .
ManussāpiP1.258 sudaṃ antarāmagge kasantā ca vapantā ca maddantā ca kammāni ca karontā theraṃ tathāgacchantaṃ disvā ‘‘ ayaṃ thero punappunaṃ nivattitvā gacchati .
Kiṃ nu kho maggamūḷho udāhu kiñci pamuṭṭho ’’ ti samullapanti .
So taṃ anādiyitvā kammaṭṭhānayuttacitteneva samaṇadhammaṃ karonto vīsativassabbhantare arahattaṃ pāpuṇi .
Arahattappattadivaseyevassa caṅkamanakoṭiyaṃ adhivatthā devatā aṅgulīhi dīpaṃ ujjāletvā aṭṭhāsi .
Cattāropi mahārājāno sakko ca devānamindo brahmā ca sahampati upaṭṭhānaṃ agamaṃsu .
Tañca obhāsaṃ disvā vanavāsīmahātissatthero taṃ dutiyadivase pucchi ‘‘ rattibhāge āyasmato santike obhāso ahosi , kiṃ so obhāso ’’ tiV1.269 .
Thero vikkhepaṃ karonto ‘‘ obhāso nāma dīpobhāsopi hoti maṇiobhāsopī ’’ ti evamādimāha .
TatoM1.263 paṭicchādetha tumheti nibaddho āmāti paṭijānitvā ārocesi kālavallimaṇḍapavāsī mahānāgatthero viya ca .
Sopi kira gatapaccāgatikavattaṃ pūrento paṭhamaṃ tāva bhagavato mahāpadhānaṃ pūjessāmīti satta vassāni ṭhānacaṅkamanameva adhiṭṭhāsi .
Puna soḷasa vassāni gatapaccāgatikavattaṃ pūretvā arahattaṃ pāpuṇi .
So kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṃ uddharanto viyuttena uddhate paṭinivattanto gāmassa samīpaṃ gantvā ‘‘ gāvī nu pabbajito nū ’’ ti āsaṅkanīyapadese ṭhatvā cīvaraṃ pārupitvā kacchakantarato udakena pattaṃ dhovitvā udakagaṇḍūsaṃ karoti .
Kiṃ kāraṇā ?
Mā me bhikkhaṃ dātuṃ vandituṃ vā āgate manusse dīghāyukā hothāti vacanamattenāpi kammaṭṭhānavikkhepo ahosīti .
Ajja , bhante , katimīti divasaṃ vā bhikkhugaṇanaṃ vā pañhe vā pucchito pana udakaṃ gilitvā ārocesi .
Sace divasādipucchakā na honti , nikkhamanavelāya gāmadvāre niṭṭhubhitvāva yāti kalambatitthavihāre vassūpagatapaññāsabhikkhū viya .
Te kira āsāḷhīpuṇṇamāyaṃ katikavattaṃ akaṃsu ‘‘ arahattaṃ appatvā aññamaññaṃ na ālapissāmā ’’ ti .
Gāmañca piṇḍāya pavisantā udakagaṇḍūsaṃ katvā pavisiṃsu .
DivasādīsuP1.259 pucchitesu vuttanayeneva paṭipajjiṃsu .
Tattha manussā niṭṭhubhanaṃ disvā jāniṃsu ,‘‘ ajjeko āgato , ajja dve ’’ ti .
Evañca cintesuṃ ‘‘ kiṃ nu kho ete amhehiyeva saddhiṃ na sallapanti , udāhu aññamaññampi , yadi aññamaññaṃ na sallapanti , addhā vivādajātā bhavissanti , etha ne aññamaññaṃ khamāpessāmā ’’ ti sabbe vihāraṃ gantvā paññāsāya bhikkhusu dvepi bhikkhū ekokāse nāddasaṃsu .
Tato yo tesu cakkhumā puriso , so āha ‘‘ na bho kalahakārakānaṃ okāso īdiso hoti , susammaṭṭhaṃ cetiyaṅgaṇaṃ bodhiyaṅgaṇaṃ , sunikkhittā sammajjaniyo , sūpaṭṭhapitaṃ pānīyaṃ paribhojanīyan ’’ ti .
Te tatova nivattā , tepi bhikkhū antotemāseyeva arahattaṃ patvā mahāpavāraṇāya visuddhipavāraṇaṃ pavāresuṃ .
Evaṃ kālavallimaṇḍapavāsī mahānāgatthero viya kalambatitthavihāre vassūpagatabhikkhū viyaV1.270 ca kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṃ uddharanto gāmasamīpaṃM1.264 patvā udakagaṇḍūsaṃ katvā vīthiyo sallakkhetvā yattha surāsoṇḍadhuttādayo kalahakārakā caṇḍahatthiassādayo vā natthi , taṃ vīthiṃ paṭipajjati .
Tattha ca piṇḍāya caramāno na turitaturito viya javena gacchati .
Na hi javena piṇḍapātiyadhutaṅgaṃ nāma kiñci atthi .
Visamabhūmibhāgappattaṃ pana udakasakaṭaṃ viya niccalo hutvā gacchati .
Anugharaṃ paviṭṭho ca taṃ dātukāmaṃ vā adātukāmaṃ vā sallakkhetuṃ tadanurūpaṃ kālaṃ āgamento bhikkhaṃ gahetvā antogāme vā bahigāme vā vihārameva vā āgantvā yathāphāsuke patirūpe okāse nisīditvā kammaṭṭhānaṃ manasikaronto āhāre paṭikūlasaññaṃ upaṭṭhāpetvā akkhabbhañjanavaṇalepanaputtamaṃsūpamāvasena naṃ paccavekkhanto aṭṭhaṅgasamannāgataṃ āhāraṃ āhāreti , neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya .
Bhuttāvī ca udakakiccaṃ katvā muhuttaṃ bhattakilamathaṃ paṭippassambhetvā yathā purebhattaṃ , evaṃ pacchābhattaṃ .
Yathā purimayāmaṃ , evaṃ pacchimayāmañca kammaṭṭhānameva manasi karoti , ayaṃ vuccati harati ca paccāharati cāti .
IdaṃP1.260 pana haraṇapaccāharaṇasaṅkhātaṃ gatapaccāgatikavattaṃ pūrento yadi upanissayasampanno hoti .
Paṭhamavaye eva arahattaṃ pāpuṇāti .
No ce paṭhamavaye pāpuṇāti , atha majjhimavaye .
No ce majjhimavaye pāpuṇāti , atha pacchimavaye .
No ce pacchimavaye pāpuṇāti , atha maraṇasamaye .
No ce maraṇasamaye pāpuṇāti , atha devaputto hutvā .
No ce devaputto hutvā pāpuṇāti , anuppanne buddhe nibbatto paccekabodhiṃ sacchikaroti .
No ce paccekabodhiṃ sacchikaroti , atha buddhānaṃ sammukhībhāve khippābhiñño vā hoti seyyathāpi thero bāhiyo dārucīriyo , mahāpañño vā seyyathāpi thero sāriputto , mahiddhiko vā seyyathāpi thero mahāmoggallāno , dhutaṅgadharo vā seyyathāpi thero mahākassapo , dibbacakkhuko vā seyyathāpi thero anuruddho , vinayadharo vā seyyathāpi thero upāli , dhammakathiko vā seyyathāpi thero puṇṇo mantāṇiputto , āraññiko vā seyyathāpi thero revato , bahussuto vā seyyathāpi thero ānando , sikkhākāmo vā seyyathāpi thero rāhulo buddhaputtoti .
Iti imasmiṃ catukke yvāyaṃ harati ca paccāharati ca , tassa gocarasampajaññaṃ sikhāpattaṃ hoti .
AbhikkamādīsuM1.265 pana asammuyhanaṃ asammohasampajaññaṃ .
Taṃ evaṃ veditabbaṃ – idha bhikkhu abhikkamantoV1.271 vā paṭikkamanto vā yathā andhaputhujjanā abhikkamādīsu ‘‘ attā abhikkamati , attanā abhikkamo nibbattito ’’ ti vā ‘‘ ahaṃ abhikkamāmi , mayā abhikkamo nibbattito ’’ ti vā sammuyhanti .
Tathā asammuyhanto ‘‘ abhikkamāmī ’’ ti citte uppajjamāne teneva cittena saddhiṃ cittasamuṭṭhānā vāyodhātu viññattiṃ janayamānā uppajjati , iti cittakiriyavāyodhātuvipphāravasena ayaṃ kāyasammato aṭṭhisaṅghāto abhikkamati , tassevaṃ abhikkamato ekekapāduddharaṇe pathavīdhātu āpodhātūti dve dhātuyo omattā honti mandā , itarā dve adhimattā honti balavatiyo , tathā atiharaṇavītiharaṇesu .
Vossajjane tejovāyodhātuyo omattā honti mandā , itarā dve adhimattā honti balavatiyo .
Tathā sannikkhepanasannirumbhanesu .
Tattha uddharaṇe pavattāP1.261 rūpārūpadhammā atiharaṇaṃ na pāpuṇanti .
Tathā atiharaṇe pavattā vītiharaṇaṃ , vītiharaṇe pavattā vossajjanaṃ , vossajjane pavattā sannikkhepanaṃ , sannikkhepane pavattā sannirumbhanaṃ na pāpuṇanti .
Tattha tattheva pabbaṃ pabbaṃ sandhi sandhi odhi odhi hutvā tattakapāle pakkhittatilāni viya paṭapaṭāyantā bhijjanti .
Tattha ko eko abhikkamati ?
Kassa vā ekassa abhikkamanaṃ ?
Paramatthato hi dhātūnaṃyeva gamanaṃ , dhātūnaṃ ṭhānaṃ , dhātūnaṃ nisajjanaṃ , dhātūnaṃ sayanaṃ , tasmiṃ tasmiñhi koṭṭhāse saddhiṃ rūpena –
Aññaṃ uppajjate cittaṃ , aññaṃ cittaṃ nirujjhati ;
Avīcimanusambandho , nadīsotova vattatīti .
Evaṃ abhikkamādīsu asammuyhanaṃ asammohasampajaññaṃ nāmāti ;
Niṭṭhito abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotīti padassa attho ;
Ālokite vilokiteti ettha pana ālokitaṃ nāma purato pekkhanaṃ .
Vilokitaṃ nāma anudisāpekkhanaṃ .
Aññānipi heṭṭhā upari pacchato pekkhanavasena olokitaullokitāpalokitāni nāmaM1.266 honti , tāni idha na gahitāni .
Sāruppavasena pana imāneva dve gahitāni , iminā vā mukhena sabbānipi tāni gahitānevāti .
TatthaV1.272 ‘‘ ālokessāmī ’’ ti citte uppanne cittavaseneva anoloketvā atthapariggahaṇaṃ sātthakasampajaññaṃ .
Taṃ āyasmantaṃ nandaṃ kāyasakkhiṃ katvā veditabbaṃ .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ sace , bhikkhave , nandassa puratthimā disā āloketabbā hoti , sabbaṃ cetasā samannāharitvā nando puratthimaṃ disaṃ āloketi , evaṃ me puratthimaṃ disaṃ ālokayato na abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyunti iti so tattha sampajāno hoti , sace , bhikkhave , nandassa pacchimā disā , uttarā disā , dakkhiṇā disā , uddhaṃ , adho , anudisā āloketabbā hoti , sabbaṃ cetaso samannāharitvā nando anudisaṃ āloketi .
Evaṃ me anudisaṃ ālokayato … pe … sampajāno hotī ’’ ti ( a . ni .8.9).
Apica idhāpi pubbe vuttacetiyadassanādivaseneva sātthakatā ca sappāyatā ca veditabbā .
Kammaṭṭhānassa pana avijahanameva gocarasampajaññaṃ .
Tasmā khandhadhātuāyatanakammaṭṭhānikehi attano kammaṭṭhānavaseneva , kasiṇādikammaṭṭhānikehiP1.262 vā pana kammaṭṭhānasīseneva ālokanavilokanaṃ kātabbaṃ .
Abbhantare attā nāma āloketā vā viloketā vā natthi , ālokessāmīti pana citte uppajjamāne teneva cittena saddhiṃ cittasamuṭṭhānā vāyodhātu viññattiṃ janayamānā uppajjati .
Iti cittakiriyavāyodhātuvipphāravaseneva heṭṭhimaṃ akkhidalaṃ adho sīdati , uparimaṃ uddhaṃ laṅgheti , koci yantakena vivaranto nāma natthi , tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ sādhentaṃ uppajjatīti .
Evaṃ sampajānanaṃ panettha asammohasampajaññaṃ nāma .
Apica mūlapariññāāgantukatāvakālikabhāvavasenapettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ .
Mūlapariññāvasena tāva –
Bhavaṅgāvajjanañceva , dassanaṃ sampaṭicchanaṃ ;
Santīraṇaṃ voṭṭhabbanaṃ , javanaṃ bhavati sattamaṃ .
Tattha bhavaṅgaṃ upapattibhavassa aṅgakiccaṃ sādhayamānaṃ pavattati , taṃ āvaṭṭetvā kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā , tannirodhā cakkhuviññāṇaṃM1.267 dassanakiccaṃ sādhayamānaṃV1.273 , tannirodhā vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ sādhayamānā , tannirodhā vipākamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ sādhayamānā , tannirodhā kiriyamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbapanakiccaṃ sādhayamānā , tannirodhā sattakkhattuṃ javanaṃ javati .
Tattha paṭhamajavanepi ‘‘ ayaṃ itthī , ayaṃ puriso ’’ ti rajjanadussanamuyhanavasena ālokitavilokitaṃ na hoti .
Dutiyajavanepi … pe … sattamajavanepi .
Etesu pana yuddhamaṇḍale yodhesu viya heṭṭhupariyavasena bhijjitvā patitesu ‘‘ ayaṃ itthī , ayaṃ puriso ’’ ti rajjanādivasena ālokitavilokitaṃ hoti .
Evaṃ tāvettha mūlapariññāvasena asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ .
Cakkhudvāre pana rūpe āpāthagate bhavaṅgacalanato uddhaṃ sakakiccaṃ nipphādanavasena āvajjanādīsu uppajjitvā niruddhesu avasāne javanaṃ uppajjati .
Taṃ pubbe uppannānaṃ āvajjanādīnaṃ gehabhūte cakkhudvāre āgantukapuriso viya hoti .
Tassa yathā paragehe kiñci yācituṃ paviṭṭhassa āgantukapurisassa gehasāmikesu tuṇhīmāsinesu āṇākaraṇaṃ na yuttaṃ .
Evaṃ āvajjanādīnaṃ gehabhūte cakkhudvāreP1.263 āvajjanādīsupi arajjantesu adussantesu amuyhantesu ca rajjanadussanamuyhanaṃ ayuttanti evaṃ āgantukabhāvavasena asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ .
Yāni pana tāni cakkhudvāre voṭṭhabbapanapariyosānāni cittāni uppajjanti , tāni saddhiṃ sampayuttadhammehi tattha tattheva bhijjanti , aññamaññaṃ na passantīti ittarāni tāvakālikāni honti .
Tattha yathā ekasmiṃ ghare sabbesu mānusakesu matesu avasesassa ekassa taṅkhaṇeññeva maraṇadhammassa na yuttā naccagītādīsu abhirati nāma , evameva ekadvāre sasampayuttesu āvajjanādīsu tattha tattheva matesu avasesassa taṅkhaṇeññeva maraṇadhammassa javanassāpi rajjanadussanamuyhanavasena abhirati nāma na yuttāti evaṃ tāvakālikabhāvavasena asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ .
Apica khandhāyatanadhātupaccayapaccavekkhaṇavasenapetaṃ veditabbaṃ .
Ettha hi cakkhu ceva rūpañca rūpakkhandho , dassanaṃ viññāṇakkhandho , taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho , saññā saññākkhandho , phassādikā saṅkhārakkhandho .
EvametesaṃM1.268 pañcannaṃ khandhānaṃ samavāye ālokanavilokanaṃV1.274 paññāyati .
Tattha ko eko āloketi , ko viloketi ?
Tathā cakkhu cakkhāyatanaṃ , rūpaṃ rūpāyatanaṃ , dassanaṃ manāyatanaṃ , vedanādayo sampayuttadhammā dhammāyatanaṃ .
Evametesaṃ catunnaṃ āyatanānaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati .
Tattha ko eko āloketi , ko viloketi ?
Tathā cakkhu cakkhudhātu , rūpaṃ rūpadhātu , dassanaṃ cakkhuviññāṇadhātu , taṃsampayuttā vedanādayo dhammadhātu .
Evametāsaṃ catunnaṃ dhātūnaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati .
Tattha ko eko āloketi , ko viloketi ?
Tathā cakkhu nissayapaccayo , rūpaṃ ārammaṇapaccayo , āvajjanaṃ anantarasamanantarūpanissayanatthivigatapaccayo , āloko upanissayapaccayo vedanādayo sahajātapaccayo .
Evametesaṃ paccayānaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati .
Tattha ko eko āloketi , ko viloketīti ?
Evamettha khandhāyatanadhātupaccayapaccavekkhaṇavasenapiP1.264 asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ .
Samiñjite pasāriteti pabbānaṃ samiñjanapasāraṇe .
Tattha cittavaseneva samiñjanapasāraṇaṃ akatvā hatthapādānaṃ samiñjanapasāraṇapaccayā atthānatthaṃ pariggahetvā atthapariggahaṇaṃ sātthakasampajaññaṃ .
Tattha hatthapāde aticiraṃ samiñjetvā pasāretvā eva vā ṭhitassa khaṇe khaṇe vedanā uppajjanti , cittaṃ ekaggaṃ na labhati , kammaṭṭhānaṃ paripatati , visesaṃ nādhigacchati .
Kāle samiñjentassa kāle pasārentassa pana tā vedanā na uppajjanti , cittaṃ ekaggaṃ hoti , kammaṭṭhānaṃ phātiṃ gacchati , visesamadhigacchatīti evaṃ atthānatthapariggahaṇaṃ veditabbaṃ .
Atthe pana satipi sappāyāsappāyaṃ pariggaṇhitvā sappāyapariggahaṇaṃ sappāyasampajaññaṃ .
Tatrāyaṃ nayo – mahācetiyaṅgaṇe kira daharabhikkhū sajjhāyaṃ gaṇhanti .
Tesaṃ piṭṭhipasse daharabhikkhuniyo dhammaṃ suṇanti .
Tatreko daharo hatthaṃ pasārento kāyasaṃsaggaṃ patvā teneva kāraṇena gihī jāto .
Aparopi bhikkhu pādaṃ pasārento aggimhi pasāresi , aṭṭhiṃ āhacca pādo jhāyi .
Aparo vammike pasāresi , so āsīvisena daṭṭho .
Aparo cīvarakuṭidaṇḍake pasāresi , taṃ maṇisappoM1.269 ḍaṃsi .
Tasmā evarūpe asappāye apasāretvā sappāye pasāretabbaṃ .
Idamettha sappāyasampajaññaṃ .
GocarasampajaññaṃV1.275 pana mahātheravatthunā dīpetabbaṃ – mahāthero kira divāṭṭhāne nisinno antevāsikehi saddhiṃ kathayamāno sahasā hatthaṃ samiñjetvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā saṇikaṃ samiñjesi .
Taṃ antevāsikā pucchiṃsu ‘‘ kasmā bhante sahasā hatthaṃ samiñjetvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā saṇikaṃ samiñjayitthā ’’ ti .
Yato paṭṭhāyāhaṃ , āvuso , kammaṭṭhānaṃ manasikātuṃ āraddho , na me kammaṭṭhānaṃ muñcitvā hattho samiñjitapubbo , idāni pana tumhehi saddhiṃ kathayamānena kammaṭṭhānaṃ muñcitvā samiñjito , tasmā puna yathāṭhāne ṭhapetvā samiñjesinti .
Sādhu , bhante , bhikkhunā nāma evarūpenaP1.265 bhavitabbanti .
Evametthāpi kammaṭṭhānāvijahanameva gocarasampajaññanti veditabbaṃ .
Abbhantare attā nāma koci samiñjento vā pasārento vā natthi .
Vuttappakāracittakiriyavāyodhātuvipphārena pana suttakaḍḍhanavasena dāruyantassa hatthapādalaḷanaṃ viya samiñjanapasāraṇaṃ hotīti evaṃ parijānanaṃ panettha asammohasampajaññanti veditabbaṃ .
Saṅghāṭipattacīvaradhāraṇeti ettha saṅghāṭicīvarānaṃ nivāsanapārupanavasena pattassa bhikkhāpaṭiggahaṇādivasena paribhogo dhāraṇaṃ nāma .
Tattha saṅghāṭicīvaradhāraṇe tāva nivāsetvā pārupitvā ca piṇḍāya carato āmisalābho ‘‘ sītassa paṭighātāyā ’’ tiādinā nayena bhagavatā vuttappakāroyeva ca attho attho nāma .
Tassa vasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ .
Uṇhapakatikassa pana dubbalassa ca cīvaraṃ sukhumaṃ sappāyaṃ .
Sītālukassa ghanaṃ dupaṭṭaṃ .
Viparītaṃ asappāyaṃ .
Yassa kassaci jiṇṇaṃ asappāyameva .
Aggaḷādidāne hissa taṃ palibodhakaraṃ hoti .
Tathā paṭṭuṇṇadukūlādibhedaṃ lobhanīyacīvaraṃ .
Tādisañhi araññe ekakassa nivāsantarāyakaraṃ jīvitantarāyakaraṃ vāpi hoti .
Nippariyāyena pana yaṃ nimittakammādimicchājīvavasena uppannaṃ , yañcassa sevamānassa akusalā dhammā abhivaḍḍhanti , kusalā dhammā parihāyanti , taṃ asappāyaṃ .
Viparītaṃ sappāyaṃM1.270 .
Tassa vasenettha sappāyasampajaññaṃ , kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ .
Abbhantare attā nāma koci cīvaraṃ pārupanto natthi .
VuttappakāracittakiriyavāyodhātuvipphārenevaV1.276 pana cīvarapārupanaṃ hoti .
Tattha cīvarampi acetanaṃ , kāyopi acetano .
Cīvaraṃ na jānāti ‘‘ mayā kāyo pāruto ’’ ti .
Kāyopi na jānāti ‘‘ ahaṃ cīvarena pāruto ’’ ti , dhātuyova dhātusamūhaṃ paṭicchādenti paṭapilotikāya potthakarūpapaṭicchādane viya .
Tasmā neva sundaraṃ cīvaraṃ labhitvā somanassaṃ kātabbaṃ , na asundaraṃ labhitvā domanassaṃ .
NāgavammikacetiyarukkhādīsuP1.266 hi keci mālāgandhadhūmavatthādīhi sakkāraṃ karonti , keci gūthamuttakaddamadaṇḍasatthappahārādīhi asakkāraṃ , na te nāgavammikarukkhādayo somanassaṃ vā domanassaṃ vā karonti ;
evameva neva sundaraṃ cīvaraṃ labhitvā somanassaṃ kātabbaṃ , na asundaraṃ labhitvā domanassanti evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasena panettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ .
Pattadhāraṇepi pattaṃ sahasāva aggahetvā imaṃ gahetvā piṇḍāya caramāno bhikkhaṃ labhissāmīti evaṃ pattagahaṇapaccayā paṭilabhitabbaatthavasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ .
Kisadubbalasarīrassa pana garu patto asappāyo .
Yassa kassaci catupañcagaṇḍikāhato dubbisodhanīyo asappāyova .
Duddhotapatto hi na vaṭṭati , taṃ dhovantasseva cassa palibodho hoti .
Maṇivaṇṇapatto pana lobhanīyo cīvare vuttanayeneva asappāyo .
Nimittakammādivasena laddho pana yañcassa sevamānassa akusalā dhammā abhivaḍḍhanti , kusalā dhammā parihāyanti , ayaṃ ekantaasappāyova .
Viparīto sappāyo .
Tassa vasenettha sappāyasampajaññaṃ , kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ .
Abbhantare attā nāma koci pattaṃ gaṇhanto natthi .
Vuttappakāracittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pana pattaggahaṇaṃ nāma hoti .
Tattha pattopi acetano , hatthāpi acetanā .
Patto na jānāti ‘‘ ahaṃ hatthehi gahito ’’ ti .
Hatthāpi na jānanti ‘‘ patto amhehi gahito ’’ ti .
DhātuyovaM1.271 dhātusamūhaṃ gaṇhanti saṇḍāsena aggivaṇṇapattaggahaṇe viyāti evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ .
Apica yathā chinnahatthapāde vaṇamukhehi paggharitapubbalohitakimikule nīlamakkhikasamparikiṇṇe anāthasālāyaṃ nipanne anāthamanusse disvā dayālukā purisā tesaṃ vaṇapaṭṭacoḷakāniV1.277 ceva kapālādīhi ca bhesajjāni upanāmenti .
Tattha coḷakānipi kesañci saṇhāni , kesañci thūlāni pāpuṇanti .
Bhesajjakapālakānipi kesañci susaṇṭhānāni , kesañci dussaṇṭhānāni pāpuṇanti , na te tattha sumanā vā dummanā vā honti .
Vaṇappaṭicchādanamatteneva hi coḷakena bhesajjapaṭiggahaṇamatteneva ca kapālakenaP1.267 tesamattho , evameva yo bhikkhu vaṇacoḷakaṃ viya cīvaraṃ , bhesajjakapālakaṃ viya pattaṃ , kapāle bhesajjamiva ca patte laddhaṃ bhikkhaṃ sallakkheti .
Ayaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe asammohasampajaññena uttamasampajānakārīti veditabbo .
Asitādīsu asiteti piṇḍapātabhojane .
Pīteti yāguādipāne .
Khāyiteti piṭṭhakhajjakādikhādane .
Sāyiteti madhuphāṇitādisāyane .
Tattha ‘‘ neva davāyā ’’ tiādinā nayena vutto aṭṭhavidhopi attho attho nāma .
Tassa vasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ .
Lūkhapaṇītatittamadhurādīsu pana yena bhojanena yassa aphāsu hoti , taṃ tassa asappāyaṃ .
Yaṃ pana nimittakammādivasena paṭiladdhaṃ , yañcassa bhuñjato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti , kusalā dhammā parihāyanti , taṃ ekantaasappāyameva .
Viparītaṃ sappāyaṃ .
Tassa vasenettha sappāyasampajaññaṃ , kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ .
Abbhantare attā nāma koci bhuñjako natthi , vuttappakāracittakiriyavāyodhātuvipphāravaseneva pana pattapaṭiggahaṇaṃ nāma hoti .
Cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva hatthassa patte otāraṇaṃ nāma hoti .
Cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva ālopakaraṇaṃ ālopauddharaṇaṃ mukhavivaraṇañca hoti .
Na koci kuñcikāya yantakena ca hanukaṭṭhīni vivarati , cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva ālopassa mukhe ṭhapanaṃ , uparidantānaṃ musalakiccasādhanaṃ , heṭṭhādantānaṃ udukkhalakiccasādhanaṃ , jivhāya hatthakiccasādhanañca hoti .
ItiM1.272 taṃ tattha aggajivhāya tanukakheḷo mūlajivhāya bahalakheḷo makkheti .
Taṃ heṭṭhādantaudukkhale jivhāhatthaparivattitaṃ kheḷaudakatemitaṃ uparidantamusalasañcuṇṇitaṃ koci kaṭacchunā vā dabbiyā vā antopavesento nāma natthi , vāyodhātuyāva pavisati .
Paviṭṭhaṃ paviṭṭhaṃ koci palālasantharaṃ katvā dhārento nāma natthi , vāyodhātuvaseneva tiṭṭhati .
Ṭhitaṃ ṭhitaṃV1.278 koci uddhanaṃ katvā aggiṃ jāletvā pacanto nāma natthi , tejodhātuyāva paccati .
Pakkaṃ pakkaṃP1.268 koci daṇḍena vā yaṭṭhiyā vā bahi nīhārako nāma natthi , vāyodhātuyeva nīharati .
Iti vāyodhātu atiharati ca vītiharati ca dhāreti ca parivatteti ca sañcuṇṇeti visoseti ca nīharati ca .
Pathavīdhātu dhāreti ca parivatteti ca sañcuṇṇeti ca visoseti ca .
Āpodhātu sineheti ca allattañca anupāleti .
Tejodhātu antopaviṭṭhaṃ paripāceti .
Ākāsadhātu añjaso hoti .
Viññāṇadhātu tattha tattha sammāpayogamanvāya ābhujatīti evaṃpavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ .
Apica gamanato pariyesanato paribhogato āsayato nidhānato aparipakkato paripakkato phalato nissandato sammakkhaṇatoti evaṃ dasavidhapaṭikūlabhāvapaccavekkhaṇatopettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ .
Vitthārakathā panettha visuddhimagge āhārapaṭikūlasaññāniddesato gahetabbā .
Uccārapassāvakammeti uccārassa ca passāvassa ca karaṇe .
Tattha pattakāle uccārapassāvaṃ akarontassa sakalasarīrato sedā muccanti , akkhīni bhamanti , cittaṃ na ekaggaṃ hoti , aññe ca rogā uppajjanti .
Karontassa pana sabbaṃ taṃ na hotīti ayamettha attho .
Tassa vasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ .
Aṭṭhāne uccārapassāvaṃ karontassa pana āpatti hoti , ayaso vaḍḍhati , jīvitantarāyo hoti .
Patirūpe ṭhāne karontassa sabbaṃ taṃ na hotīti idamettha sappāyaṃ .
Tassa vasena sappāyasampajaññaṃ , kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ .
AbbhantareM1.273 attā nāma koci uccārapassāvaṃ karonto natthi .
Cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pana uccārapassāvakammaṃ hoti .
Yathā pana pakke gaṇḍe gaṇḍabhedena pubbalohitaṃ akāmatāya nikkhamati , yathā ca atibharitā udakabhājanā udakaṃ akāmatāya nikkhamati , evaṃ pakkāsayamuttavatthīsu sannicitā uccārapassāvā vāyuvegasamuppīḷitāV1.279 akāmatāyapi nikkhamanti .
So panāyaṃ evaṃ nikkhamanto uccārapassāvo neva tassa bhikkhuno attano hoti , na parassa .
Kevalaṃ sarīranissandovaP1.269 hoti .
Yathā kiṃ ?
Yathā udakakumbhato purāṇaudakaṃ chaḍḍentassa neva taṃ attano hoti , na paresaṃ .
Kevalaṃ paṭijagganamattameva hoti .
Evaṃpavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ .
Gatādīsu gateti gamane .
Ṭhiteti ṭhāne .
Nisinneti nisajjāya .
Sutteti sayane .
Jāgariteti jāgaraṇe .
Bhāsiteti kathane .
Tuṇhībhāveti akathane .
‘‘ Gacchanto vā gacchāmīti pajānāti , ṭhito vā ṭhitomhīti pajānāti , nisinno vā nisinnomhīti pajānāti , sayāno vā sayānomhīti pajānātī ’’ ti imasmiñhi ṭhāne addhānairiyāpathā kathitā .
‘‘ Abhikkante paṭikkante ālokite vilokite samiñjite pasārite ’’ ti imasmiṃ majjhimā .
‘‘ Gate ṭhite nisinne sutte jāgarite ’’ ti idha pana khuddakacuṇṇikairiyāpathā kathitā .
Tasmā etesupi vuttanayeneva sampajānakāritā veditabbā .
Tipiṭakamahāsīvatthero panāha – yo ciraṃ gantvā vā caṅkamitvā vā aparabhāge ṭhito iti paṭisañcikkhati ‘‘ caṅkamanakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā ’’ ti , ayaṃ gate sampajānakārī nāma .
Yo sajjhāyaṃ vā karonto pañhaṃ vā vissajjento kammaṭṭhānaṃ vā manasikaronto ciraṃ ṭhatvā aparabhāge nisinno iti paṭisañcikkhati ‘‘ ṭhitakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā ’’ ti , ayaṃ ṭhite sampajānakārī nāma .
Yo sajjhāyādikaraṇavaseneva ciraṃ nisīditvā aparabhāge nipanno iti paṭisañcikkhati ‘‘ nisinnakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā ’’ ti , ayaṃ nisinne sampajānakārī nāma .
Yo pana nipannako sajjhāyaṃ vā karonto kammaṭṭhānaṃ vā manasikaronto niddaṃ okkamitvā aparabhāge vuṭṭhāyaM1.274 iti paṭisañcikkhati ‘‘ sayanakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā ’’ ti , ayaṃ sutte jāgarite ca sampajānakārī nāma .
Kiriyamayacittānañhi appavattaṃ suttaṃ nāma , pavattaṃ jāgaritaṃ nāmāti .
Yo pana bhāsamāno ‘‘ ayaṃ saddo nāma oṭṭhe ca paṭicca dante ca jivhañca tāluñca paṭicca cittassa tadanurūpaṃ payogaṃ paṭicca jāyatī ’’ ti sato sampajāno bhāsati , ciraṃ vā pana kālaṃ sajjhāyaṃ vā katvā dhammaṃ vā kathetvā kammaṭṭhānaṃV1.280 vā parivattetvā pañhaṃ vā vissajjetvā aparabhāge tuṇhībhūtoP1.270 iti paṭisañcikkhati ‘‘ bhāsitakāle uppannā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā ’’ ti , ayaṃ bhāsite sampajānakārī nāma .
Yo tuṇhībhūto ciraṃ dhammaṃ vā kammaṭṭhānaṃ vā manasikatvā aparabhāge iti paṭisañcikkhati ‘‘ tuṇhībhūtakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā , upādārūpapavattiyā sati bhāsati nāma , asati tuṇhī bhavati nāmā ’’ ti , ayaṃ tuṇhībhāve sampajānakārī nāmāti .
Tayidaṃ mahāsīvattherena vuttaṃ asammohadhuraṃ imasmiṃ satipaṭṭhānasutte adhippetaṃ .
Sāmaññaphale pana sabbampi catubbidhaṃ sampajaññaṃ labbhati .
Tasmā visesato ettha asammohasampajaññasseva vasena sampajānakāritā veditabbā .
Sampajānakārī sampajānakārīti ca sabbapadesu satisampayuttasseva sampajaññassa vasenattho veditabbo .
Vibhaṅgappakaraṇe pana ,‘‘ sato sampajāno abhikkamati , sato sampajāno paṭikkamatī ’’ ti ( vibha .523) evametāni padāni vibhattāneva .
Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ catusampajaññapariggahaṇena attano vā kāye , parassa vā kāye , kālena vā attano , kālena vā parassa kāye kāyānupassī viharati .
Idha samudayavayadhammānupassītiādīsu rūpakkhandhasseva samudayo ca vayo ca nīharitabbo .
Sesaṃ vuttasadisameva .
Idha catusampajaññapariggāhikā sati dukkhasaccaṃ , tassā samuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayasaccaṃ , ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ , vuttappakāro ariyamaggo maggasaccaṃ .
Evaṃ catusaccavasena ussakkitvā nibbutiṃ pāpuṇātīti idamekassaM1.275 catusampajaññapariggāhakassa bhikkhuno vasena yāva arahattā niyyānamukhanti .
Catusampajaññapabbavaṇṇanā niṭṭhitā .

Paṭikūlamanasikārapabbavaṇṇanā

110. EvaṃV1.281 catusampajaññavasena kāyānupassanaṃ vibhajitvā idāni paṭikūlamanasikāravasena vibhajituṃ puna caparan tiādimāha .
Tattha imameva kāyan tiādīsu yaṃ vattabbaṃ siyā , taṃ sabbaṃ sabbākārena vitthārato visuddhimagge kāyagatāsatikammaṭṭhāne vuttaṃ .
Ubhatomukhāti heṭṭhā ca upari cāti dvīhi mukhehi yuttā .
NānāvihitassātiP1.271 nānāvidhassa .
Idaṃ panettha opammasaṃsandanaṃ – ubhatomukhā putoḷi viya hi cātumahābhūtiko kāyo , tattha missetvā pakkhittanānāvidhadhaññaṃ viya kesādayo dvattiṃsākārā , cakkhumā puriso viya yogāvacaro , tassa taṃ putoḷiṃ muñcitvā paccavekkhato nānāvidhadhaññassa pākaṭakālo viya yogino dvattiṃsākārassa vibhūtākāro veditabbo .
Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ kesādipariggahaṇena attano vā kāye , parassa vā kāye , kālena vā attano , kālena vā parassa kāye kāyānupassī viharati , ito paraṃ vuttanayameva .
Kevalañhi idha dvattiṃsākārapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā niyyānamukhaṃ veditabbaṃ .
Sesaṃ purimasadisamevāti .
Paṭikūlamanasikārapabbavaṇṇanā niṭṭhitā .