Kāyānupassanāānāpānapabbavaṇṇanā
107. Idāni seyyathāpi nāma cheko vilīvakārako thūlakilañjasaṇhakilañjacaṅkoṭakapeḷāpuṭādīni upakaraṇāni kattukāmo ekaṃ mahāveṇuṃ labhitvā catudhā bhinditvā tato ekekaṃ veṇukhaṇḍaṃ gahetvā phāletvā taṃ taṃ upakaraṇaṃ kareyya , evameva bhagavā satipaṭṭhānadesanāya sattānaṃ anekappakāravisesādhigamaṃ kattukāmo ekameva sammāsatiṃ ‘‘ cattāro satipaṭṭhānā .
Katame cattāro ?
Idha , bhikkhave , bhikkhu kāye kāyānupassī viharatī ’’ tiādinā
V1.258 nayena ārammaṇavasenaP1.247 catudhā bhinditvā tato ekekaṃ satipaṭṭhānaṃ gahetvā vibhajanto ‘‘ kathañca bhikkhave ’’ tiādinā nayena niddesavāraṃ vattumāraddho .Tattha
M1.252 kathañcātiādi vitthāretukamyatā pucchā .Ayaṃ panettha saṅkhepattho – bhikkhave , kena ca pakārena bhikkhu kāye kāyānupassī viharatīti ?
Esa nayo sabbapucchāvāresu .
Idha , bhikkhave , bhikkhūti , bhikkhave , imasmiṃ sāsane bhikkhu .
Ayañhettha idha-saddo sabbappakārakāyānupassanānibbattakassa puggalassa sannissayabhūtasāsanaparidīpano aññasāsanassa tathābhāvapaṭisedhano ca .
Vuttañhetaṃ ‘‘ idheva , bhikkhave , samaṇo … pe … suññā parappavādā samaṇebhi aññehī ’’ ti ( ma . ni .1.139).
Tena vuttaṃ ‘‘ imasmiṃ sāsane bhikkhū ’’ ti .
‘‘ Araññagato vā … pe … suññāgāragato vā ’’ ti idamassa satipaṭṭhānabhāvanānurūpasenāsanapariggahaparidīpanaṃ .
Imassa hi bhikkhuno dīgharattaṃ rūpādīsu ārammaṇesu anuvisaṭaṃ cittaṃ kammaṭṭhānavīthiṃ otarituṃ na icchati , kūṭagoṇayuttaratho viya uppathameva dhāvati , tasmā seyyathāpi nāma gopo kūṭadhenuyā sabbaṃ khīraṃ pivitvā vaḍḍhitaṃ kūṭavacchaṃ dametukāmo dhenuto apanetvā ekamante mahantaṃ thambhaṃ nikhaṇitvā tattha yottena bandheyya .
Athassa so vaccho ito cito ca vipphanditvā palāyituṃ asakkonto tameva thambhaṃ upanisīdeyya vā upanipajjeyya vā , evameva imināpi bhikkhunā dīgharattaṃ rūpārammaṇādirasapānavaḍḍhitaṃ duṭṭhacittaṃ dametukāmena rūpādiārammaṇato apanetvā araññaṃ vā rukkhamūlaṃ vā suññāgāraṃ vā pavesetvā tattha satipaṭṭhānārammaṇatthambhe satiyottena bandhitabbaṃ .
Evamassa taṃ cittaṃ ito cito ca vipphanditvāpi pubbe āciṇṇārammaṇaṃ alabhamānaṃ satiyottaṃ chinditvā palāyituṃ asakkontaṃ tamevārammaṇaṃ upacārappanāvasena upanisīdati ceva upanipajjati ca .
Tenāhu porāṇā –
‘‘ Yathā thambhe nibandheyya , vacchaṃ damaṃ naro idha ;
Bandheyyevaṃ sakaṃ cittaṃ , satiyārammaṇe daḷhan ’’ ti .
Evamassa taṃ senāsanaṃ bhāvanānurūpaṃ hoti .
Tena vuttaṃ ‘‘ idamassa satipaṭṭhānabhāvanānurūpasenāsanapariggahaparidīpanan ’’ ti .
Apica
V1.259M1.253P1.248 yasmā idaṃ kāyānupassanāya muddhabhūtaṃ sabbabuddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṃ visesādhigamadiṭṭhadhammasukhavihārapadaṭṭhānaṃ ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ itthipurisahatthiassādisaddasamākulaṃ gāmantaṃ apariccajitvā na sukaraṃ sampādetuṃ , saddakaṇṭakattā jhānassa .Agāmake pana araññe sukaraṃ yogāvacarena idaṃ kammaṭṭhānaṃ pariggahetvā ānāpānacatutthajjhānaṃ nibbattetvā tadeva jhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasitvā aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇituṃ .
Tasmāssa anurūpasenāsanaṃ dassento bhagavā ‘‘ araññagato vā ’’ tiādimāha .
Vatthuvijjācariyo viya hi bhagavā .
So yathā vatthuvijjācariyo nagarabhūmiṃ passitvā suṭṭhu upaparikkhitvā ‘‘ ettha nagaraṃ māpethā ’’ ti upadisati , sotthinā ca nagare niṭṭhite rājakulato mahāsakkāraṃ labhati , evameva yogāvacarassa anurūpaṃ senāsanaṃ upaparikkhitvā ‘‘ ettha kammaṭṭhānaṃ anuyuñjitabban ’’ ti upadisati .
Tato tattha kammaṭṭhānaṃ anuyuñjantena yoginā anukkamena arahatte patte ‘‘ sammāsambuddho vata so bhagavā ’’ ti mahantaṃ sakkāraṃ labhati .
Ayaṃ pana bhikkhu dīpisadisoti vuccati .
Yathā hi mahādīpirājā araññe tiṇagahanaṃ vā vanagahanaṃ vā pabbatagahanaṃ vā nissāya nilīyitvā vanamahiṃsagokaṇṇasūkarādayo mige gaṇhāti , evameva ayaṃ araññādīsu kammaṭṭhānaṃ anuyuñjanto bhikkhu yathākkamena cattāro magge ceva cattāri ariyaphalāni ca gaṇhāti .
Tenāhu porāṇā –
‘‘ Yathāpi dīpiko nāma , nilīyitvā gaṇhatī mige ;
Tathevāyaṃ buddhaputto , yuttayogo vipassako ;
Araññaṃ pavisitvāna , gaṇhāti phalamuttaman ’’ ti .
Tenassa parakkamajavayoggabhūmiṃ araññasenāsanaṃ dassento bhagavā ‘‘ araññagato vā ’’ tiādimāha .
Ito paraṃ imasmiṃ tāva ānāpānapabbe yaṃ vattabbaṃ siyā , taṃ visuddhimagge vuttameva .
Tassa
V1.260 pana imesaṃ ‘‘ dīghaṃ vā assasanto dīghaṃ assasāmīti pajānāti … pe … passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passasissāmīti sikkhatī ’’ ti evaṃ vuttānaṃM1.254 assāsapassāsānaṃ vasena sikkhato assāsapassāsanimitteP1.249 cattāri jhānāni uppajjanti .So jhānā vuṭṭhahitvā assāsapassāse vā pariggaṇhāti jhānaṅgāni vā .
Tattha assāsapassāsakammiko ‘‘ ime assāsapassāsā kiṃ nissitā , vatthuṃ nissitā , vatthu nāma karajakāyo , karajakāyo nāma cattāri mahābhūtāni upādārūpañcā ’’ ti evaṃ rūpaṃ pariggaṇhāti , tato tadārammaṇe phassapañcamake nāmanti evaṃ nāmarūpaṃ pariggahetvā tassa paccayaṃ pariyesanto avijjādipaṭiccasamuppādaṃ disvā ‘‘ paccayapaccayuppannadhammamattamevetaṃ , añño satto vā puggalo vā natthī ’’ ti vitiṇṇakaṅkho sappaccayanāmarūpe tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassanaṃ vaḍḍhento anukkamena arahattaṃ pāpuṇāti .
Idaṃ ekassa bhikkhuno yāva arahattā niyyānamukhaṃ .
Jhānakammikopi ‘‘ imāni jhānaṅgāni kiṃ nissitāni , vatthuṃ nissitāni .
Vatthu nāma karajakāyoti jhānaṅgāni nāmaṃ , karajakāyo rūpan ’’ ti nāmarūpaṃ vavatthapetvā tassa paccayaṃ pariyesanto avijjādipaccayākāraṃ disvā ‘‘ paccayapaccayuppannadhammamattamevetaṃ , añño satto vā puggalo vā natthī ’’ ti vitiṇṇakaṅkho sappaccayanāmarūpe tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassanaṃ vaḍḍhento anukkamena arahattaṃ pāpuṇāti , idaṃ ekassa bhikkhuno yāva arahattā niyyānamukhaṃ .
Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ attano vā assāsapassāsakāye kāyānupassī viharati .
Bahiddhā vāti parassa vā assāsapassāsakāye .
Ajjhattabahiddhā vāti kālena attano , kālena parassa assāsapassāsakāye .
Etenassa paguṇakammaṭṭhānaṃ aṭṭhapetvā aparāparaṃ sañcaraṇakālo kathito .
Ekasmiṃ kāle panidaṃ ubhayaṃ na labbhati .
Samudayadhammānupassī vāti yathā nāma kammārabhastañca gaggaranāḷiñca tajjañca vāyāmaṃ paṭicca vāto aparāparaṃ sañcarati , evaṃ bhikkhuno karajakāyañca nāsāpuṭañca cittañca paṭicca assāsapassāsakāyo aparāparaṃ sañcarati .
Kāyādayo dhammā samudayadhammā , te passanto ‘‘ samudayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharatī ’’ ti vuccati .
Vayadhammānupassī vāti yathā bhastāya apanītāya gaggaranāḷiyā bhinnāya tajje ca vāyāme asati so vāto nappavattati
M1.255 , evameva kāye bhinne nāsāpuṭe viddhaste citteV1.261 ca niruddhe assāsapassāsakāyo nāma nappavattatīti kāyādinirodhā assāsapassāsanirodhoti evaṃ passanto ‘‘ vayadhammānupassīP1.250 vā kāyasmiṃ viharatī ’’ ti vuccati .Samudayavayadhammānupassī vāti kālena samudayaṃ , kālena vayaṃ anupassanto .
Atthi kāyoti vā panassāti kāyova atthi , na satto , na puggalo , na itthī , na puriso , na attā , na attaniyaṃ , nāhaṃ , na mama , na koci , na kassacīti evamassa sati paccupaṭṭhitā hoti .
Yāvadevāti payojanaparicchedavavatthāpanametaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yā sati paccupaṭṭhitā hoti , sā na aññatthāya .
Atha kho yāvadeva ñāṇamattāya aparāparaṃ uttaruttari ñāṇapamāṇatthāya ceva satipamāṇatthāya ca , satisampajaññānaṃ vuḍḍhatthāyāti attho .
Anissito ca viharatīti taṇhānissayadiṭṭhinissayānaṃ vasena anissito viharati .
Na ca kiñci loke upādiyatīti lokasmiṃ kiñci rūpaṃ vā … pe … viññāṇaṃ vā ‘‘ ayaṃ me attā vā attaniyaṃ vā ’’ ti na gaṇhāti .
Evampīti upariatthaṃ upādāya sampiṇḍanattho pikāro .
Iminā pana padena bhagavā ānāpānapabbadesanaṃ niyyātetvā dasseti .
Tattha assāsapassāsapariggāhikā sati dukkhasaccaṃ , tassā samuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayasaccaṃ , ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ , dukkhaparijānano samudayapajahano nirodhārammaṇo ariyamaggo maggasaccaṃ .
Evaṃ catusaccavasena ussakkitvā nibbutiṃ pāpuṇātīti idamekassa assāsapassāsavasena abhiniviṭṭhassa bhikkhuno yāva arahattā niyyānamukhanti .
Ānāpānapabbavaṇṇanā niṭṭhitā .