3. Mahāvedallasuttavaṇṇanā

449. EvaṃV2.231 me sutan ti mahāvedallasuttaṃ .

Tattha āyasmāti sagāravasappatissavacanametaṃ .

Mahākoṭṭhikoti tassa therassa nāmaṃ .

Paṭisallānā vuṭṭhitoti phalasamāpattito vuṭṭhito .

Duppañño duppaññoti ettha paññāya duṭṭhaṃ nāma natthi , appañño nippaññoti attho .

Kittāvatā nu khoti kāraṇaparicchedapucchā , kittakena nu kho evaṃ vuccatītiM2.235 attho .

Pucchā ca nāmesā adiṭṭhajotanāpucchā , diṭṭhasaṃsandanāpucchā , vimaticchedanāpucchā , anumatipucchā , kathetukamyatāpucchāti pañcavidhā hoti .

Tāsamidaṃ nānākaraṇaṃ –

Katamā adiṭṭhajotanāpucchā ?

Pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ , tassa ñāṇāya dassanāya tulanāya tīraṇāya vibhūtāya vibhāvanatthāya pañhaṃ pucchati .

Ayaṃ adiṭṭhajotanāpucchā .

Katamā diṭṭhasaṃsandanāpucchā ?

Pakatiyā lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ tulitaṃ tīritaṃ vibhūtaṃ vibhāvitaṃ , aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati .

Ayaṃ diṭṭhasaṃsandanāpucchā .

Katamā vimaticchedanāpucchā ?

Pakatiyā saṃsayapakkhando hoti vimatipakkhando , dveḷhakajāto ,‘‘ evaṃ nu kho , na nu kho , kiṃ nu kho , kathaṃ nu kho ’’ ti , so vimaticchedanatthāyaP2.335 pañhaṃ pucchati .

Ayaṃ vimaticchedanāpucchā ( mahāni .150; cūḷani . puṇṇakamāṇavapucchāniddesa 12).

‘‘ Taṃ kiṃ maññatha , bhikkhave , rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vāti ?

Aniccaṃ , bhante ’’ ti ( mahāva .21) evarūpā anumatiṃ gahetvā dhammadesanākāle pucchā anumatipucchā nāma .

‘‘ CattāromeV2.232 , bhikkhave , satipaṭṭhānā , katame cattāro ’’ ti ( saṃ . ni .5.390) evarūpā bhikkhusaṅghaṃ sayameva pucchitvā sayameva vissajjetukāmassa pucchā kathetukamyatāpucchā nāma .

Tāsu idha diṭṭhasaṃsandanāpucchā adhippetā .

Thero hi attano divāṭṭhāne nisīditvā sayameva pañhaṃ samuṭṭhapetvā sayaṃ vinicchinanto idaṃ suttaṃ ādito paṭṭhāya matthakaṃ pāpesi .

Ekacco hi pañhaṃ samuṭṭhāpetuṃyeva sakkoti na nicchetuṃ ;

ekacco nicchetuṃ sakkoti na samuṭṭhāpetuṃ ;

ekacco ubhayampi na sakkoti ;

ekacco ubhayampi sakkoti .

Tesu thero ubhayampi sakkotiyeva .

Kasmā ?

Mahāpaññatāya .

Mahāpaññaṃ nissāya hi imasmiṃ sāsane sāriputtatthero , mahākaccānatthero , puṇṇatthero , kumārakassapatthero , ānandatthero , ayameva āyasmāti sambahulā therā visesaṭṭhānaṃ adhigatā .

Na hi sakkā yāya vā tāya vā appamattikāya paññāya samannāgatena bhikkhunāM2.236 sāvakapāramīñāṇassa matthakaṃ pāpuṇituṃ , mahāpaññena pana sakkāti mahāpaññatāya sāriputtatthero taṃ ṭhānaṃ adhigato .

Paññāya hi therena sadiso natthi .

Teneva naṃ bhagavā etadagge ṭhapesi –

‘‘ etadaggaṃ , bhikkhave , mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ mahāpaññānaṃ yadidaṃ sāriputto ’’ ti ( a . ni .1.189).

Tathā na sakkā yāya vā tāya vā appamattikāya paññāya samannāgatena bhikkhunā bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa sabbaññutaññāṇena saddhiṃ saṃsanditvā samānetvā vitthārena atthaṃ vibhajetuṃ , mahāpaññena pana sakkāti mahāpaññatāya mahākaccānatthero tattha paṭibalo jāto , teneva naṃ bhagavā etadagge ṭhapesi –

‘‘ etadaggaṃ , bhikkhave , mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ vibhajantānaṃ yadidaṃ mahākaccāno ’’ ti ( a . ni .1.197).

TathāP2.336 na sakkā yāya vā tāya vā appamattikāya paññāya samannāgatena bhikkhunā dhammakathaṃ kathentena dasa kathāvatthūni āharitvā satta visuddhiyo vibhajantena dhammakathaṃ kathetuṃ , mahāpaññena pana sakkāti mahāpaññatāya puṇṇatthero catuparisamajjhe alaṅkatadhammāsane cittabījaniṃ gahetvā nisinno līḷāyanto puṇṇacando viya dhammaṃ kathesi .

Teneva naṃ bhagavā etadaggeV2.233 ṭhapesi –

‘‘ etadaggaṃ , bhikkhave , mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dhammakathikānaṃ yadidaṃ puṇṇo mantāṇiputto ’’ ti ( a . ni .1.196).

Tathā yāya vā tāya vā appamattikāya paññāya samannāgato bhikkhu dhammaṃ kathento ito vā etto vā anukkamitvā yaṭṭhikoṭiṃ gahetvā andho viya , ekapadikaṃ daṇḍakasetuṃ āruḷho viya ca gacchati .

Mahāpañño pana catuppadikaṃ gāthaṃ nikkhipitvā upamā ca kāraṇāni ca āharitvā tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ gahetvā heṭṭhupariyaṃ karonto kathesi .

Mahāpaññatāya pana kumārakassapatthero catuppadikaṃ gāthaṃ nikkhipitvā upamā ca kāraṇāni ca āharitvā tehi saddhiṃ yojento jātassare pañcavaṇṇāni kusumāni phullāpento viya sinerumatthake vaṭṭisahassaṃ telapadīpaṃ jālento viya tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ heṭṭhupariyaṃ karontoM2.237 kathesi .

Teneva naṃ bhagavā etadagge ṭhapesi –

‘‘ etadaggaṃ , bhikkhave , mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ cittakathikānaṃ yadidaṃ kumārakassapo ’’ ti ( a . ni .1.217).

Tathā yāya vā tāya vā appamattikāya paññāya samannāgato bhikkhu catūhi māsehi catuppadikampi gāthaṃ gahetuṃ na sakkoti .

Mahāpañño pana ekapade ṭhatvā padasatampi padasahassampi gaṇhāti .

Ānandatthero pana mahāpaññatāya ekapaduddhāre ṭhatvā sakiṃyeva sutvā puna apucchanto saṭṭhi padasahassāni pannarasa gāthāsahassāni valliyā pupphāni ākaḍḍhitvā gaṇhanto viya ekappahāreneva gaṇhāti .

Gahitagahitaṃ pāsāṇe khatalekhā viya , suvaṇṇaghaṭe pakkhittasīhavasā viya ca gahitākāreneva tiṭṭhati .

Teneva naṃ bhagavā etadagge ṭhapesi –

‘‘ etadaggaṃ , bhikkhave , mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ gatimantānaṃ yadidaṃ ānandoP2.337 , satimantānaṃ , dhitimantānaṃ , bahussutānaṃ , upaṭṭhākānaṃ yadidaṃ ānando ’’ ti ( a . ni .1.219-223).

Na hi sakkā yāya vā tāya vā appamattikāya paññāya samannāgatena bhikkhunā catupaṭisambhidāpabhedassa matthakaṃ pāpuṇituṃ .

Mahāpaññena pana sakkāti mahāpaññatāya mahākoṭṭhitatthero adhigamaparipucchāsavanapubbayogānaṃ vasena anantanayussadaṃ paṭisambhidāpabhedaṃ patto .

Teneva naṃ bhagavā etadagge ṭhapesi –

‘‘ etadaggaṃ , bhikkhave , mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ paṭisambhidāpattānaṃ yadidaṃ mahākoṭṭhito ’’ ti ( a . ni .1.218).

ItiV2.234 thero mahāpaññatāya pañhaṃ samuṭṭhāpetumpi nicchetumpīti ubhayampi sakkoti .

So divāṭṭhāne nisīditvā sayameva sabbapañhe samuṭṭhapetvā sayaṃ vinicchinanto idaṃ suttaṃ ādito paṭṭhāya matthakaṃ pāpetvā ,‘‘ sobhanā vata ayaṃ dhammadesanā , jeṭṭhabhātikena naṃ dhammasenāpatinā saddhiṃ saṃsandissāmi , tato ayaṃ dvinnampi amhākaṃ ekamatiyā ekajjhāsayena ca ṭhapitā atigarukā bhavissati pāsāṇacchattasadisā , caturoghanittharaṇatthikānaṃ titthe ṭhapitanāvā viya , maggagamanatthikānaṃ sahassayuttaājaññaratho viya bahupakārā bhavissatī ’’ ti diṭṭhasaṃsandanatthaṃ pañhaṃ pucchi .

Tena vuttaṃ –

‘‘ tāsu idha diṭṭhasaṃsandanāpucchā adhippetā ’’ ti .

NappajānātītiM2.238 ettha yasmā nappajānāti , tasmā duppaññoti vuccatīti ayamattho .

Esa nayo sabbattha .

Idaṃ dukkhanti nappajānātīti idaṃ dukkhaṃ , ettakaṃ dukkhaṃ , ito uddhaṃ natthīti dukkhasaccaṃ yāthāvasarasalakkhaṇato na pajānāti .

Ayaṃ dukkhasamudayoti ito dukkhaṃ samudetīti pavattidukkhapabhāvikā taṇhā samudayasaccanti yāthāvasarasalakkhaṇato na pajānāti .

Ayaṃ dukkhanirodhoti idaṃ dukkhaṃ ayaṃ dukkhasamudayo ca idaṃ nāma ṭhānaṃ patvā nirujjhatīti ubhinnaṃ appavatti nibbānaṃ nirodhasaccanti yāthāvasarasalakkhaṇato na pajānāti .

Ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti ayaṃ paṭipadā dukkhanirodhaṃ gacchatīti maggasaccaṃ yāthāvasarasalakkhaṇato na pajānātīti .

AnantaravārepiP2.338 imināva nayena attho veditabbo .

Saṅkhepato panettha catusaccakammaṭṭhāniko puggalo kathitoti veditabbo .

Ayañhi ācariyasantike cattāri saccāni savanato uggaṇhāti .

Ṭhapetvā taṇhaṃ tebhūmakā dhammā dukkhasaccaṃ , taṇhā samudayasaccaṃ , ubhinnaṃ appavatti nibbānaṃ nirodhasaccaṃ , dukkhasaccaṃ parijānanto samudayasaccaṃ pajahanto nirodhapāpano maggo maggasaccanti evaṃ uggahetvā abhinivisati .

Tattha purimāni dve saccāni vaṭṭaṃ , pacchimāni vivaṭṭaṃ , vaṭṭe abhiniveso hoti , no vivaṭṭe , tasmā ayaṃ abhinivisamāno dukkhasacce abhinivisati .

Dukkhasaccaṃ nāma rūpādayo pañcakkhandhāti vavatthapetvā dhātukammaṭṭhānavasena otaritvā ,‘‘ cattāri mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ rūpan ’’ ti vavatthapeti .

Tadārammaṇā vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ nāmanti evaṃ yamakatālakkhandhaṃ bhindanto viya ‘‘ dveva ime dhammāV2.235 nāmarūpan ’’ ti vavatthapeti .

Taṃ panetaṃ na ahetukaṃ sahetukaṃ sappaccayaṃ , ko cassa paccayo avijjādayo dhammāti evaṃ paccaye ceva paccayuppannadhamme ca vavatthapetvā ‘‘ sabbepi dhammā hutvā abhāvaṭṭhena aniccā ’’ ti aniccalakkhaṇaṃ āropeti , tato udayavayappaṭipīḷanākārena dukkhā , avasavattanākārena anattāti tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassanāpaṭipāṭiyā sammasanto lokuttaramaggaṃ pāpuṇāti .

MaggakkhaṇeM2.239 cattāri saccāni ekapaṭivedhena paṭivijjhati , ekābhisamayena abhisameti .

Dukkhaṃ pariññāpaṭivedhena paṭivijjhati .

Samudayaṃ pahānapaṭivedhena , nirodhaṃ sacchikiriyāpaṭivedhena , maggaṃ bhāvanāpaṭivedhena paṭivijjhati .

Dukkhaṃ pariññābhisamayena abhisameti , samudayaṃ pahānābhisamayena , nirodhaṃ sacchikiriyābhisamayena , maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisameti .

So tīṇi saccāni kiccato paṭivijjhati , nirodhaṃ ārammaṇato .

Tasmiñcassa khaṇe ahaṃ dukkhaṃ parijānāmi , samudayaṃ pajahāmi , nirodhaṃ sacchikaromi , maggaṃ bhāvemīti ābhogasamannāhāramanasikārapaccavekkhaṇā natthi .

Etassa pana pariggaṇhantasseva maggoP2.339 tīsu saccesu pariññādikiccaṃ sādhentova nirodhaṃ ārammaṇato paṭivijjhatīti .

Tasmā paññavāti vuccatīti ettha heṭṭhimakoṭiyā sotāpanno , uparimakoṭiyā khīṇāsavo paññavāti niddiṭṭho .

Yo pana tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ pāḷito ca atthato ca anusandhito ca pubbāparato ca uggahetvā heṭṭhupariyaṃ karonto vicarati , aniccadukkhānattavasena pariggahamattampi natthi , ayaṃ paññavā nāma , duppañño nāmāti ?

Viññāṇacarito nāmesa , paññavāti na vattabbo .

Atha yo tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassanāpaṭipāṭiyā sammasanto ajja ajjeva arahattanti carati , ayaṃ paññavā nāma , duppañño nāmāti ?

Bhajāpiyamāno paññavāpakkhaṃ bhajati .

Sutte pana paṭivedhova kathito .

Viññāṇaṃ viññāṇan ti idha kiṃ pucchati ?

Yena viññāṇena saṅkhāre sammasitvā esa paññavā nāma jāto , tassa āgamanavipassanā viññāṇaṃ kammakārakacittaṃ pucchāmīti pucchati .

Sukhantipi vijānātīti sukhavedanampi vijānāti .

Uparipadadvayepi eseva nayo .

ImināV2.236 thero ‘‘ sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno sukhaṃ vedanaṃ vedayāmīti pajānātī ’’ tiādinā ( ma . ni .1.113; dī . ni .2.380) nayena āgatavedanāvasena arūpakammaṭṭhānaṃ kathesi .

Tassattho satipaṭṭhāne vuttanayeneva veditabbo .

SaṃsaṭṭhātiM2.240 ekuppādādilakkhaṇena saṃyogaṭṭhena saṃsaṭṭhā , udāhu visaṃsaṭṭhāti pucchati .

Ettha ca thero maggapaññañca vipassanāviññāṇañcāti ime dve lokiyalokuttaradhamme missetvā bhūmantaraṃ bhinditvā samayaṃ ajānanto viya pucchatīti na veditabbo .

Maggapaññāya pana maggaviññāṇena , vipassanāpaññāya ca vipassanāviññāṇeneva saddhiṃ saṃsaṭṭhabhāvaṃ pucchatīti veditabbo .

Theropissa tamevatthaṃ vissajjento ime dhammā saṃsaṭṭhātiādimāha .

Tattha na ca labbhā imesaṃ dhammānan ti imesaṃ lokiyamaggakkhaṇepi lokuttaramaggakkhaṇepi ekato uppannānaṃ dvinnaṃ dhammānaṃ .

Vinibbhujitvā vinibbhujitvāti visuṃ visuṃ katvā vinivaṭṭetvā , ārammaṇato vā vatthuto vā uppādato vā nirodhato vā nānākaraṇaṃP2.340 dassetuṃ na sakkāti attho .

Tesaṃ tesaṃ pana dhammānaṃ visayo nāma atthi .

Lokiyadhammaṃ patvā hi cittaṃ jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ , lokuttaraṃ patvā paññā .

Sammāsambuddhopi hi lokiyadhammaṃ pucchanto ,‘‘ bhikkhu , tvaṃ katamaṃ paññaṃ adhigato , kiṃ paṭhamamaggapaññaṃ , udāhu dutiya tatiya catuttha maggapaññan ’’ ti na evaṃ pucchati .

Kiṃ phasso tvaṃ , bhikkhu , kiṃ vedano , kiṃ sañño , kiṃ cetanoti na ca pucchati , cittavasena pana ,‘‘ kiñcitto tvaṃ , bhikkhū ’’ ti ( pārā .135) pucchati .

Kusalākusalaṃ paññapentopi ‘‘ manopubbaṅgamā dhammā , manoseṭṭhā manomayā ’’ ti ( dha . pa .1,2) ca ,‘‘ katame dhammā kusalā ?

Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotī ’’ ti ( dha . sa .1) ca evaṃ cittavaseneva paññāpeti .

Lokuttaraṃ pucchanto pana kiṃ phasso tvaṃ bhikkhu , kiṃ vedano , kiṃ sañño , kiṃ cetanoti na pucchati .

Katamā te , bhikkhu , paññā adhigatā , kiṃ paṭhamamaggapaññā , udāhu dutiyatatiyacatutthamaggapaññāti evaṃ paññāvaseneva pucchati .

Indriyasaṃyuttepi ‘‘ pañcimāni , bhikkhave , indriyāni .

Katamāni pañca ?

Saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ satindriyaṃ samādhindriyaṃ paññindriyaṃ .

Kattha ca , bhikkhave , saddhindriyaṃ daṭṭhabbaṃ ?

CatūsuV2.237 sotāpattiyaṅgesu ettha saddhindriyaṃ daṭṭhabbaṃ .

Kattha ca , bhikkhave , vīriyindriyaṃ daṭṭhabbaṃ ?

Catūsu sammappadhānesu ettha vīriyindriyaṃ daṭṭhabbaṃ .

Kattha ca , bhikkhave , satindriyaṃ daṭṭhabbaṃ ?

Catūsu satipaṭṭhānesu ettha satindriyaṃ daṭṭhabbaṃ .

Kattha ca , bhikkhave , samādhindriyaṃ daṭṭhabbaṃ ?

Catūsu jhānesu ettha samādhindriyaṃ daṭṭhabbaṃ .

Kattha ca , bhikkhave , paññindriyaṃ daṭṭhabbaṃ ?

Catūsu ariyasaccesu ettha paññindriyaṃM2.241 daṭṭhabban ’’ ti ( saṃ . ni .5.478).

Evaṃ savisayasmiṃyeva lokiyalokuttarā dhammā kathitā .

Yathā hi cattāro seṭṭhiputtā rājāti rājapañcamesu sahāyesu nakkhattaṃ kīḷissāmāti vīthiṃ otiṇṇesu ekassa seṭṭhiputtassa gehaṃ gatakāle itare cattāro tuṇhī nisīdanti , gehasāmikova ,‘‘ imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha , gandhamālālaṅkārādīniP2.341 dethā ’’ ti gehe vicāreti .

Dutiyassa tatiyassa catutthassa gehaṃ gatakāle itare cattāro tuṇhī nisīdanti , gehasāmikova ,‘‘ imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha , gandhamālālaṅkārādīni dethā ’’ ti gehe vicāreti .

Atha sabbapacchā rañño gehaṃ gatakāle kiñcāpi rājā sabbattha issarova , imasmiṃ pana kāle attano geheyeva ,‘‘ imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha , gandhamālālaṅkārādīni dethā ’’ ti vicāreti .

Evamevaṃ kho saddhāpañcamakesu indriyesu tesu sahāyesu ekato vīthiṃ otarantesu viya ekārammaṇe uppajjamānesupi yathā paṭhamassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti , gehasāmikova vicāreti , evaṃ sotāpattiyaṅgāni patvā adhimokkhalakkhaṇaṃ saddhindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ , sesāni tadanvayāni honti .

Yathā dutiyassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti , gehasāmikova vicāreti , evaṃ sammappadhānāni patvā paggahaṇalakkhaṇaṃ vīriyindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ , sesāni tadanvayāni honti .

Yathā tatiyassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti , gehasāmikova vicāreti , evaṃ satipaṭṭhānāni patvā upaṭṭhānalakkhaṇaṃ satindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ , sesāni tadanvayāni honti .

Yathā catutthassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti , gehasāmikova vicāreti , evaṃ jhānavimokkhe patvā avikkhepalakkhaṇaṃ samādhindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ , sesāni tadanvayāni honti .

Sabbapacchā rañño gehaṃ gatakāle pana yathā itare cattāro tuṇhī nisīdanti , rājāva gehe vicāreti , evameva ariyasaccāni patvā pajānanalakkhaṇaṃ paññindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ , sesāni tadanvayāni honti .

ItiV2.238 paṭisambhidāpattānaṃ agge ṭhapito mahākoṭṭhitatthero lokiyadhammaṃ pucchanto cittaṃ jeṭṭhakaṃ cittaṃ pubbaṅgamaṃ katvā pucchi ;

lokuttaradhammaṃ pucchantoM2.242 paññaṃ jeṭṭhakaṃ paññaṃ pubbaṅgamaṃ katvā pucchi .

Dhammasenāpatisāriputtattheropi tatheva vissajjesīti .

Yaṃ hāvuso , pajānātīti yaṃ catusaccadhammamidaṃ dukkhantiādinā nayena maggapaññā pajānāti .

Taṃ vijānātītiP2.342 maggaviññāṇampi tatheva taṃ vijānāti .

Yaṃ vijānātīti yaṃ saṅkhāragataṃ aniccantiādinā nayena vipassanāviññāṇaṃ vijānāti .

Taṃ pajānātīti vipassanāpaññāpi tatheva taṃ pajānāti .

Tasmā ime dhammāti tena kāraṇena ime dhammā .

Saṃsaṭṭhāti ekuppādaekanirodhaekavatthukaekārammaṇatāya saṃsaṭṭhā .

Paññā bhāvetabbāti idaṃ maggapaññaṃ sandhāya vuttaṃ .

Taṃsampayuttaṃ pana viññāṇaṃ tāya saddhiṃ bhāvetabbameva hoti .

Viññāṇaṃ pariññeyyan ti idaṃ vipassanāviññāṇaṃ sandhāya vuttaṃ .

Taṃsampayuttā pana paññā tena saddhiṃ parijānitabbāva hoti .

450. Vedanā vedanāti idaṃ kasmā pucchati ?

Vedanālakkhaṇaṃ pucchissāmīti pucchati .

Evaṃ santepi tebhūmikasammasanacāravedanāva adhippetāti sallakkhetabbā .

Sukhampi vedetīti sukhaṃ ārammaṇaṃ vedeti anubhavati .

Parato padadvayepi eseva nayo .

‘‘ Rūpañca hidaṃ , mahāli , ekantadukkhaṃ abhavissa , dukkhānupatitaṃ dukkhāvakkantaṃ anavakkantaṃ sukhena , nayidaṃ sattā rūpasmiṃ sārajjeyyuṃ .

Yasmā ca kho , mahāli , rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatitaṃ sukhāvakkantaṃ anavakkantaṃ dukkhena , tasmā sattā rūpasmiṃ sārajjanti , sārāgā saṃyujjanti , saṃyogā saṃkilissanti .

Vedanā ca hidaṃ … saññā … saṅkhārā … viññāṇañca hidaṃ , mahāli , ekantadukkhaṃ abhavissa … pe … saṃkilissantī ’’ ti ( saṃ . ni .3.70) iminā hi mahālisuttapariyāyena idha ārammaṇaṃ sukhaṃ dukkhaṃ adukkhamasukhanti kathitaṃ .

Apica purimaṃ sukhaṃ vedanaṃ ārammaṇaṃ katvā aparā sukhā vedanā vedeti ;

purimaṃ dukkhaṃ vedanaṃ ārammaṇaṃ katvā aparā dukkhā vedanā vedeti ;

purimaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ ārammaṇaṃ katvā aparā adukkhamasukhā vedanā vedetīti evamettha attho daṭṭhabbo .

Vedanāyeva hi vedeti , na añño koci veditā nāma atthīti vuttametaṃ .

SaññāV2.239M2.243 saññāti idha kiṃ pucchati ?

Sabbasaññāya lakkhaṇaṃ .

Kiṃ sabbatthakasaññāyāti ?

Sabbasaññāya lakkhaṇantipiP2.343 sabbatthakasaññāya lakkhaṇantipi ekamevetaṃ , evaṃ santepi tebhūmikasammasanacārasaññāva adhippetāti sallakkhetabbā .

Nīlakampi sañjānātīti nīlapupphe vā vatthe vā parikammaṃ katvā upacāraṃ vā appanaṃ vā pāpento sañjānāti .

Imasmiñhi atthe parikammasaññāpi upacārasaññāpi appanāsaññāpi vaṭṭati .

Nīle nīlanti uppajjanakasaññāpi vaṭṭatiyeva .

Pītakā dīsupi eseva nayo .

Yā cāvuso , vedanāti ettha vedanā , saññā , viññāṇanti imāni tīṇi gahetvā paññā kasmā na gahitāti ?

Asabbasaṅgāhikattā .

Paññāya hi gahitāya paññāya sampayuttāva vedanādayo labbhanti , no vippayuttā .

Taṃ pana aggahetvā imesu gahitesu paññāya sampayuttā ca vippayuttā ca antamaso dve pañcaviññāṇadhammāpi labbhanti .

Yathā hi tayo purisā suttaṃ suttanti vadeyyuṃ , catuttho ratanāvutasuttanti .

Tesu purimā tayo takkagatampi paṭṭivaṭṭakādigatampi yaṃkiñci bahuṃ suttaṃ labhanti antamaso makkaṭakasuttampi .

Ratanāvutasuttaṃ pariyesanto mandaṃ labhati , evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ .

Heṭṭhato vā paññā viññāṇena saddhiṃ sampayogaṃ labhāpitā vissaṭṭhattāva idha na gahitāti vadanti .

Yaṃ hāvuso , vedetīti yaṃ ārammaṇaṃ vedanā vedeti , saññāpi tadeva sañjānāti .

Yaṃ sañjānātīti yaṃ ārammaṇaṃ saññā sañjānāti , viññāṇampi tadeva vijānātīti attho .

Idāni sañjānāti vijānāti pajānātīti ettha viseso veditabbo .

Tattha upasaggamattameva viseso .

Jānātīti padaṃ pana aviseso .

Tassāpi jānanatthe viseso veditabbo .

Saññā hi nīlādivasena ārammaṇaṃ sañjānanamattameva , aniccaṃ dukkhaṃ anattāti lakkhaṇapaṭivedhaṃ pāpetuṃ na sakkoti .

Viññāṇaṃ nīlādivasena ārammaṇañceva sañjānāti , aniccādilakkhaṇapaṭivedhañca pāpeti , ussakkitvā pana maggapātubhāvaṃ pāpetuṃ na sakkoti .

Paññā nīlādivasena ārammaṇampiP2.344 sañjānāti , aniccādivasenaM2.244 lakkhaṇapaṭivedhampi pāpeti , ussakkitvā maggapātubhāvaṃ pāpetumpi sakkoti .

Yathā hi heraññikaphalake kahāpaṇarāsimhi kate ajātabuddhi dārako gāmikapuriso mahāheraññikotiV2.240 tīsu janesu oloketvā ṭhitesu ajātabuddhi dārako kahāpaṇānaṃ cittavicittacaturassamaṇḍalabhāvameva jānāti , idaṃ manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ ratanasammatanti na jānāti .

Gāmikapuriso cittādibhāvañceva jānāti , manussānaṃ upabhogaparibhogaratanasammatabhāvañca .

‘‘ Ayaṃ kūṭo ayaṃ cheko ayaṃ karato ayaṃ saṇho ’’ ti pana na jānāti .

Mahāheraññiko cittādibhāvampi ratanasammatabhāvampi kūṭādibhāvampi jānāti , jānanto ca pana naṃ rūpaṃ disvāpi jānāti , ākoṭitassa saddaṃ sutvāpi , gandhaṃ ghāyitvāpi , rasaṃ sāyitvāpi , hatthena garukalahukabhāvaṃ upadhāretvāpi asukagāme katotipi jānāti , asukanigame asukanagare asukapabbatacchāyāya asukanadītīre katotipi , asukācariyena katotipi jānāti .

Evamevaṃ saññā ajātabuddhidārakassa kahāpaṇadassanaṃ viya nīlādivasena ārammaṇamattameva sañjānāti .

Viññāṇaṃ gāmikapurisassa kahāpaṇadassanaṃ viya nīlādivasena ārammaṇampi sañjānāti , aniccādivasena lakkhaṇapaṭivedhampi pāpeti .

Paññā mahāheraññikassa kahāpaṇadassanaṃ viya nīlādivasena ārammaṇampi sañjānāti , aniccādivasena lakkhaṇapaṭivedhampi pāpeti , ussakkitvā maggapātubhāvampi pāpeti .

So pana nesaṃ viseso duppaṭivijjho .

Tenāha āyasmā nāgaseno –

‘‘ dukkaraṃ , mahārāja , bhagavatā katanti .

Kiṃ , bhante , nāgasena bhagavatā dukkaraṃ katanti ?

Dukkaraṃ , mahārāja , bhagavatā kataṃ , imesaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe pavattamānānaṃ vavatthānaṃ akkhātaṃ , ayaṃ phasso , ayaṃ vedanā , ayaṃ saññā , ayaṃ cetanā , idaṃ cittan ’’ ti ( mi . pa .2.7.16).

Yathā hi tilatelaṃ , sāsapatelaṃ , madhukatelaṃ , eraṇḍakatelaṃ , vasātelanti imāni pañca telāni ekacāṭiyaṃ pakkhipitvā divasaṃ yamakamanthehi manthetvā tato idaṃ tilatelaṃ , idaṃ sāsapatelanti ekekassa pāṭiyekkaṃ uddharaṇaṃ nāma dukkaraṃ , idaṃ tatoM2.245 dukkarataraṃ .

Bhagavā pana sabbaññutaññāṇassaP2.345 suppaṭividdhattā dhammissaro dhammarājā imesaṃ arūpīnaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe pavattamānānaṃ vavatthānaṃ akkhāsi .

Pañcannaṃ mahānadīnaṃ samuddaṃ paviṭṭhaṭṭhāne ,‘‘ idaṃ gaṅgāya udakaṃ , idaṃ yamunāyā ’’ ti evaṃ pāṭiyekkaṃ udakauddharaṇenāpi ayamattho veditabbo .

451. Nissaṭṭhenāti nissaṭena pariccattena vā .

Tattha nissaṭenāti atthe sati pañcahi indriyehītiV2.241 nissakkavacanaṃ .

Pariccattenāti atthe sati karaṇavacanaṃ veditabbaṃ .

Idaṃ vuttaṃ hoti – pañcahi indriyehi nissaritvā manodvāre pavattena pañcahi vā indriyehi tassa vatthubhāvaṃ anupagamanatāya pariccattenāti .

Parisuddhenāti nirupakkilesena .

Manoviññāṇenāti rūpāvacaracatutthajjhānacittena .

Kiṃ neyyan ti kiṃ jānitabbaṃ .

‘‘ Yaṃkiñci neyyaṃ nāma atthi dhamman ’’ tiādīsu ( mahāni .69) hi jānitabbaṃ neyyanti vuttaṃ .

Ākāsānañcāyatanaṃ neyyan ti kathaṃ rūpāvacaracatutthajjhānacittena arūpāvacarasamāpatti neyyāti ?

Rūpāvacaracatutthajjhāne ṭhitena arūpāvacarasamāpattiṃ nibbattetuṃ sakkā hoti .

Ettha ṭhitassa hi sā ijjhati .

Tasmā ‘‘ ākāsānañcāyatanaṃ neyyan ’’ tiādimāha .

Atha nevasaññānāsaññāyatanaṃ kasmā na vuttanti ?

Pāṭiyekkaṃ abhinivesābhāvato .

Tattha hi kalāpato nayato sammasanaṃ labbhati , dhammasenāpatisadisassāpi hi bhikkhuno pāṭiyekkaṃ abhiniveso na jāyati .

Tasmā theropi ,‘‘ evaṃ kirame dhammā ahutvā sambhonti , hutvā paṭiventī ’’ ti ( ma . ni .3.94) kalāpato nayato sammasitvā vissajjesīti .

Bhagavā pana sabbaññutaññāṇassa hatthagatattā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyampi paropaññāsa dhamme pāṭiyekkaṃ aṃguddhāreneva uddharitvā ,‘‘ yāvatā saññāsamāpattiyo , tāvatā aññāpaṭivedho ’’ ti āha .

Paññācakkhunā pajānātīti dassanapariṇāyakaṭṭhena cakkhubhūtāya paññāya pajānāti .

Tattha dve paññā samādhipaññā vipassanāpaññā ca .

Samādhipaññāya kiccato asammohato ca pajānāti .

Vipassanāpaññāya lakkhaṇapaṭivedhena ārammaṇato jānanaṃ kathitaṃ .

Kimatthiyāti ko etissā attho .

AbhiññatthātiādīsuP2.346 abhiññeyye dhamme abhijānātītiM2.246 abhiññatthā .

Pariññeyye dhamme parijānātīti pariññatthā .

Pahātabbe dhamme pajahatīti pahānatthā .

Sā panesā lokiyāpi abhiññatthā ca pariññatthā ca vikkhambhanato pahānatthā .

Lokuttarāpi abhiññatthā ca pariññatthā ca samucchedato pahānatthā .

Tattha lokiyā kiccato asammohato ca pajānāti , lokuttarā asammohato .

452. Sammādiṭṭhiyā uppādāyāti vipassanāsammādiṭṭhiyā ca maggasammādiṭṭhiyā ca .

Parato ca ghosoti sappāyadhammassavanaṃ .

Yoniso ca manasikāroti attano upāyamanasikāro .

Tattha sāvakesu api dhammasenāpatino dve paccayā laddhuṃ vaṭṭantiyeva .

Thero hi kappasatasahassādhikaṃV2.242 ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ pāramiyo pūretvāpi attano dhammatāya aṇumattampi kilesaṃ pajahituṃ nāsakkhi .

‘‘ Ye dhammā hetuppabhavā ’’ ti ( mahāva .60) assajittherato imaṃ gāthaṃ sutvāvassa paṭivedho jāto .

Paccekabuddhānaṃ pana sabbaññubuddhānañca paratoghosakammaṃ natthi , yonisomanasikārasmiṃyeva ṭhatvā paccekabodhiñca sabbaññutaññāṇañca nibbattenti .

Anuggahitāti laddhūpakārā .

Sammādiṭṭhīti arahattamaggasammādiṭṭhi .

Phalakkhaṇe nibbattā cetovimutti phalaṃ assāti cetovimuttiphalā .

Tadeva cetovimuttisaṅkhātaṃ phalaṃ ānisaṃso assāti cetovimuttiphalānisaṃsā .

Dutiyapadepi eseva nayo .

Ettha ca catutthaphalapaññā paññāvimutti nāma , avasesā dhammā cetovimuttīti veditabbā .

Sīlānuggahitātiādīsu sīlan ti catupārisuddhisīlaṃ .

Sutan ti sappāyadhammassavanaṃ .

Sākacchāti kammaṭṭhāne khalanapakkhalanacchedanakathā .

Samathoti vipassanāpādikā aṭṭha samāpattiyo .

Vipassanāti sattavidhā anupassanā .

Catupārisuddhisīlañhi pūrentassa , sappāyadhammassavanaṃ suṇantassa , kammaṭṭhāne khalanapakkhalanaṃ chindantassa , vipassanāpādikāsu aṭṭhasamāpattīsu kammaṃ karontassa , sattavidhaṃ anupassanaṃ bhāventassa arahattamaggo uppajjitvā phalaṃ deti .

Yathā hi madhuraṃ ambapakkaṃ paribhuñjitukāmo ambapotakassaP2.347 samantā udakakoṭṭhakaṃ thiraṃ katvā bandhati .

Ghaṭaṃ gahetvā kālena kālaṃ udakaṃ āsiñcati .

Udakassa anikkhamanatthaṃ mariyādaṃ thiraṃ karoti .

Yā hotiM2.247 samīpe valli vā sukkhadaṇḍako vā kipillikapuṭo vā makkaṭakajālaṃ vā , taṃ apaneti .

Khaṇittiṃ gahetvā kālena kālaṃ mūlāni parikhaṇati .

Evamassa appamattassa imāni pañca kāraṇāni karoto so ambo vaḍḍhitvā phalaṃ deti .

Evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ .

Rukkhassa samantato koṭṭhakabandhanaṃ viya hi sīlaṃ daṭṭhabbaṃ , kālena kālaṃ udakasiñcanaṃ viya dhammassavanaṃ , mariyādāya thirabhāvakaraṇaṃ viya samatho , samīpe valliādīnaṃ haraṇaṃ viya kammaṭṭhāne khalanapakkhalanacchedanaṃ , kālena kālaṃ khaṇittiṃ gahetvā mūlakhaṇanaṃ viya sattannaṃ anupassanānaṃ bhāvanā .

Tehi pañcahi kāraṇehi anuggahitassa ambarukkhassa madhuraphaladānakālo viya imassa bhikkhuno imehi pañcahi dhammehi anuggahitāya sammādiṭṭhiyā arahattaphaladānaṃ veditabbaṃ .

453. KatiV2.243 panāvuso , bhavāti idha kiṃ pucchati ?

Mūlameva gato anusandhi , duppañño yehi bhavehi na uṭṭhāti , te pucchissāmīti pucchati .

Tattha kāmabhavoti kāmabhavūpagaṃ kammaṃ kammābhinibbattā upādinnakkhandhāpīti ubhayamekato katvā kāmabhavoti āha .

Rūpārūpabhavesupi eseva nayo .

Āyatin ti anāgate .

Punabbhavassa abhinibbattīti punabbhavābhinibbatti .

Idha vaṭṭaṃ pucchissāmīti pucchati .

Tatrātatrābhinandanāti rūpābhinandanā saddābhinandanāti evaṃ tahiṃ tahiṃ abhinandanā , karaṇavacane cetaṃ paccattaṃ .

Tatratatrābhinandanāya punabbhavābhinibbatti hotīti attho .

Ettāvatā hi gamanaṃ hoti , āgamanaṃ hoti , gamanāgamanaṃ hoti , vaṭṭaṃ vattatīti vaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā dassesi .

Idāni vivaṭṭaṃ pucchanto ‘‘ kathaṃ panāvuso ’’ tiādimāha .

Tassa vissajjane avijjāvirāgāti avijjāya khayanirodhena .

Vijjuppādāti arahattamaggavijjāya uppādena .

KiṃP2.348 avijjā pubbe niruddhā , atha vijjā pubbe uppannāti ?

Ubhayametaṃ na vattabbaṃ .

Padīpujjalanena andhakāravigamo viya vijjuppādena avijjā niruddhāva hoti .

Taṇhānirodhāti taṇhāya khayanirodhena .

Punabbhavābhinibbatti na hotīti evaṃ āyatiṃ punabbhavassa abhinibbatti na hoti , gamanaṃ āgamanaṃ gamanāgamanaṃ upacchijjati , vaṭṭaṃ na vattatīti vivaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā dassesi .

454. Katamaṃ panāvusoti idha kiṃ pucchati ?

Ubhatobhāgavimutto bhikkhu kālena kālaṃ nirodhaṃ samāpajjati .

Tassa nirodhapādakaṃ paṭhamajjhānaṃ pucchissāmīti pucchati .

Paṭhamaṃ jhānan ti idha kiṃ pucchati ?

Nirodhaṃ samāpajjanakenaM2.248 bhikkhunā aṅgavavatthānaṃ koṭṭhāsaparicchedo nāma jānitabbo , idaṃ jhānaṃ pañcaṅgikaṃ caturaṅgikaṃ tivaṅgikaṃ duvaṅgikanti aṅgavavatthānaṃ koṭṭhāsaparicchedaṃ pucchissāmīti pucchati .

Vitakkotiādīsu pana abhiniropanalakkhaṇo vitakko , anumajjanalakkhaṇo vicāro , pharaṇalakkhaṇā pīti , sātalakkhaṇaṃ sukhaṃ , avikkhepalakkhaṇā cittekaggatāti ime pañca dhammā vattanti .

Kataṅgavippahīnan ti idha pana kiṃ pucchati ?

Nirodhaṃ samāpajjanakena bhikkhunā upakārānupakārāni aṅgāni jānitabbāni , tāni pucchissāmīti pucchati , vissajjanaṃ panettha pākaṭameva .

Iti heṭṭhā nirodhapādakaṃ paṭhamajjhānaṃ gahitaṃ , upari tassa anantarapaccayaṃ nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ pucchissati .

Antarā pana cha samāpattiyo saṃkhittā , nayaṃ vā dassetvā vissaṭṭhāti veditabbā .

455. IdāniV2.244 viññāṇanissaye pañca pasāde pucchanto pañcimāni , āvusotiādimāha .

Tattha gocaravisayan ti gocarabhūtaṃ visayaṃ .

Aññamaññassāti cakkhu sotassa sotaṃ vā cakkhussāti evaṃ ekekassa gocaravisayaṃ na paccanubhoti .

Sace hi nīlādibhedaṃ rūpārammaṇaṃ samodhānetvā sotindriyassa upaneyya ,‘‘ iṅgha tāva naṃ vavatthapehi vibhāvehi , kiṃ nāmetaṃ ārammaṇan ’’ ti .

Cakkhuviññāṇañhi vināpi mukhena attano dhammatāya evaṃ vadeyya –

‘‘ are andhabālaP2.349 , vassasatampi vassasahassampi paridhāvamāno aññatra mayā kuhiṃ etassa jānanakaṃ labhissasi , āhara naṃ cakkhupasāde upanehi , ahametaṃ ārammaṇaṃ jānissāmi , yadi vā nīlaṃ yadi vā pītakaṃ , na hi eso aññassa visayo , mayheveso visayo ’’ ti .

Sesadvāresupi eseva nayo .

Evametāni aññamaññassa gocaraṃ visayaṃ na paccanubhonti nāma .

Kiṃ paṭisaraṇan ti etesaṃ kiṃ paṭisaraṇaṃ , kiṃ etāni paṭisarantīti pucchati .

Mano paṭisaraṇan ti javanamano paṭisaraṇaṃ .

Mano ca nesan ti manodvārikajavanamano vā pañcadvārikajavanamano vā etesaṃ gocaravisayaṃ rajjanādivasena anubhoti .

Cakkhuviññāṇañhi rūpadassanamattameva , ettha rajjanaṃ vā dussanaṃ vā muyhanaṃ vā natthi .

Etasmiṃ pana dvāre javanaṃ rajjati vā dussati vā muyhati vā .

Sotaviññāṇādīsupi eseva nayo .

Tatrāyaṃ upamā – pañca kira dubbalabhojakā rājānaṃ sevitvā kicchena kasirena ekasmiṃ pañcakulike gāme parittakaṃ āyaṃ labhiṃsu .

Tesaṃ tatthaM2.249 macchabhāgo maṃsabhāgo yuttikahāpaṇo vā , bandhakahāpaṇo vā , māpahārakahāpaṇo vā , aṭṭhakahāpaṇo vā , soḷasakahāpaṇo vā , bāttiṃsakahāpaṇo vā , catusaṭṭhikahāpaṇo vā , daṇḍoti ettakamattameva pāpuṇāti .

Satavatthukaṃ pañcasatavatthukaṃ sahassavatthukaṃ mahābaliṃ rājāva gaṇhāti .

Tattha pañcakulikagāmo viya pañca pasādā daṭṭhabbā ;

pañca dubbalabhojakā viya pañca viññāṇāni ;

rājā viya javanaṃ ;

dubbalabhojakānaṃ parittakaṃ āyapāpuṇanaṃ viya cakkhuviññāṇādīnaṃ rūpadassanādimattaṃ .

Rajjanādīni pana etesu natthi .

Rañño mahābaliggahaṇaṃ viya tesu dvāresu javanassa rajjanādīni veditabbāni .

456. Pañcimāni , āvusoti idha kiṃ pucchati ?

Antonirodhasmiṃ pañca pasāde .

KiriyamayapavattasmiñhiV2.245 vattamāne arūpadhammā pasādānaṃ balavapaccayā honti .

Yo pana taṃ pavattaṃ nirodhetvā nirodhasamāpattiṃ samāpanno , tassa antonirodhe pañca pasādā kiṃ paṭicca tiṭṭhantīti idaṃ pucchissāmīti pucchati .

Āyuṃ paṭiccāti jīvitindriyaṃ paṭicca tiṭṭhantiP2.350 .

Usmaṃ paṭiccāti jīvitindriyaṃ kammajatejaṃ paṭicca tiṭṭhati .

Yasmā pana kammajatejopi jīvitindriyena vinā na tiṭṭhati , tasmā ‘‘ usmā āyuṃ paṭicca tiṭṭhatī ’’ ti āha .

Jhāyatoti jalato .

Acciṃ paṭiccāti jālasikhaṃ paṭicca .

Ābhā paññāyatīti āloko nāma paññāyati .

Ābhaṃ paṭicca accīti taṃ ālokaṃ paṭicca jālasikhā paññāyati .

Evameva kho , āvuso , āyu usmaṃ paṭicca tiṭṭhatīti ettha jālasikhā viya kammajatejo .

Āloko viya jīvitindriyaṃ .

Jālasikhā hi uppajjamānā ālokaṃ gahetvāva uppajjati .

Sā tena attanā janitaālokeneva sayampi aṇu thūlā dīghā rassāti pākaṭā hoti .

Tattha jālapavattiyā janitaālokena tassāyeva jālapavattiyā pākaṭabhāvo viya usmaṃ paṭicca nibbattena kammajamahābhūtasambhavena jīvitindriyena usmāya anupālanaṃ .

Jīvitindriyañhi dasapi vassāni … pe … vassasatampi kammajatejapavattaṃ pāleti .

Iti mahābhūtāni upādārūpānaṃ nissayapaccayādivasena paccayāni hontīti āyu usmaṃ paṭicca tiṭṭhati .

JīvitindriyaṃM2.250 mahābhūtāni pāletīti usmā āyuṃ paṭicca tiṭṭhatīti veditabbā .

457. Āyusaṅkhārāti āyumeva .

Vedaniyā dhammāti vedanā dhammāva .

Vuṭṭhānaṃ paññāyatīti samāpattito vuṭṭhānaṃ paññāyati .

Yo hi bhikkhu arūpapavatte ukkaṇṭhitvā saññañca vedanañca nirodhetvā nirodhaṃ samāpanno , tassa yathāparicchinnakālavasena rūpajīvitindriyapaccayā arūpadhammā uppajjanti .

Evaṃ pana rūpārūpapavattaṃ pavattati .

Yathā kiṃ ?

Yathā eko puriso jālāpavatte ukkhaṇṭhito udakena paharitvā jālaṃ appavattaṃ katvā chārikāya aṅgāre pidhāya tuṇhī nisīdati .

Yadā panassa puna jālāya attho hoti , chārikaṃ apanetvā aṅgāre parivattetvā upādānaṃ datvā mukhavātaṃ vā tālavaṇṭavātaṃ vā dadāti .

Atha jālāpavattaṃ puna pavattati .

Evameva jālāpavattaṃ viya arūpadhammā .

Purisassa jālāpavatte ukkaṇṭhitvā udakappahārena jālaṃ appavattaṃ katvā chārikāya aṅgāre pidhāya tuṇhībhūtassa nisajjā viya bhikkhunoP2.351 arūpapavatte ukkaṇṭhitvā saññañca vedanañca nirodhetvā nirodhasamāpajjanaṃ .

ChārikāyaV2.246 pihitaaṅgārā viya rūpajīvitindriyaṃ .

Purisassa puna jālāya atthe sati chārikāpanayanādīni viya bhikkhuno yathāparicchinnakālāpagamanaṃ .

Aggijālāya pavatti viya puna arūpadhammesu uppannesu rūpārūpapavatti veditabbā .

Āyu usmā ca viññāṇan ti rūpajīvitindriyaṃ , kammajatejodhātu , cittanti ime tayo dhammā yadā imaṃ rūpakāyaṃ jahanti , athāyaṃ acetanaṃ kaṭṭhaṃ viya pathaviyaṃ chaḍḍito setīti attho .

Vuttañcetaṃ –

‘‘ Āyu usmā ca viññāṇaṃ , yadā kāyaṃ jahantimaṃ ;

Apaviddho tadā seti , parabhattaṃ acetanan ’’ ti .( saṃ . ni .3.95);

Kāyasaṅkhārāti assāsapassāsā .

Vacīsaṅkhārāti vitakkavicārā .

Cittasaṅkhārāti saññāvedanā .

Āyūti rūpajīvitindriyaṃ .

Paribhinnānīti upahatāni , vinaṭṭhānīti attho .

Tattha keci ‘‘ nirodhasamāpannassa cittasaṅkhārāva niruddhā ’’ ti vacanato cittaṃ aniruddhaṃ hoti , tasmā sacittakā ayaṃ samāpattīti vadanti .

Te vattabbā –

‘‘ vacīsaṅkhārāpissa niruddhā ’’ ti vacanato vācā aniruddhā hoti , tasmā nirodhaṃ samāpannena dhammampi kathentena sajjhāyampiM2.251 karontena nisīditabbaṃ siyā .

‘‘ Yo cāyaṃ mato kālaṅkato , tassāpi cittasaṅkhārā niruddhā ’’ ti vacanato cittaṃ aniruddhaṃ bhaveyya , tasmā kālaṅkate mātāpitaro vā arahante vā jhāpayantena anantariyakammaṃ kataṃ bhaveyya .

Iti byañjane abhinivesaṃ akatvā ācariyānaṃ naye ṭhatvā attho upaparikkhitabbo .

Attho hi paṭisaraṇaṃ , na byañjanaṃ .

Indriyāni vippasannānīti kiriyamayapavattasmiñhi vattamāne bahiddhā ārammaṇesu pasāde ghaṭṭentesu indriyāni kilamantāni upahatāni makkhitāni viya honti , vātādīhi uṭṭhitena rajena catumahāpathe ṭhapitaādāso viya .

YathāP2.352 pana thavikāyaṃ pakkhipitvā mañjūsādīsu ṭhapito ādāso antoyeva virocati , evaṃ nirodhaṃ samāpannassa bhikkhuno antonirodhe pañca pasādā ativirocanti .

Tena vuttaṃ ‘‘ indriyāni vippasannānī ’’ ti .

458. KatiV2.247 panāvuso , paccayāti idha kiṃ pucchati ?

Nirodhassa anantarapaccayaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ pucchissāmīti pucchati .

Vissajjane panassa sukhassa ca pahānāti cattāro apagamanapaccayā kathitā .

Animittāyāti idha kiṃ pucchati ?

Nirodhato vuṭṭhānakaphalasamāpattiṃ pucchissāmīti pucchati .

Avasesasamāpattivuṭṭhānañhi bhavaṅgena hoti , nirodhā vuṭṭhānaṃ pana vipassanānissandāya phalasamāpattiyāti tameva pucchati .

Sabbanimittānan ti rūpādīnaṃ sabbārammaṇānaṃ .

Animittāya ca dhātuyā manasikāroti sabbanimittāpagatāya nibbānadhātuyā manasikāro .

Phalasamāpattisahajātaṃ manasikāraṃ sandhāyāha .

Iti heṭṭhā nirodhapādakaṃ paṭhamajjhānaṃ gahitaṃ , nirodhassa anantarapaccayaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ gahitaṃ , idha nirodhato vuṭṭhānakaphalasamāpatti gahitāti .

Imasmiṃ ṭhāne nirodhakathā kathetabbā hoti .

Sā ,‘‘ dvīhi balehi samannāgatattā tayo ca saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā soḷasahi ñāṇacariyāhi navahi samādhicariyāhi vasībhāvatāpaññā nirodhasamāpattiyā ñāṇan ’’ ti evaṃ paṭisambhidāmagge ( paṭi . ma .1.83) āgatā .

Visuddhimagge panassā sabbākārena vinicchayakathā kathitā .

IdāniM2.252 valañjanasamāpattiṃ pucchanto kati panāvuso , paccayātiādimāha .

Nirodhato hi vuṭṭhānakaphalasamāpattiyā ṭhiti nāma na hoti , ekaṃ dve cittavārameva pavattitvā bhavaṅgaṃ otarati .

Ayañhi bhikkhu satta divase arūpapavattaṃ nirodhetvā nisinno nirodhavuṭṭhānakaphalasamāpattiyaṃ na ciraṃ tiṭṭhati .

Valañjanasamāpattiyaṃ pana addhānaparicchedova pamāṇaṃ .

Tasmā sā ṭhiti nāma hoti .

Tenāha –

‘‘ animittāya cetovimuttiyā ṭhitiyā ’’ ti .

Tassā ciraṭṭhitatthaṃ kati paccayāti attho .

Vissajjane panassā pubbe ca abhisaṅkhāroti addhānaparicchedo vutto .

Vuṭṭhānāyāti idha bhavaṅgavuṭṭhānaṃ pucchati .

Vissajjanepissā sabbanimittānañcaP2.353 manasikāroti rūpādinimittavasena bhavaṅgasahajātamanasikāro vutto .

459. Yā cāyaṃ , āvusoti idha kiṃ pucchati ?

Idha aññaṃ abhinavaṃ nāma natthi .

Heṭṭhā kathitadhammeyeva ekato samodhānetvā pucchāmīti pucchati .

Kattha pana te kathitā ?

‘‘ NīlampiV2.248 sañjānāti pītakampi , lohitakampi , odātakampi sañjānātī ’’ ti ( ma . ni .1.450) etasmiñhi ṭhāne appamāṇā cetovimutti kathitā .

‘‘ Natthi kiñcīti ākiñcaññāyatananti neyyan ’’ ti ( ma . ni .1.451) ettha ākiñcaññaṃ .

‘‘ Paññācakkhunā pajānātī ’’ ti ( ma . ni .1.451) ettha suññatā .

‘‘ Kati panāvuso , paccayā animittāya cetovimuttiyā ṭhitiyā vuṭṭhānāyā ’’ ti ettha animittā .

Evaṃ heṭṭhā kathitāva imasmiṃ ṭhāne ekato samodhānetvā pucchati .

Taṃ pana paṭikkhipitvā etā tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne niddiṭṭhāvāti vatvā aññe cattāro dhammā ekanāmakā atthi .

Eko dhammo catunāmako atthi , etaṃ pākaṭaṃ katvā kathāpetuṃ idha pucchatīti aṭṭhakathāyaṃ sanniṭṭhānaṃ kataṃ .

Tassā vissajjane ayaṃ vuccatāvuso , appamāṇā cetovimuttīti ayaṃ pharaṇaappamāṇatāya appamāṇā nāma .

Ayañhi appamāṇe vā satte pharati , ekasmimpi vā satte asesetvā pharati .

Ayaṃ vuccatāvuso , ākiñcaññāti ārammaṇakiñcanassa abhāvato ākiñcaññā .

Attena vāti atta bhāvaposapuggalādisaṅkhātena attena suññaṃ .

Attaniyena vāti cīvarādiparikkhārasaṅkhātena attaniyena suññaṃ .

AnimittātiM2.253 rāganimittādīnaṃ abhāveneva animittā , arahattaphalasamāpattiṃ sandhāyāha .

Nānatthā ceva nānābyañjanā cāti byañjanampi nesaṃ nānā atthopi .

Tattha byañjanassa nānatā pākaṭāva .

Attho pana , appamāṇā cetovimutti bhūmantarato mahaggatā eva hoti rūpāvacarā ;

ārammaṇato satta paññattiārammaṇā .

Ākiñcaññā bhummantarato mahaggatā arūpāvacarā ;

ārammaṇato na vattabbārammaṇā .

Suññatā bhummantarato kāmāvacarā ;

ārammaṇato saṅkhārārammaṇā .

Vipassanā hi ettha suññatāti adhippetā .

Animittā bhummantarato lokuttarā ;

ārammaṇato nibbanārammaṇā .

RāgoP2.354 kho , āvuso , pamāṇakaraṇotiādīsu yathā pabbatapāde pūtipaṇṇarasaudakaṃ nāma hoti kāḷavaṇṇaṃ ;

olokentānaṃ byāmasatagambhīraṃ viya khāyati .

Yaṭṭhiṃ vā rajjuṃ vā gahetvā minantassa piṭṭhipādottharaṇamattampi na hoti .

Evamevaṃ yāva rāgādayo nuppajjanti , tāva puggalaṃ sañjānituṃ na sakkā honti , sotāpanno viya , sakadāgāmī viya , anāgāmī viya ca khāyati .

Yadā panassa rāgādayo uppajjanti , tadā ratto duṭṭho mūḷhoti paññāyati .

Iti ete ‘‘ ettako ayan ’’ ti puggalassa pamāṇaṃ dassento viya uppajjantīti pamāṇakaraṇā nāmaV2.249 vuttā .

Yāvatā kho , āvuso , appamāṇā cetovimuttiyoti yattakā appamāṇā cetovimuttiyo .

Kittakā pana tā ?

Cattāro brahmavihārā , cattāro maggā , cattāri ca phalānīti dvādasa .

Tattha brahmavihārā pharaṇaappamāṇatāya appamāṇā .

Sesā pamāṇakaraṇānaṃ kilesānaṃ abhāvena appamāṇā .

Nibbānampi appamāṇameva , cetovimutti pana na hoti , tasmā na gahitaṃ .

Akuppāti arahattaphalacetovimutti ;

sā hi tāsaṃ sabbajeṭṭhikā , tasmā aggamakkhāyatīti vuttā .

Rāgo kho , āvuso , kiñcanoti rāgo uppajjitvā puggalaṃ kiñcati maddati palibundhati .

Tasmā kiñcanoti vutto .

Manussā kira goṇehi khalaṃ maddāpento kiñcehi kapila , kiñcehi kāḷakāti vadanti .

Evaṃ maddanattho kiñcanatthoti veditabbo .

Dosamohesupi eseva nayo .

Ākiñcaññā cetovimuttiyo nāma nava dhammā ākiñcaññāyatanañca maggaphalāni ca .

Tattha ākiñcaññāyatanaṃM2.254 kiñcanaṃ ārammaṇaṃ assa natthīti ākiñcaññaṃ .

Maggaphalāni kiñcanānaṃ maddanānaṃ palibundhanakilesānaṃ natthitāya ākiñcaññāni .

Nibbānampi ākiñcaññaṃ , cetovimutti pana na hoti , tasmā na gahitaṃ .

Rāgo kho , āvuso , nimittakaraṇotiādīsu yathā nāma dvinnaṃ kulānaṃ sadisā dve vacchakā honti .

Yāva tesaṃ lakkhaṇaṃ na kataṃ hoti , tāva ‘‘ ayaṃ asukakulassa vacchako , ayaṃ asukakulassā ’’ ti na sakkā honti jānituṃ .

Yadā pana tesaṃ sattisūlādīsu aññataraṃ lakkhaṇaṃ kataṃ hoti , tadāP2.355 sakkā honti jānituṃ .

Evameva yāva puggalassa rāgo nuppajjati , tāva na sakkā hoti jānituṃ ariyo vā puthujjano vāti .

Rāgo panassa uppajjamānova sarāgo nāma ayaṃ puggaloti sañjānananimittaṃ karonto viya uppajjati , tasmā ‘‘ nimittakaraṇo ’’ ti vutto .

Dosamohesupi eseva nayo .

Animittā cetovimutti nāma terasa dhammā – vipassanā , cattāro āruppā , cattāro maggā , cattāri ca phalānīti .

Tattha vipassanā niccanimittaṃ sukhanimittaṃ attanimittaṃ ugghāṭetīti animittā nāma .

Cattāro āruppā rūpanimittassa abhāvena animittā nāma .

Maggaphalāni nimittakaraṇānaṃ kilesānaṃ abhāvena animittāni .

Nibbānampi animittameva , taṃ pana cetovimutti na hoti , tasmā na gahitaṃ .

Atha kasmā suññatā cetovimutti na gahitāti ?

Sā ,‘‘ suññā rāgenā ’’ tiādivacanato sabbattha anupaviṭṭhāva , tasmā visuṃ na gahitāV2.250 .

Ekatthāti ārammaṇavasena ekatthā .

Appamāṇaṃ ākiñcaññaṃ suññataṃ animittanti hi sabbānetāni nibbānasseva nāmāni .

Iti iminā pariyāyena ekatthā .

Aññasmiṃ pana ṭhāne appamāṇā honti , aññasmiṃ ākiñcaññā aññasmiṃ suññatā aññasmiṃ animittāti iminā pariyāyena nānābyañjanā .

Iti thero yathānusandhināva desanaṃ niṭṭhapesīti .

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Mahāvedallasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

4. Cūḷavedallasuttavaṇṇanā

460. EvaṃV2.251M2.255 me sutan ti cūḷavedallasuttaṃ .

Tattha visākho upāsakoti visākhoti evaṃnāmako upāsako .

Yena dhammadinnāti yena dhammadinnā nāma bhikkhunī tenupasaṅkami .

Ko panāyaṃ visākho ?

Kā dhammadinnā ?

Kasmā upasaṅkamīti ?

Visākho nāma dhammadinnāya gihikāle gharasāmiko .

So yadā bhagavā sammāsambodhiṃ abhisambujjhitvā pavattavaradhammacakko yasādayo kulaputte vinetvā uruvelaṃ patvā tattha jaṭilasahassaṃ vinetvā purāṇajaṭilehiP2.356 khīṇāsavabhikkhūhi saddhiṃ rājagahaṃ gantvā buddhadassanatthaṃ dvādasanahutāya parisāya saddhiṃ āgatassa bimbisāramahārājassa dhammaṃ desesi .

Tadā raññā saddhiṃ āgatesu dvādasanahutesu ekaṃ nahutaṃ upāsakattaṃ paṭivedesi , ekādasa nahutāni sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu saddhiṃ raññā bimbisārena .

Ayaṃ upāsako tesaṃ aññataro , tehi saddhiṃ paṭhamadassaneva sotāpattiphale patiṭṭhāya , puna ekadivasaṃ dhammaṃ sutvā sakadāgāmiphalaṃ patvā , tato aparabhāgepi ekadivasaṃ dhammaṃ sutvā anāgāmiphale patiṭṭhito .

So anāgāmī hutvā gehaṃ āgacchanto yathā aññesu divasesu ito cito ca olokento sitaṃ kurumāno āgacchati , evaṃ anāgantvā santindriyo santamānaso hutvā agamāsi .

Dhammadinnā sīhapañjaraṃ ugghāṭetvā vīthiṃ olokayamānā tassa āgamanākāraṃ disvā ,‘‘ kiṃ nu kho etan ’’ ti cintetvā tassa paccuggamanaṃ kurumānā sopānasīse ṭhatvā olambanatthaṃ hatthaṃ pasāresi .

Upāsako attano hatthaṃ samiñjesi .

Sā ‘‘ pātarāsabhojanakāle jānissāmī ’’ ti cintesi .

Upāsako pubbe tāya saddhiṃ ekato bhuñjati .

Taṃ divasaṃ pana taṃ anapaloketvā yogāvacarabhikkhu viya ekakova bhuñji .

Sā ,‘‘ sāyanhakāle jānissāmī ’’ ti cintesi .

Upāsako taṃdivasaṃ sirigabbhaṃ na pāvisi , aññaṃ gabbhaṃ paṭijaggāpetvā kappiyamañcakaṃ paññapāpetvā nipajji .

Upāsikā ,‘‘ kiṃ nu khvassa bahiddhā patthanā atthi , udāhu kenacideva paribhedakena bhinno , udāhu mayheva koci doso atthī ’’ ti balavadomanassāV2.252M2.256 hutvā ,‘‘ ekaṃ dve divase vasitakāle sakkā ñātun ’’ ti tassa upaṭṭhānaṃ gantvā vanditvā aṭṭhāsi .

Upāsako ,‘‘ kiṃ dhammadinne akāle āgatāsī ’’ ti pucchi .

Āma ayyaputta , āgatāmhi , na tvaṃ yathā purāṇo , kiṃ nu te bahiddhā patthanā atthīti ?

Natthi dhammadinneti .

Añño koci paribhedako atthīti ?

Ayampi natthīti .

Evaṃ sante mayheva koci doso bhavissatīti .

Tuyhampi doso natthīti .

Atha kasmā mayā saddhiṃ yathā pakatiyā ālāpasallāpamattampi na karothāti ?

So cintesi –

‘‘ ayaṃ lokuttaradhammo nāma garu bhāriyo na pakāsetatabbo , sace kho panāhaṃ na kathessāmi , ayaṃ hadayaṃP2.357 phāletvā ettheva kālaṃ kareyyā ’’ ti tassānuggahatthāya kathesi –

‘‘ dhammadinne ahaṃ satthu dhammadesanaṃ sutvā lokuttaradhammaṃ nāma adhigato , taṃ adhigatassa evarūpā lokiyakiriyā na vaṭṭati .

Yadi tvaṃ icchasi , tava cattālīsa koṭiyo mama cattālīsa koṭiyoti asītikoṭidhanaṃ atthi , ettha issarā hutvā mama mātiṭṭhāne vā bhaginiṭṭhāne vā ṭhatvā vasa .

Tayā dinnena bhattapiṇḍamattakena ahaṃ yāpessāmi .

Athevaṃ na karosi , ime bhoge gahetvā kulagehaṃ gaccha , athāpi te bahiddhā patthanā natthi , ahaṃ taṃ bhaginiṭṭhāne vā dhituṭṭhāne vā ṭhapetvā posessāmī ’’ ti .

Sā cintesi –

‘‘ pakatipuriso evaṃ vattā nāma natthi .

Addhā etena lokuttaravaradhammo paṭividdho .

So pana dhammo kiṃ puriseheva paṭibujjhitabbo , udāhu mātugāmopi paṭivijjhituṃ sakkotī ’’ ti visākhaṃ etadavoca –

‘‘ kiṃ nu kho eso dhammo puriseheva labhitabbo , mātugāmenapi sakkā laddhun ’’ ti ?

Kiṃ vadesi dhammadinne , ye paṭipannakā , te etassa dāyādā , yassa yassa upanissayo atthi , so so etaṃ paṭilabhatīti .

Evaṃ sante mayhaṃ pabbajjaṃ anujānāthāti .

Sādhu bhadde , ahampi taṃ etasmiṃyeva magge yojetukāmo , manaṃ pana te ajānamāno na kathemīti tāvadeva bimbisārassa rañño santikaṃ gantvā vanditvā aṭṭhāsi .

RājāM2.257 ,‘‘ kiṃ , gahapati , akāle āgatosī ’’ ti pucchi .

Dhammadinnā ,‘‘ mahārāja , pabbajissāmī ’’ ti vadatīti .

Kiṃ panassa laddhuṃ vaṭṭatīti ?

Aññaṃ kiñci natthi , sovaṇṇasivikaṃV2.253 deva , laddhuṃ vaṭṭati nagarañca paṭijaggāpetunti .

Rājā sovaṇṇasivikaṃ datvā nagaraṃ paṭijaggāpesi .

Visākho dhammadinnaṃ gandhodakena nahāpetvā sabbālaṅkārehi alaṅkārāpetvā sovaṇṇasivikāya nisīdāpetvā ñātigaṇena parivārāpetvā gandhapupphādīhi pūjayamāno nagaravāsanaṃ karonto viya bhikkhuniupassayaṃ gantvā ,‘‘ dhammadinnaṃ pabbājethāyye ’’ ti āha .

Bhikkhuniyo ‘‘ ekaṃ vā dve vā dose sahituṃ vaṭṭati gahapatī ’’ ti āhaṃsu .

Natthayye koci doso , saddhāya pabbajatīti .

Athekā byattā therī tacapañcakakammaṭṭhānaṃ ācikkhitvā kese ohāretvāP2.358 pabbājesi .

Visākho ,‘‘ abhiramayye , svākkhāto dhammo ’’ ti vanditvā pakkāmi .

Tassā pabbajitadivasato paṭṭhāya lābhasakkāro uppajji .

Teneva palibuddhā samaṇadhammaṃ kātuṃ okāsaṃ na labhati .

Athācariya-upajjhāyatheriyo gahetvā janapadaṃ gantvā aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu cittarucitaṃ kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā samaṇadhammaṃ kātuṃ āraddhā , abhinīhārasampannattā pana nāticiraṃ kilamittha .

Ito paṭṭhāya hi satasahassakappamatthake padumuttaro nāma satthā loke udapādi .

Tadā esā ekasmiṃ kule dāsī hutvā attano kese vikkiṇitvā sujātattherassa nāma aggasāvakassa dānaṃ datvā patthanamakāsi .

Sā tāya patthanābhinīhārasampattiyā nāticiraṃ kilamittha , katipāheneva arahattaṃ patvā cintesi –

‘‘ ahaṃ yenatthena sāsane pabbajitā , so matthakaṃ patto , kiṃ me janapadavāsena , mayhaṃ ñātakāpi puññāni karissanti , bhikkhunisaṅghopi paccayehi na kilamissati , rājagahaṃ gacchāmī ’’ ti bhikkhunisaṅghaṃ gahetvā rājagahameva agamāsi .

Visākho ,‘‘ dhammadinnā kira āgatā ’’ ti sutvā ,‘‘ pabbajitvā nacirasseva janapadaṃ gatā , gantvāpi nacirasseva paccāgatā , kiṃ nu kho bhavissati , gantvā jānissāmī ’’ ti dutiyagamanena bhikkhuniupassayaṃ agamāsi .

Tena vuttaṃ –

‘‘ atha kho visākho upāsako yena dhammadinnā bhikkhunī tenupasaṅkamī ’’ ti .

EtadavocātiM2.258 etaṃ sakkāyotiādivacanaṃ avoca .

Kasmā avocāti ?

Evaṃ kirassa ahosi –

‘‘ abhiramasi nābhiramasi , ayye ’’ ti evaṃ pucchanaṃ nāma na paṇḍitakiccaṃ , pañcupādānakkhandhe upanetvā pañhaṃ pucchissāmi , pañhabyākaraṇena tassā abhiratiṃ vā anabhiratiṃV2.254 vā jānissāmīti , tasmā avoca .

Taṃ sutvāva dhammadinnā ahaṃ , āvuso visākha , acirapabbajitā sakāyaṃ vā parakāyaṃ vā kuto jānissāmīti vā , aññattheriyo upasaṅkamitvā pucchāti vā avatvā upanikkhittaṃ sampaṭicchamānā viya , ekapāsakagaṇṭhiṃ mocentī viya gahanaṭṭhāne hatthimaggaṃ nīharamānā viya khaggamukhenaP2.359 samuggaṃ vivaramānā viya ca paṭisambhidāvisaye ṭhatvā pañhaṃ vissajjamānā , pañca kho ime , āvuso visākha , upādānakkhandhātiādimāha .

Tattha pañcāti gaṇanaparicchedo .

Upādānakkhandhāti upādānānaṃ paccayabhūtā khandhāti evamādinā nayenettha upādānakkhandhakathā vitthāretvā kathetabbā .

Sā panesā visuddhimagge vitthāritā evāti tattha vittāritanayeneva veditabbā .

Sakkāyasamudayā dīsupi yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā tattha tattha vuttameva .

Idaṃ pana catusaccabyākaraṇaṃ sutvā visākho theriyā abhiratabhāvaṃ aññāsi .

Yo hi buddhasāsane ukkaṇṭhito hoti anabhirato , so evaṃ pucchitapucchitapañhaṃ saṇḍāsena ekekaṃ palitaṃ gaṇhanto viya , sinerupādato vālukaṃ uddharanto viya vissajjetuṃ na sakkoti .

Yasmā pana imāni cattāri saccāni loke candimasūriyā viya buddhasāsane pākaṭāni , parisamajjhe gato hi bhagavāpi mahātherāpi saccāneva pakāsenti ;

bhikkhusaṅghopi pabbajitadivasato paṭṭhāya kulaputte cattāri nāma kiṃ , cattāri ariyasaccānīti pañhaṃ uggaṇhāpeti .

Ayañca dhammadinnā upāyakosalle ṭhitā paṇḍitā byattā nayaṃ gahetvā sutenapi kathetuṃ samatthā , tasmā ‘‘ na sakkā etissā ettāvatā saccānaṃ paṭividdhabhāvo ñātuṃ , saccavinibbhogapañhabyākaraṇena sakkā ñātun ’’ ti cintetvā heṭṭhā kathitāni dve saccāni paṭinivattetvā guḷhaṃ katvā gaṇṭhipañhaṃ pucchissāmīti pucchanto taññeva nu kho , ayyetiādimāha .

Tassa vissajjane na kho , āvuso visākha , taññeva upādānan ti upādānassa saṅkhārakkhandhekadesabhāvato na taṃyeva upādānaṃ te pañcupādānakkhandhā , nāpi aññatra pañcahi upādānakkhandhehi upādānaṃ .

Yadi hi taññevaM2.259 siyā , rūpādisabhāvampi upādānaṃ siyā .

Yadi aññatra siyā , parasamaye cittavippayutto anusayo viya paṇṇatti viya nibbānaṃ viya ca khandhavinimuttaṃ vā siyā , chaṭṭho vā khandho paññapetabbo bhaveyya , tasmā evaṃ byākāsi .

TassāV2.255P2.360 byākaraṇaṃ sutvā ‘‘ adhigatapatiṭṭhā ayan ’’ ti visākho niṭṭhamagamāsi .

Na hi sakkā akhīṇāsavena asambaddhena avitthāyantena padīpasahassaṃ jālentena viya evarūpo guḷho paṭicchanno tilakkhaṇāhato gambhīro pañho vissajjetuṃ .

Niṭṭhaṃ gantvā pana ,‘‘ ayaṃ dhammadinnā sāsane laddhapatiṭṭhā adhigatapaṭisambhidā vesārajjappattā bhavamatthake ṭhitā mahākhīṇāsavā , samatthā mayhaṃ pucchitapañhaṃ kathetuṃ , idāni pana naṃ ovattikasāraṃ pañhaṃ pucchissāmī ’’ ti cintetvā taṃ pucchanto , kathaṃ panāyyetiādimāha .

461. Tassa vissajjane assutavātiādi mūlapariyāye vitthāritameva .

Rūpaṃ attato samanupassatīti ,‘‘ idhekacco rūpaṃ attato samanupassati .

Yaṃ rūpaṃ so ahaṃ , yo ahaṃ taṃ rūpanti rūpañca attañca advayaṃ samanupassati .

Seyyathāpi nāma telappadīpassa jhāyato yā acci so vaṇṇo , yo vaṇṇo sā accīti acciñca vaṇṇañca advayaṃ samanupassati .

Evameva idhekacco rūpaṃ attato samanupassati … pe … advayaṃ samanupassatī ’’ ti ( paṭi . ma .1.131) evaṃ rūpaṃ attāti diṭṭhipassanāya passati .

Rūpavantaṃ vā attānan ti arūpaṃ attāti gahetvā chāyāvantaṃ rukkhaṃ viya taṃ attānaṃ rūpavantaṃ samanupassati .

Attani vā rūpan ti arūpameva attāti gahetvā pupphasmiṃ gandhaṃ viya attani rūpaṃ samanupassati .

Rūpasmiṃ vā attānan ti arūpameva attāti gahetvā karaṇḍāya maṇiṃ viya attānaṃ rūpasmiṃ samanupassati .

Vedanaṃ attatotiādīsupi eseva nayo .

Tattha , rūpaṃ attato samanupassatīti suddharūpameva attāti kathitaṃ .

Rūpavantaṃ vā attānaṃ , attani vā rūpaṃ , rūpasmiṃ vā attānaṃ .

Vedanaṃ attato … saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ attato samanupassatīti imesu sattasu ṭhānesuM2.260 arūpaṃ attāti kathitaṃ .

Vedanāvantaṃ vā attānaṃ , attani vā vedanaṃ , vedanāya vā attānanti evaṃ catūsu khandhesu tiṇṇaṃP2.361 tiṇṇaṃ vasena dvādasasu ṭhānesu rūpārūpamissako attā kathito .

Tattha rūpaṃ attato samanupassati … vedanaṃ … saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ attato samanupassatīti imesu pañcasu ṭhānesu ucchedadiṭṭhi kathitā , avasesesu sassatadiṭṭhīti .

Evamettha pannarasa bhavadiṭṭhiyo , pañca vibhavadiṭṭhiyo honti .

Na rūpaṃ attatoti ettha rūpaṃ attāti na samanupassati .

Aniccaṃ dukkhaṃ anattāti pana samanupassati .

Na rūpavantaṃ attānaṃ … pe … na viññāṇasmiṃ attānan ti imeV2.256 pañcakkhandhe kenaci pariyāyena attato na samanupassati , sabbākārena pana aniccā dukkhā anattāti samanupassati .

Ettāvatā theriyā ,‘‘ evaṃ kho , āvuso visākha , sakkāyadiṭṭhi hotī ’’ ti evaṃ purimapañhaṃ vissajjentiyā ettakena gamanaṃ hoti , āgamanaṃ hoti , gamanāgamanaṃ hoti , vaṭṭaṃ vattatīti vaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā dassitaṃ .

Evaṃ kho , āvuso visākha , sakkāyadiṭṭhi na hotīti pacchimaṃ pañhaṃ vissajjentiyā ettakena gamanaṃ na hoti , āgamanaṃ na hoti , gamanāgamanaṃ na hoti , vaṭṭaṃ nāma na vattatīti vivaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā dassitaṃ .

462. Katamo panāyye , ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti ayaṃ pañho theriyā paṭipucchitvā vissajjetabbo bhaveyya –

‘‘ upāsaka , tayā heṭṭhā maggo pucchito , idha kasmā maggameva pucchasī ’’ ti .

Sā pana attano byattatāya paṇḍiccena tassa adhippāyaṃ sallakkhesi –

‘‘ iminā upāsakena heṭṭhā paṭipattivasena maggo pucchito bhavissati , idha pana taṃ saṅkhatāsaṅkhatalokiyalokuttarasaṅgahitāsaṅgahitavasena pucchitukāmo bhavissatī ’’ ti .

Tasmā appaṭipucchitvāva yaṃ yaṃ pucchi , taṃ taṃ vissajjesi .

Tattha saṅkhatoti cetito kappito pakappito āyūhito kato nibbattito samāpajjantena samāpajjitabbo .

Tīhi ca kho , āvuso visākha , khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅgahitoti ettha yasmā maggo sappadeso , tayo khandhā nippadesā , tasmā ayaṃ sappadesattā nagaraṃ viya rajjena nippadesehi tīhi khandhehi saṅgahito .

Tattha sammāvācādayo tayo sīlameva , tasmā te sajātito sīlakkhandhena saṅgahitāti .

Kiñcāpi hi pāḷiyaṃ sīlakkhandheti bhummenaP2.362 viya niddeso kato , attho pana karaṇavasena veditabbo .

Sammāvāyāmādīsu panaM2.261 tīsu samādhi attano dhammatāya ārammaṇe ekaggabhāvena appetuṃ na sakkoti .

Vīriye pana paggahakiccaṃ sādhente satiyā ca apilāpanakiccaṃ sādhentiyā laddhūpakāro hutvā sakkoti .

Tatrāyaṃ upamā – yathā hi ‘‘ nakkhattaṃ kīḷissāmā ’’ ti uyyānaṃ paviṭṭhesu tīsu sahāyesu eko supupphitaṃ campakarukkhaṃ disvā hatthaṃ ukkhipitvāpi gahetuṃ na sakkuṇeyya .

Athassa dutiyo onamitvā piṭṭhiṃ dadeyya , so tassa piṭṭhiyaṃ ṭhatvāpi kampamāno gahetuṃ na sakkuṇeyyaV2.257 .

Athassa itaro aṃsakūṭaṃ upanāmeyya , so ekassa piṭṭhiyaṃ ṭhatvā ekassa aṃsakūṭaṃ olubbha yathāruci pupphāni ocinitvā piḷandhitvā nakkhattaṃ kīḷeyya .

Evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ .

Ekato uyyānaṃ paviṭṭhā tayo sahāyakā viya hi ekato jātā sammāvāyāmādayo tayo dhammā .

Supupphitacampako viya ārammaṇaṃ .

Hatthaṃ ukkhipitvāpi gahetuṃ asakkonto viya attano dhammatāya ārammaṇe ekaggabhāvena appetuṃ asakkonto samādhi .

Piṭṭhiṃ datvā onatasahāyo viya vāyāmo .

Aṃsakūṭaṃ datvā ṭhitasahāyo viya sati .

Yathā tesu ekassa piṭṭhiyaṃ ṭhatvā ekassa aṃsakūṭaṃ olubbha itaro yathāruci pupphaṃ gahetuṃ sakkoti , evamevaṃ vīriye paggahakiccaṃ sādhente , satiyā ca apilāpanakiccaṃ sādhentiyā laddhupakāro samādhi sakkoti ārammaṇe ekaggabhāvena appetuṃ .

Tasmā samādhiyevettha sajātito samādhikkhandhena saṅgahito .

Vāyāmasatiyo pana kiriyato saṅgahitā honti .

Sammādiṭṭhisammāsaṅkappesupi paññā attano dhammatāya aniccaṃ dukkhaṃ anattāti ārammaṇaṃ nicchetuṃ na sakkoti , vitakke pana ākoṭetvā ākoṭetvā dente sakkoti .

Kathaṃ ?

Yathā hi heraññiko kahāpaṇaṃ hatthe ṭhapetvā sabbabhāgesu oloketukāmo samānopi na cakkhudaleneva parivattetuṃ sakkoti , aṅgulipabbehi pana parivattetvā ito cito ca oloketuṃ sakkoti .

Evameva na paññā attano dhammatāya aniccādivasena ārammaṇaṃ nicchetuṃ sakkoti , abhiniropanalakkhaṇenaP2.363 pana āhananapariyāhananarasena vitakkena ākoṭentena viya parivattentena viya ca ādāyā dinnameva vinicchetuṃ sakkoti .

TasmāM2.262 idhāpi sammādiṭṭhiyeva sajātito paññākkhandhena saṅgahitā .

Sammāsaṅkappo pana kiriyato saṅgahito hoti .

Iti imehi tīhi khandhehi maggo saṅgahaṃ gacchati .

Tena vuttaṃ –

‘‘ tīhi ca kho , āvuso visākha , khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅgahito ’’ ti .

Idāni ekacittakkhaṇikaṃ maggasamādhiṃ sanimittaṃ saparikkhāraṃ pucchanto , katamo panāyyetiādimāha .

Tassa vissajjane cattāro satipaṭṭhānā maggakkhaṇe catukiccasādhanavasena uppannā sati , sā samādhissa paccayatthena nimittaṃ .

Cattāro sammappadhānā catukiccasādhanavaseneva uppannaṃ vīriyaṃ , taṃ parivāraṭṭhena parikkhāro hoti .

Tesaṃyeva dhammānan ti tesaṃ maggasampayuttadhammānaṃ .

Āsevanātiādīsu ekacittakkhaṇikāyeva āsevanādayo vuttāti .

VitaṇḍavādīV2.258 pana ,‘‘ ekacittakkhaṇiko nāma maggo natthi ,‘ evaṃ bhāveyya satta vassānī ’ ti hi vacanato sattapi vassāni maggabhāvanā hoti , kilesā pana lahu chijjantā sattahi ñāṇehi chijjantī ’’ ti vadati .

So ‘‘ suttaṃ āharā ’’ ti vattabbo .

Addhā aññaṃ apassanto ,‘‘ yā tesaṃyeva dhammānaṃ āsevanā bhāvanā bahulīkamman ’’ ti idameva suttaṃ āharitvā ,‘‘ aññena cittena āsevati , aññena bhāveti , aññena bahulīkarotī ’’ ti vakkhati .

Tato vattabbo –

‘‘ kiṃ panidaṃ , suttaṃ neyyatthaṃ nītatthan ’’ ti .

Tato vakkhati –

‘‘ nītatthaṃ yathā suttaṃ tatheva attho ’’ ti .

Tassa idaṃ uttaraṃ – evaṃ sante ekaṃ cittaṃ āsevamānaṃ uppannaṃ , aparampi āsevamānaṃ , aparampi āsevamānanti evaṃ divasampi āsevanāva bhavissati , kuto bhāvanā , kuto bahulīkammaṃ ?

Ekaṃ vā bhāvayamānaṃ uppannaṃ aparampi bhāvayamānaṃ aparampi bhāvayamānanti evaṃ divasampi bhāvanāva bhavissati , kuto āsevanā kuto bahulīkammaṃ ?

Ekaṃ vā bahulīkarontaṃ uppannaṃ , aparampi bahulīkarontaṃ , aparampi bahulīkarontanti evaṃ divasampiP2.364 bahulīkammameva bhavissati kuto āsevanā , kuto bhāvanāti .

Atha vā evaṃ vadeyya –

‘‘ ekena cittena āsevati , dvīhi bhāveti , tīhi bahulīkaroti .

Dvīhi vā āsevati , tīhi bhāveti , ekena bahulīkarotiM2.263 .

Tīhi vā āsevati , ekena bhāveti , dvīhi bahulīkarotī ’’ ti .

So vattabbo –

‘‘ mā suttaṃ me laddhanti yaṃ vā taṃ vā avaca .

Pañhaṃ vissajjentena nāma ācariyassa santike vasitvā buddhavacanaṃ uggaṇhitvā attharasaṃ viditvā vattabbaṃ hoti .

Ekacittakkhaṇikāva ayaṃ āsevanā , ekacittakkhaṇikā bhāvanā , ekacittakkhaṇikaṃ bahulīkammaṃ .

Khayagāmilokuttaramaggo bahulacittakkhaṇiko nāma natthi ,‘ ekacittakkhaṇikoyevā ’ ti saññāpetabbo .

Sace sañjānāti , sañjānātu , no ce sañjānāti , gaccha pātova vihāraṃ pavisitvā yāguṃ pivāhī ’’ ti uyyojetabbo .

463. Kati panāyye saṅkhārāti idha kiṃ pucchati ?

Ye saṅkhāre nirodhetvā nirodhaṃ samāpajjati , te pucchissāmīti pucchati .

Tenevassa adhippāyaṃ ñatvā therī , puññābhisaṅkhārādīsu anekesu saṅkhāresu vijjamānesupi , kāyasaṅkhārādayova ācikkhantī , tayomeV2.259 , āvusotiādimāha .

Tattha kāyapaṭibaddhattā kāyena saṅkharīyati karīyati nibbattīyatīti kāyasaṅkhāro .

Vācaṃ saṅkharoti karoti nibbattetīti vacīsaṅkhāro .

Cittapaṭibaddhattā cittena saṅkharīyati karīyati nibbattīyatīti cittasaṅkhāro .

Katamo panāyyeti idha kiṃ pucchati ?

Ime saṅkhārā aññamaññamissā āluḷitā avibhūtā duddīpanā .

Tathā hi , kāyadvāre ādānagahaṇamuñcanacopanāni pāpetvā uppannā aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā dvādasa akusalacetanāti evaṃ kusalākusalā vīsati cetanāpi assāsapassāsāpi kāyasaṅkhārātveva vuccanti .

Vacīdvāre hanusaṃcopanaṃ vacībhedaṃ pāpetvā uppannā vuttappakārāva vīsati cetanāpi vitakkavicārāpi vacīsaṅkhārotveva vuccanti .

Kāyavacīdvāresu copanaṃ apattā raho nisinnassa cintayato uppannā kusalākusalā ekūnatiṃsa cetanāpi saññā ca vedanā cāti ime dve dhammāpi cittasaṅkhārotveva vuccanti .

EvaṃP2.365 ime saṅkhārā aññamaññamissā āluḷitā avibhūtā duddīpanā .

Te pākaṭe vibhūte katvā kathāpessāmīti pucchati .

Kasmā panāyyeti idha kāyasaṅkhārādināmassa padatthaṃ pucchati .

Tassa vissajjane kāyappaṭibaddhāti kāyanissitā , kāye sati honti , asatiM2.264 na honti .

Cittappaṭibaddhāti cittanissitā , citte sati honti , asati na honti .

464. Idāni kiṃ nu kho esā saññāvedayitanirodhaṃ valañjeti , na valañjeti .

Ciṇṇavasī vā tattha no ciṇṇavasīti jānanatthaṃ pucchanto , kathaṃ panāyye , saññāvedayitanirodhasamāpatti hotītiādimāha .

Tassa vissajjane samāpajjissanti vā samāpajjāmīti vā padadvayena nevasaññānāsaññāyatanasamāpattikālo kathito .

Samāpannoti padena antonirodho .

Tathā purimehi dvīhi padehi sacittakakālo kathito , pacchimena acittakakālo .

Pubbeva tathā cittaṃ bhāvitaṃ hotīti nirodhasamāpattito pubbe addhānaparicchedakāleyeva , ettakaṃ kālaṃ acittako bhavissāmīti addhānaparicchedacittaṃ bhāvitaṃ hoti .

Yaṃ taṃ tathattāya upanetīti yaṃ evaṃ bhāvitaṃ cittaṃ , taṃ puggalaṃ tathattāya acittakabhāvāya upaneti .

Paṭhamaṃ nirujjhati vacīsaṅkhāroti sesasaṅkhārehi paṭhamaṃ dutiyajjhāneyeva nirujjhati .

Tato kāyasaṅkhārotiV2.260 tato paraṃ kāyasaṅkhāro catutthajjhāne nirujjhati .

Tato cittasaṅkhāroti tato paraṃ cittasaṅkhāro antonirodhe nirujjhati .

Vuṭṭhahissanti vā vuṭṭhahāmīti vā padadvayena antonirodhakālo kathito .

Vuṭṭhitoti padena phalasamāpattikālo .

Tathā purimehi dvīhi padehi acittakakālo kathito , pacchimena sacittakakālo .

Pubbeva tathā cittaṃ bhāvitaṃ hotīti nirodhasamāpattito pubbe addhānaparicchedakāleyeva ettakaṃ kālaṃ acittako hutvā tato paraṃ sacittako bhavissāmīti addhānaparicchedacittaṃ bhāvitaṃ hoti .

Yaṃ taṃ tathattāya upanetīti yaṃ evaṃ bhāvitaṃ cittaṃ , taṃ puggalaṃ tathattāya sacittakabhāvāya upaneti .

Iti heṭṭhā nirodhasamāpajjanakālo gahito , idha nirodhato vuṭṭhānakālo .

IdāniP2.366 nirodhakathaṃ kathetuṃ vāroti nirodhakathā kathetabbā siyā , sā panesā ,‘‘ dvīhi balehi samannāgatattā tayo ca saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā soḷasahi ñāṇacariyāhi navahi samādhicariyāhi vasībhāvatāpaññā nirodhasamāpattiyā ñāṇan ’’ ti mātikaṃ ṭhapetvā sabbākārena visuddhimagge kathitā .

Tasmā tattha kathitanayeneva gahetabbāM2.265 .

Ko panāyaṃ nirodho nāma ?

Catunnaṃ khandhānaṃ paṭisaṅkhā appavatti .

Atha kimatthametaṃ samāpajjantīti .

Saṅkhārānaṃ pavatte ukkaṇṭhitā sattāhaṃ acittakā hutvā sukhaṃ viharissāma , diṭṭhadhammanibbānaṃ nāmetaṃ , yadidaṃ nirodhoti etadatthaṃ samāpajjanti .

Paṭhamaṃ uppajjati cittasaṅkhāroti nirodhā vuṭṭhahantassa hi phalasamāpatticittaṃ paṭhamaṃ uppajjati .

Taṃsampayuttaṃ saññañca vedanañca sandhāya ,‘‘ paṭhamaṃ uppajjati cittasaṅkhāro ’’ ti āha .

Tato kāyasaṅkhāroti tato paraṃ bhavaṅgasamaye kāyasaṅkhāro uppajjati .

Kiṃ pana phalasamāpatti assāsapassāse na samuṭṭhāpetīti ?

Samuṭṭhāpeti .

Imassa pana catutthajjhānikā phalasamāpatti , sā na samuṭṭhāpeti .

Kiṃ vā etena phalasamāpatti paṭhamajjhānikā vā hotu , dutiyatatiyacatutthajjhānikā vā , santāya samāpattiyā vuṭṭhitassa bhikkhuno assāsapassāsā abbohārikā honti .

Tesaṃ abbohārikabhāvo sañjīvattheravatthunā veditabbo .

Sañjīvattherassa hi samāpattito vuṭṭhāya kiṃsukapupphasadise vītaccitaṅgāre maddamānassa gacchato cīvare aṃsumattampi na jhāyi , usumākāramattampi nāhosi , samāpattiphalaṃ nāmetanti vadanti .

Evamevaṃ santāyaV2.261 samāpattiyā vuṭṭhitassa bhikkhuno assāsapassāsā abbohārikā hontīti bhavaṅgasamayenevetaṃ kathitanti veditabbaṃ .

Tato vacīsaṅkhāroti tato paraṃ kiriyamayapavattavaḷañjanakāle vacīsaṅkhāro uppajjati .

Kiṃ bhavaṅgaṃ vitakkavicāre na samuṭṭhāpetīti ?

Samuṭṭhāpeti .

Taṃsamuṭṭhānā pana vitakkavicārā vācaṃ abhisaṅkhātuṃ na sakkontītiP2.367 kiriyamayapavattavaḷañjanakālenevataṃ kathitaṃ .

Suññato phassotiādayo saguṇenāpi ārammaṇenāpi kathetabbā .

Saguṇena tāva suññatā nāma phalasamāpatti , tāya sahajātaṃ phassaṃ sandhāya suññato phassoti vuttaṃ .

Animittāpaṇihitesupi eseva nayo .

Ārammaṇena pana nibbānaṃ rāgādīhi suññattā suññaṃ nāma , rāganimittādīnaṃ abhāvā animittaṃ , rāgadosamohappaṇidhīnaṃ abhāvā appaṇihitaṃ .

Suññataṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā uppannaphalasamāpattiyaṃ phasso suññato nāma .

Animittāpaṇihitesupi eseva nayo .

AparāM2.266 āgamaniyakathā nāma hoti , suññatā , animittā , appaṇihitāti hi vipassanāpi vuccati .

Tattha yo bhikkhu saṅkhāre aniccato pariggahetvā aniccato disvā aniccato vuṭṭhāti , tassa vuṭṭhānagāminivipassanā animittā nāma hoti .

Yo dukkhato pariggahetvā dukkhato disvā dukkhato vuṭṭhāti , tassa appaṇihitā nāma .

Yo anattato pariggahetvā anattato disvā anattato vuṭṭhāti , tassa suññatā nāma .

Tattha animittavipassanāya maggo animitto nāma , animittamaggassa phalaṃ animittaṃ nāma .

Animittaphalasamāpattisahajāte phasse phusante animitto phasso phusatīti vuccati .

Appaṇihitasuññatesupi eseva nayo .

Āgamaniyena kathite pana suññato vā phasso animitto vā phasso appaṇihito vā phassoti vikappo āpajjeyya , tasmā saguṇena ceva ārammaṇena ca kathetabbaṃ .

Evañhi tayo phassā phusantīti sameti .

Vivekaninnan tiādīsu nibbānaṃ viveko nāma , tasmiṃ viveke ninnaṃ onatanti vivekaninnaṃ .

Aññato āgantvā yena viveko , tena vaṅkaṃ viya hutvā ṭhitanti vivekapoṇaṃ .

Yena viveko , tena patamānaṃ viya ṭhitanti vivekapabbhāraṃ .

465. IdāniV2.262 yā vedanā nirodhetvā nirodhasamāpattiṃ samāpajjati , tā pucchissāmīti pucchanto kati panāyye , vedanāti āha .

Kāyikaṃ vātiādīsu pañcadvārikaṃ sukhaṃP2.368 kāyikaṃ nāma , manodvārikaṃ cetasikaṃ nāmāti veditabbaṃ .

Tattha sukhan ti sabhāvaniddeso .

Sātan ti tasseva madhurabhāvadīpakaṃ vevacanaṃ .

Vedayitan ti vedayitabhāvadīpakaṃ , sabbavedanānaṃ sādhāraṇavacanaṃ .

Sesapadesupi eseva nayo .

Ṭhitisukhā vipariṇāmadukkhātiādīsu sukhāya vedanāya atthibhāvo sukhaṃ , natthibhāvo dukkhaṃ .

Dukkhāya vedanāya atthibhāvo dukkhaṃ , natthibhāvo sukhaṃ .

Adukkhamasukhāya vedanāya jānanabhāvo sukhaṃ , ajānanabhāvo dukkhanti attho .

Kiṃ anusayo anusetīti katamo anusayo anuseti .

Appahīnaṭṭhena sayito viya hotīti anusayapucchaṃ pucchati .

Na kho , āvusoM2.267 visākha , sabbāya sukhāya vedanāya rāgānusayo anusetīti na sabbāya sukhāya vedanāya rāgānusayo anuseti .

Na sabbāya sukhāya vedanāya so appahīno , na sabbaṃ sukhaṃ vedanaṃ ārabbha uppajjatīti attho .

Esa nayo sabbattha .

Kiṃ pahātabban ti ayaṃ pahānapucchā nāma .

Rāgaṃ tena pajahatīti ettha ekeneva byākaraṇena dve pucchā vissajjesi .

Idha bhikkhu rāgānusayaṃ vikkhambhetvā paṭhamajjhānaṃ samāpajjati , jhānavikkhambhitaṃ rāgānusayaṃ tathā vikkhambhitameva katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā anāgāmimaggena samugghāteti .

So anāgāmimaggena pahīnopi tathā vikkhambhitattāva paṭhamajjhāne nānuseti nāma .

Tenāha –

‘‘ na tattha rāgānusayo anusetī ’’ ti .

Tadāyatanan ti taṃ āyatanaṃ , paramassāsabhāvena patiṭṭhānabhūtaṃ arahattanti attho .

Iti anuttaresūti evaṃ anuttarā vimokkhāti laddhanāme arahatte .

Pihaṃ upaṭṭhāpayatoti patthanaṃ paṭṭhapentassa .

Uppajjati pihāpaccayā domanassan ti patthanāya paṭṭhapanamūlakaṃ domanassaṃ uppajjati .

Taṃ panetaṃ na patthanāya paṭṭhapanamūlakaṃ uppajjati , patthetvā alabhantassa pana alābhamūlakaṃ uppajjamānaṃ ,‘‘ uppajjati pihāpaccayā ’’ ti vuttaṃ .

Tattha kiñcāpi domanassaṃ nāma ekantena akusalaṃ , idaṃ pana sevitabbaṃ domanassaṃ vaṭṭatīti vadanti .

Yogino hiP2.369 temāsikaṃ chamāsikaṃ vā navamāsikaṃ vā paṭipadaṃ gaṇhanti .

Tesu yo taṃ taṃ paṭipadaṃ gahetvā antokālaparicchedeyeva arahattaṃ pāpuṇissāmīti ghaṭento vāyamanto na sakkoti yathāparicchinnakālenaV2.263 pāpuṇituṃ , tassa balavadomanassaṃ uppajjati , āḷindikavāsimahāphussadevattherassa viya assudhārā pavattanti .

Thero kira ekūnavīsativassāni gatapaccāgatavattaṃ pūresi .

Tassa ,‘‘ imasmiṃ vāre arahattaṃ gaṇhissāmi , imasmiṃ vāre visuddhipavāraṇaṃ pavāressāmī ’’ ti mānasaṃ bandhitvā samaṇadhammaṃ karontasseva ekūnavīsativassāni atikkantāni .

Pavāraṇādivase āgate therassa assupātena muttadivaso nāma nāhosi .

Vīsatime pana vasse arahattaṃ pāṇuṇi .

PaṭighaṃM2.268 tena pajahatīti ettha domanasseneva paṭighaṃ pajahati .

Na hi paṭigheneva paṭighappahānaṃ , domanassena vā domanassappahānaṃ nāma atthi .

Ayaṃ pana bhikkhu temāsikādīsu aññataraṃ paṭipadaṃ gahetvā iti paṭisañcikkhati –

‘‘ passa bhikkhu , kiṃ tuyhaṃ sīlena hīnaṭṭhānaṃ atthi , udāhu vīriyena , udāhu paññāya , nanu te sīlaṃ suparisuddhaṃ vīriyaṃ supaggahitaṃ paññā sūrā hutvā vahatī ’’ ti .

So evaṃ paṭisañcikkhitvā ,‘‘ na dāni puna imassa domanassassa uppajjituṃ dassāmī ’’ ti vīriyaṃ daḷhaṃ katvā antotemāse vā antochamāse vā antonavamāse vā anāgāmimaggena taṃ samugghāteti .

Iminā pariyāyena paṭigheneva paṭighaṃ , domanasseneva domanassaṃ pajahati nāma .

Na tattha paṭighānusayo anusetīti tattha evarūpe domanasse paṭighānusayo nānuseti .

Na taṃ ārabbha uppajjati , pahīnova tattha paṭighānusayoti attho .

Avijjaṃ tena pajahatīti idha bhikkhu avijjānusayaṃ vikkhambhetvā catutthajjhānaṃ samāpajjati , jhānavikkhambhitaṃ avijjānusayaṃ tathā vikkhambhitameva katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattamaggena samugghāteti .

So arahattamaggena pahīnopi tathā vikkhambhitattāva catutthajjhāneP2.370 nānuseti nāma .

Tenāha –

‘‘ na tattha avijjānusayo anusetī ’’ ti .

466. Idāni paṭibhāgapucchaṃ pucchanto sukhāya panāyyetiādimāha .

Tassa vissajjane yasmā sukhassa dukkhaṃ , dukkhassa ca sukhaṃ paccanīkaṃ , tasmā dvīsu vedanāsu visabhāgapaṭibhāgo kathito .

Upekkhā pana andhakārā avibhūtā duddīpanā , avijjāpi tādisāvāti tenettha sabhāgapaṭibhāgo kathito .

Yattakesu pana ṭhānesu avijjā tamaṃ karoti , tattakesuV2.264 vijjā tamaṃ vinodetīti visabhāgapaṭibhāgo kathito .

Avijjāya kho , āvusoti ettha ubhopete dhammā anāsavā lokuttarāti sabhāgapaṭibhāgova kathito .

Vimuttiyā kho , āvusoti ettha anāsavaṭṭhena lokuttaraṭṭhena abyākataṭṭhena ca sabhāgapaṭibhāgova kathito .

Accayāsīti ettha pañhaṃ atikkamitvā gatosīti attho .

Nāsakkhi pañhānaṃ pariyantaṃ gahetun ti pañhānaṃ paricchedapamāṇaṃ gahetuṃ nāsakkhi , appaṭibhāgadhammassa paṭibhāgaṃ pucchi .

Nibbānaṃ nāmetaṃ appaṭibhāgaṃM2.269 , na sakkā nīlaṃ vā pītakaṃ vāti kenaci dhammena saddhiṃ paṭibhāgaṃ katvā dassetuṃ .

Tañca tvaṃ iminā adhippāyena pucchasīti attho .

Ettāvatā cāyaṃ upāsako yathā nāma sattame ghare salākabhattaṃ labhitvā gato bhikkhu satta gharāni atikkamma aṭṭhamassa dvāre ṭhito sabbānipi satta gehāni viraddhova na aññāsi , evamevaṃ appaṭibhāgadhammassa paṭibhāgaṃ pucchanto sabbāsupi sattasu sappaṭibhāgapucchāsu viraddhova hotīti veditabbo .

Nibbānogadhan ti nibbānabbhantaraṃ nibbānaṃ anupaviṭṭhaṃ .

Nibbānaparāyanan ti nibbānaṃ paraṃ ayanamassa parā gati , na tato paraṃ gacchatīti attho .

Nibbānaṃ pariyosānaṃ avasānaṃ assāti nibbānapariyosānaṃ .

467. Paṇḍitāti paṇḍiccena samannāgatā , dhātukusalā āyatanakusalā paṭiccasamuppādakusalā ṭhānāṭṭhānakusalāti attho .

Mahāpaññāti mahante atthe mahante dhamme mahantāP2.371 niruttiyo mahantāni paṭibhānāni pariggaṇhanasamatthāya paññāya samannāgatā .

Yathā taṃ dhammadinnāyāti yathā dhammadinnāya bhikkhuniyā byākataṃ , ahampi taṃ evamevaṃ byākareyyanti .

Ettāvatā ca pana ayaṃ suttanto jinabhāsito nāma jāto , na sāvakabhāsito .

Yathā hi rājayuttehi likhitaṃ paṇṇaṃ yāva rājamuddikāya na lañchitaṃ hoti , na tāva rājapaṇṇanti saṅkhyaṃ gacchati ;

lañchitamattaṃ pana rājapaṇṇaṃ nāma hoti , tathā ,‘‘ ahampi taṃ evameva byākareyyan ’’ ti imāya jinavacanamuddikāya lañchitattā ayaṃ suttanto āhaccavacanena jinabhāsito nāma jāto .

Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti .

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Cūḷavedallasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .