7. Cūḷahatthipadopamasuttavaṇṇanā

288. EvaṃV2.96P2.194 me sutan ti cūḷahatthipadopamasuttaṃ .

Tattha sabbasetena vaḷavābhirathenāti ,‘‘ setā sudaṃ assā yuttā honti setālaṅkārā .

Seto ratho setālaṅkāro setaparivāro , setā rasmiyo , setā patodalaṭṭhi , setaṃ chattaṃ , setaṃ uṇhīsaṃ , setāni vatthāni , setā upāhanā , setāya sudaṃ vālabījaniyā bījiyatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.4) evaṃ vuttena sakalasetena catūhi vaḷavāhi yuttarathena .

RathoM2.99 ca nāmeso duvidho hoti – yodharatho , alaṅkārarathoti .

Tattha yodharatho caturassasaṇṭhāno hoti nātimahā , dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā janānaṃ gahaṇasamattho .

Alaṅkāraratho mahā hoti , dīghato dīgho , puthulato puthulo .

Tattha chattaggāhako vālabījaniggāhako tālavaṇṭaggāhakoti evaṃ aṭṭha vā dasa vā sukhena ṭhātuṃ vā nisīdituṃ vā nipajjituṃ vā sakkonti , ayampi alaṅkārarathoyeva .

So sabbo sacakkapañjarakubbaro rajataparikkhitto ahosi .

Vaḷavā pakatiyā setavaṇṇāva .

Pasādhanampi tādisaṃ rajatamayaṃ ahosi .

Rasmiyopi rajatapanāḷi suparikkhittā .

Patodalaṭṭhipi rajataparikkhittā .

Brāhmaṇopi setavatthaṃ nivāsetvā setaṃyeva uttarāsaṅgamakāsi , setavilepanaṃ vilimpi , setamālaṃ pilandhi , dasasu aṅgulīsu aṅgulimuddikā , kaṇṇesu kuṇḍalānīti evamādialaṅkāropissa rajatamayova ahosi .

Parivārabrāhmaṇāpissa dasasahassamattā tatheva setavatthavilepanamālālaṅkārā ahesuṃ .

Tena vuttaṃ ‘‘ sabbasetena vaḷavābhirathenā ’’ ti .

Sāvatthiyā niyyātīti so kira channaṃ channaṃ māsānaṃ ekavāraṃ nagaraṃ padakkhiṇaṃ karoti .

Ito ettakehi divasehi nagaraṃ padakkhiṇaṃ karissatīti puretarameva ghosanā karīyati ;

taṃ sutvā ye nagarato na pakkantā , te na pakkamanti .

Ye pakkantā , tepi ,‘‘ puññavato sirisampattiṃ passissāmā ’’ ti āgacchanti .

Yaṃ divasaṃ brāhmaṇo nagaraṃ anuvicarati , tadā pātova nagaravīthiyo sammajjitvā vālikaṃ okiritvā lājapañcamehi pupphehiV2.97 abhippakiritvā puṇṇaghaṭe ṭhapetvāP2.195 kadaliyo ca dhaje ca ussāpetvā sakalanagaraṃ dhūpitavāsitaṃ karonti .

Brāhmaṇo pātova sīsaṃ nhāyitvā purebhattaṃ bhuñjitvā vuttanayeneva setavatthādīhi attānaṃ alaṅkaritvā pāsādā oruyha rathaṃ abhiruhati .

Atha naṃ te brāhmaṇā sabbasetavatthavilepanamālālaṅkārā setacchattāni gahetvā parivārenti ;

tato mahājanassa sannipātanatthaṃ paṭhamaṃyeva taruṇadārakānaṃ phalāphalāni vikiritvā tadanantaraṃ māsakarūpāni ;

tadanantaraṃ kahāpaṇe vikiranti ;

mahājanā sannipatanti .

Ukkuṭṭhiyo ceva celukkhepā ca pavattanti .

Atha brāhmaṇo maṅgalikasovatthikādīsu maṅgalāni ceva suvatthiyoM2.100 ca karontesu mahāsampattiyā nagaraṃ anuvicarati .

Puññavantā manussā ekabhūmakādipāsāde āruyha sukapattasadisāni vātapānakavāṭāni vivaritvā olokenti .

Brāhmaṇopi attano yasasirisampattiyā nagaraṃ ajjhottharanto viya dakkhiṇadvārābhimukho hoti .

Tena vuttaṃ ‘‘ sāvatthiyā niyyātī ’’ ti .

Divā divassāti divasassa divā , majjhanhakāleti attho .

Pilotikaṃ paribbājakan ti pilotikāti evaṃ itthiliṅgavohāravasena laddhanāmaṃ paribbājakaṃ .

So kira paribbājako daharo paṭhamavaye ṭhito suvaṇṇavaṇṇo buddhupaṭṭhāko , pātova tathāgatassa ceva mahātherānañca upaṭṭhānaṃ katvā tidaṇḍakuṇḍikādiparikkhāraṃ ādāya jetavanā nikkhamitvā nagarābhimukho pāyāsi .

Taṃ esa dūratova āgacchantaṃ addasa .

Etadavocāti anukkamena santikaṃ āgataṃ sañjānitvā etaṃ ,‘‘ handa kuto nu bhavaṃ vacchāyano āgacchatī ’’ ti gottaṃ kittento vacanaṃ avoca .

Paṇḍito maññeti bhavaṃ vacchāyano samaṇaṃ gotamaṃ paṇḍitoti maññati , udāhu noti ayamettha attho .

Ko cāhaṃ , bhoti , bho , samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jānane ahaṃ ko nāma ?

Ko ca samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jānissāmīti kuto cāhaṃ samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jānissāmi , kena kāraṇena jānissāmīti ?

Evaṃ sabbathāpi attano ajānanabhāvaṃ dīpetiP2.196 .

Sopi nūnassa tādisovāti yo samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jāneyya , sopi nūna dasa pāramiyo pūretvā sabbaññutaṃ patto tādiso buddhoyeva bhaveyya .

Sineruṃ vā himavantaṃ vā pathaviṃ vā ākāsaṃ vā pametukāmena tappamāṇova daṇḍo vā rajju vāV2.98 laddhuṃ vaṭṭati .

Samaṇassa gotamassa paññaṃ jānantenapi tassa ñāṇasadisameva sabbaññutaññāṇaṃ laddhuṃ vaṭṭatīti dīpeti .

Ādaravasena panettha āmeḍitaṃ kataṃ .

Uḷārāyāti uttarāya seṭṭhāya .

Ko cāhaṃ , bhoti , bho , ahaṃ samaṇassa gotamassa pasaṃsane ko nāma ?

Ko ca samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsissāmīti kena kāraṇena pasaṃsissāmi ?

Pasatthapasatthoti sabbaguṇānaṃ uttaritarehi sabbalokapasatthehi attano guṇeheva pasattho , na tassa aññehi pasaṃsanakiccaṃ atthi .

Yathā hi campakapupphaṃ vā nīluppalaṃ vā padumaṃ vā lohitacandanaṃ vā attano vaṇṇagandhasiriyāvaM2.101 pāsādikañceva sugandhañca , na tassa āgantukehi vaṇṇagandhehi thomanakiccaṃ atthi .

Yathā ca maṇiratanaṃ vā candamaṇḍalaṃ vā attano ālokeneva obhāsati , na tassa aññena obhāsanakiccaṃ atthi .

Evaṃ samaṇo gotamo sabbalokapasatthehi attano guṇeheva pasattho thomito sabbalokassa seṭṭhataṃ pāpito , na tassa aññena pasaṃsanakiccaṃ atthi .

Pasatthehi vā pasatthotipi pasatthapasattho .

Ke pasatthā nāma ?

Rājā pasenadi kosalo kāsikosalavāsikehi pasattho , bimbisāro aṅgamagadhavāsīhi .

Vesālikā licchavī vajjiraṭṭhavāsīhi pasatthā .

Pāveyyakā mallā , kosinārakā mallā , aññepi te te khattiyā tehi tehi jānapadehi pasatthā .

Caṅkīādayo brāhmaṇā brāhmaṇagaṇehi , anāthapiṇḍikādayo upāsakā anekasatehi upāsakagaṇehi , visākhādayo upāsikā anekasatāhi upāsikāhi , sakuludāyiādayo paribbājakā anekehi paribbājakasatehi , uppalavaṇṇātheriādikā mahāsāvikā anekehi bhikkhunisatehi , sāriputtattherādayo mahāsāvakā anekasatehiP2.197 bhikkhūhi , sakkādayo devā anekasahassehi devehi , mahābrahmādayo brahmāno anekasahassehi brahmehi pasatthā .

Te sabbepi dasabalaṃ thomenti vaṇṇenti , pasaṃsantīti bhagavā ‘‘ pasatthapasattho ’’ ti vuccati .

Atthavasan ti atthānisaṃsaṃ .

Athassa paribbājako attano pasādakāraṇaṃ ācikkhanto seyyathāpi , bho , kusalo nāgavanikotiādimāha .

Tattha nāgavanikoti nāgavanavāsiko anuggahitasippo puriso .

Parato pana uggahitasippo puriso nāgavanikoti āgato .

Cattāri padānīti cattāri ñāṇapadāni ñāṇavalañjāni , ñāṇena akkantaṭṭhānānīti attho .

289. KhattiyapaṇḍitetiādīsuV2.99 paṇḍiteti paṇḍiccena samannāgate .

Nipuṇeti saṇhe sukhumabuddhino , sukhumaatthantarapaṭivijjhanasamatthe .

Kataparappavādeti viññātaparappavāde ceva parehi saddhiṃ katavādaparicaye ca .

Vālavedhirūpeti vālavedhidhanuggahasadise .

Te bhindantā maññe carantīti vālavedhiM2.102 viya vālaṃ sukhumānipi paresaṃ diṭṭhigatāni attano paññāgatena bhindantā viya carantīti attho .

Pañhaṃ abhisaṅkharontīti dupadampi tipadampi catuppadampi pañhaṃ karonti .

Vādaṃ āropessāmāti dosaṃ āropessāma .

Na ceva samaṇaṃ gotamaṃ pañhaṃ pucchantīti ;

kasmā na pucchanti ?

Bhagavā kira parisamajjhe dhammaṃ desento parisāya ajjhāsayaṃ oloketi , tato passati –

‘‘ ime khattiyapaṇḍitā guḷhaṃ rahassaṃ pañhaṃ ovaṭṭikasāraṃ katvā āgatā ’’ ti .

So tehi apuṭṭhoyeva evarūpe pañhe pucchāya ettakā dosā , vissajjane ettakā , atthe pade akkhare ettakāti ime pañhe pucchanto evaṃ puccheyya , vissajjento evaṃ vissajjeyyāti , iti ovaṭṭikasāraṃ katvā ānīte pañhe dhammakathāya antare pakkhipitvā viddhaṃseti .

Khattiyapaṇḍitā ‘‘ seyyo vata no , ye mayaṃ ime pañhe na pucchimhā , sace hi mayaṃ puccheyyāma , appatiṭṭheva no katvā samaṇo gotamo khipeyyā ’’ ti attamanā bhavanti .

Apica buddhā nāma dhammaṃ desentā parisaṃ mettāya pharanti , mettāpharaṇena dasabale mahājanassa cittaṃ pasīdati , buddhā ca nāma rūpaggappattā honti dassanasampannā madhurassarā mudujivhā suphusitadantāvaraṇāP2.198 amatena hadayaṃ siñcantā viya dhammaṃ kathenti .

Tatra nesaṃ mettāpharaṇena pasannacittānaṃ evaṃ hoti –

‘‘ evarūpaṃ advejjhakathaṃ amoghakathaṃ niyyānikakathaṃ kathentena bhagavatā saddhiṃ na sakkhissāma paccanīkaggāhaṃ gaṇhitun ’’ ti attano pasannabhāveneva na pucchanti .

Aññadatthūti ekaṃsena .

Sāvakā sampajjantīti saraṇagamanavasena sāvakā honti .

Tadanuttaran ti taṃ anuttaraṃ .

Brahmacariyapariyosānan ti maggabrahmacariyassa pariyosānabhūtaṃ arahattaphalaṃ , tadatthāya hi te pabbajanti .

Manaṃ vata , bho , anassāmāti , bho , sace mayaṃ na upasaṅkameyyāma , iminā thokena anupasaṅkamanamattena apayirupāsanamatteneva naṭṭhā bhaveyyāma .

Upasaṅkamanamattakena panamhā na naṭṭhāti attho .

Dutiyapadaṃ purimasseva vevacanaṃ .

Assamaṇāva samānātiādīsuV2.100 pāpānaṃ asamitattā assamaṇāva .

Abāhitattā ca pana abrāhmaṇāva .

Kilesārīnaṃ ahatattā anarahanto yeva samānāti attho .

290. Udānaṃ udānesīti udāhāraṃ udāhari .

Yathā hi yaṃ telaṃ mānaṃ gahetuṃ na sakkoti , vissanditvā gacchati , taṃ avasekoti vuccati , yañcaM2.103 jalaṃ taḷākaṃ gahetuṃ na sakkoti , ajjhottharitvā gacchati , taṃ oghoti vuccati .

Evameva yaṃ pītimayaṃ vacanaṃ hadayaṃ gahetuṃ na sakkoti , adhikaṃ hutvā anto asaṇṭhahitvā bahi nikkhamati , taṃ udānan ti vuccati .

Evarūpaṃ pītimayaṃ vacanaṃ nicchāresīti attho .

Hatthipadopamoti hatthipadaṃ upamā assa dhammassāti hatthipadopamo .

So na ettāvatā vitthārena paripūro hotīti dasseti .

Nāgavanikoti uggahitahatthisippo hatthivanacāriko .

Atha kasmā idha kusaloti na vuttoti ?

Parato ‘‘ yo hoti kusalo ’’ ti vibhāgadassanato .

Yo hi koci pavisati , yo pana kusalo hoti , so neva tāva niṭṭhaṃ gacchati .

Tasmā idha kusaloti avatvā parato vutto .

291. Vāmanikāti rassā āyāmatopi na dīghā mahākucchihatthiniyo .

Uccā ca nisevitan ti sattaṭṭharatanubbedhe vaṭarukkhādīnaṃ khandhappadese ghaṃsitaṭṭhānaṃ .

Uccā kāḷārikāti uccā ca yaṭṭhisadisapādā hutvā , kāḷārikā ca dantānaṃ kaḷāratāya .

Tāsaṃ kira eko danto unnato hoti , eko onato .

Ubhopi ca viraḷā honti , na āsannā .

UccāP2.199 ca dantehi ārañjitānīti sattaṭṭharatanubbedhe vaṭarukkhādīnaṃ khandhappadese pharasunā pahataṭṭhānaṃ viya dāṭṭhāhi chinnaṭṭhānaṃ .

Uccā kaṇerukā nāmāti uccā ca yaṭṭhisadisadīghapādā hutvā , kaṇerukā ca dantānaṃ kaṇerutāya , tā kira makuḷadāṭhā honti .

Tasmā kaṇerukāti vuccanti .

So niṭṭhaṃ gacchatīti so nāgavaniko yassa vatāhaṃ nāgassa anupadaṃ āgato , ayameva so , na añño .

Yañhi ahaṃ paṭhamaṃ padaṃ disvā vāmanikānaṃ padaṃ idaṃ bhavissatīti niṭṭhaṃ na gato , yampi tato orabhāge disvā kāḷārikānaṃ bhavissati , kaṇerukānaṃ bhavissatīti niṭṭhaṃ na gato , sabbaṃ taṃ imasseva mahāhatthino padanti mahāhatthiṃ disvāva niṭṭhaṃ gacchati .

Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – nāgavanaṃ viya hi ādito paṭṭhāya yāva nīvaraṇappahānā dhammadesanā veditabbā .

Kusalo nāgavaniko viya yogāvacaro ;

mahānāgo viyaV2.101 sammāsambuddho ;

mahantaṃ hatthipadaṃ viya jhānābhiññā .

Nāgavanikassa tattha tattha hatthipadaṃ disvāpi vāmanikānaṃ padaṃ bhavissati , kāḷārikānaṃ kaṇerukānaṃ padaṃ bhavissatīti aniṭṭhaṅgatabhāvo viya yogino , imā jhānābhiññā nāma bāhirakaparibbājakānampiM2.104 santīti aniṭṭhaṅgatabhāvo .

Nāgavanikassa , tattha tattha mayā diṭṭhaṃ padaṃ imasseva mahāhatthino , na aññassāti mahāhatthiṃ disvā niṭṭhaṅgamanaṃ viya ariyasāvakassa arahattaṃ patvāva niṭṭhaṅgamanaṃ .

Idañca pana opammasaṃsandanaṃ matthake ṭhatvāpi kātuṃ vaṭṭati .

Imasmimpi ṭhāne vaṭṭatiyeva .

Anukkamāgataṃ pana pāḷipadaṃ gahetvā idheva kataṃ .

Tattha idhāti desāpadese nipāto .

Svāyaṃ katthaci lokaṃ upādāya vuccati .

Yathāha –

‘‘ idha tathāgato loke uppajjatī ’’ ti ( dī . ni .1.279).

Katthaci sāsanaṃ .

Yathāha –

‘‘ idheva , bhikkhave , samaṇo , idha dutiyo samaṇo ’’ ti ( a . ni .4.241).

Katthaci okāsaṃ .

Yathāha –

‘‘ Idheva tiṭṭhamānassa , devabhūtassa me sato ;

Punarāyu ca me laddho , evaṃ jānāhi mārisā ’’ ti .( dī . ni .2.369; dī . ni . aṭṭha .1.190);

KatthaciP2.200 padapūraṇamattameva .

Yathāha –

‘‘ idhāhaṃ , bhikkhave , bhuttāvī assaṃ pavārito ’’ ti ( ma . ni .1.30).

Idha pana lokaṃ upādāya vuttoti veditabbo .

Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘ brāhmaṇa imasmiṃ loke tathāgato uppajjati arahaṃ … pe … buddho bhagavā ’’ ti .

Tattha tathāgata saddo mūlapariyāye , arahantiādayo visuddhimagge vitthāritā .

Loke uppajjatīti ettha pana lokoti okāsaloko sattaloko saṅkhāralokoti tividho .

Idha pana sattaloko adhippeto .

Sattaloke uppajjamānopi ca tathāgato na devaloke , na brahmaloke , manussalokeyeva uppajjati .

Manussalokepi na aññasmiṃ cakkavāḷe , imasmiṃyeva cakkavāḷe .

Tatrāpi na sabbaṭṭhānesu ,‘‘ puratthimāya disāya gajaṅgalaṃ nāma nigamo .

Tassāparena mahāsālo , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe .

Puratthimadakkhiṇāya disāya sallavatī nāma nadī , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe .

Dakkhiṇāya disāya setakaṇṇikaṃ nāma nigamo , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe .

Pacchimāya disāya thūṇaṃ nāma brāhmaṇagāmoV2.102 , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe .

UttarāyaM2.105 disāya usiraddhajo nāma pabbato , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe ’’ ti ( mahāva .259) evaṃ paricchinne āyāmato tiyojanasate vitthārato aḍḍhateyyayojanasate parikkhepato navayojanasate majjhimapadese uppajjati .

Na kevalañca tathāgatova , paccekabuddhā aggasāvakā asīti mahātherā buddhamātā buddhapitā cakkavattī rājā aññe ca sārappattā brāhmaṇagahapatikā ettheva uppajjanti .

Tattha tathāgato sujātāya dinnamadhupāyasabhojanato paṭṭhāya yāva arahattamaggo , tāva uppajjati nāma .

Arahattaphale uppanno nāma .

Mahābhinikkhamanato vā yāva arahattamaggo .

Tusitabhavanato vā yāva arahattamaggo .

Dīpaṅkarapādamūlato vā yāva arahattamaggo , tāva uppajjati nāma .

Arahattaphale uppanno nāma .

Idha sabbapaṭhamaṃ uppannabhāvaṃ sandhāya uppajjatīti vuttaṃP2.201 , tathāgato loke uppanno hotīti ayañhettha attho .

So imaṃ lokan ti so bhagavā imaṃ lokaṃ , idāni vattabbaṃ nidasseti .

Sadevakan ti saha devehi sadevakaṃ .

Evaṃ saha mārena samārakaṃ .

Saha brahmunā sabrahmakaṃ .

Saha samaṇabrāhmaṇehi sassamaṇabrāhmaṇiṃ .

Pajātattā pajā , taṃ pajaṃ .

Saha devamanussehi sadevamanussaṃ .

Tattha sadevakavacanena pañcakāmāvacaradevaggahaṇaṃ veditabbaṃ .

Samārakavacanena chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ .

Sabrahmakavacanena brahmakāyikādibrahmaggahaṇaṃ .

Sassamaṇabrāhmaṇivacanena sāsanassa paccatthipaccāmittasamaṇabrāhmaṇaggahaṇaṃ samitapāpabāhitapāpasamaṇabrāhmaṇaggahaṇañca .

Pajāvacanena sattalokaggahaṇaṃ .

Sadevamanussavacanena sammutidevaavasesamanussaggahaṇaṃ .

Evamettha tīhi padehi okāsalokena saddhiṃ sattaloko , dvīhi pajāvasena sattalokova gahitoti veditabbo .

Aparo nayo – sadevakaggahaṇena arūpāvacaradevaloko gahito .

Samārakaggahaṇena chakāmāvacaradevaloko .

Sabrahmakaggahaṇena rūpī brahmaloko .

Sassamaṇabrāhmaṇādiggahaṇena catuparisavasena sammutidevehi vā saha manussaloko avasesasabbasattaloko vā .

ApicetthaM2.106 sadevakavacanena ukkaṭṭhaparicchedato sabbassa lokassa sacchikatabhāvamāha .

Tato yesaṃ ahosi –

‘‘ māro mahānubhāvo chakāmāvacarissaro vasavattī .

Kiṃ sopi etena sacchikato ’’ ti ?

Tesaṃ vimatiṃ vidhamanto samārakan ti āha .

Yesaṃ pana ahosi –

‘‘ brahmā mahānubhāvoV2.103 , ekaṅguliyā ekasmiṃ cakkavāḷasahasse ālokaṃ pharati , dvīhi … pe … dasahi aṅgulīhi dasasu cakkavāḷasahassesu ālokaṃ pharati , anuttarañca jhānasamāpattisukhaṃ paṭisaṃvedeti .

Kiṃ sopi sacchikato ’’ ti ?

Tesaṃ vimatiṃ vidhamanto sabrahmakan ti āha .

Tato ye cintesuṃ –

‘‘ puthū samaṇabrāhmaṇā sāsanassa paccatthikā , kiṃ tepi sacchikatā ’’ ti ?

Tesaṃ vimatiṃ vidhamanto sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajan ti āha .

Evaṃ ukkaṭṭhukkaṭṭhānaṃ sacchikatabhāvaṃ pakāsetvā atha sammutideve avasesamanusse ca upādāya ukkaṭṭhaparicchedavasenaP2.202 sesasattalokassa sacchikatabhāvaṃ pakāsento sadevamanussan ti āha .

Ayamettha bhāvānukkamo .

Porāṇā panāhu – sadevakan ti devatāhi saddhiṃ avasesalokaṃ .

Samārakan ti mārena saddhiṃ avasesalokaṃ .

Sabrahmakan ti brahmehi saddhiṃ avasesalokaṃ .

Evaṃ sabbepi tibhavūpage satte tīhākārehi tīsu padesu pakkhipetvā puna dvīhi padehi pariyādiyanto ‘‘ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussan ’’ ti āha .

Evaṃ pañcahi padehi tena tenākārena tedhātukameva pariyādinnanti .

Sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedetīti sayan ti sāmaṃ aparaneyyo hutvā .

Abhiññāti abhiññāya , adhikena ñāṇena ñatvāti attho .

Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā .

Etena anumānādipaṭikkhepo kato hoti .

Pavedetīti bodheti viññāpeti pakāseti .

So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ … pe … pariyosānakalyāṇan ti so bhagavā sattesu kāruññataṃ paṭicca hitvāpi anuttaraṃ vivekasukhaṃ dhammaṃ deseti .

Tañca kho appaṃ vā bahuṃ vā desento ādikalyāṇādippakārameva deseti .

Ādimhipi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā deseti .

Majjhepi … pariyosānepi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā desetīti vuttaṃ hoti .

TatthaM2.107 atthi desanāya ādimajjhapariyosānaṃ , atthi sāsanassa .

Desanāya tāva catuppadikāyapi gāthāya paṭhamapādo ādi nāma , tato dve majjhaṃ nāma , ante eko pariyosānaṃ nāma .

Ekānusandhikassa suttassa nidānamādi , idamavocāti pariyosānaṃ , ubhinnaṃ antarā majjhaṃ .

Anekānusandhikassa suttassa paṭhamānusandhi ādi , ante anusandhi pariyosānaṃ , majjhe eko vā dve vā bahū vā majjhameva .

Sāsanassa pana sīlasamādhivipassanāV2.104 ādi nāma .

Vuttampi cetaṃ –

‘‘ ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ , sīlañca suvisuddhaṃ , diṭṭhi ca ujukā ’’ ti ( saṃ . ni .5.369).

‘‘ Atthi , bhikkhave , majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā ’’ ti evaṃ vutto pana ariyamaggo majjhaṃ nāma , phalañceva nibbānañca pariyosānaṃ nāma .

‘‘ Etadatthamidaṃ , brāhmaṇa , brahmacariyametaṃ sāraṃ , etaṃ pariyosānan ’’ ti ( ma . ni .1.324) hi ettha phalaṃ pariyosānanti vuttaṃ .

‘‘ NibbānogadhañhiP2.203 , āvuso visākha , brahmacariyaṃ vussati nibbānaparāyaṇaṃ nibbānapariyosānan ’’ ti ( ma . ni .1.466) ettha nibbānaṃ pariyosānanti vuttaṃ .

Idha desanāya ādimajjhapariyosānaṃ adhippetaṃ .

Bhagavā hi dhammaṃ desento ādimhi sīlaṃ dassetvā majjhe maggaṃ pariyosāne nibbānaṃ dasseti .

Tena vuttaṃ –

‘‘ so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇan ’’ ti .

Tasmā aññopi dhammakathiko dhammaṃ kathento –

‘‘ Ādimhi sīlaṃ dasseyya , majjhe maggaṃ vibhāvaye ;

Pariyosānamhi nibbānaṃ , esā kathikasaṇṭhitī ’’ ti .( dī . ni . aṭṭha .1.190);

Sātthaṃ sabyañjanan ti yassa hi yāgubhattaitthipurisādivaṇṇanā nissitā desanā hoti , na so sātthaṃ deseti .

Bhagavā pana tathārūpaṃ desanaṃ pahāya catusatipaṭṭhānādinissitaṃ desanaṃ deseti .

Tasmā ‘‘ sātthaṃ desetī ’’ ti vuccati .

Yassa pana desanā ekabyañjanādiyuttā vā sabbaniroṭṭhabyañjanā vā sabbavissaṭṭhasabbaniggahītabyañjanā vā , tassa damiḷakirāsavarādimilakkhūnaṃ bhāsā viya byañjanapāripūriyā abhāvato abyañjanā nāma desanā hoti .

Bhagavā pana –

‘‘ SithilaṃM2.108 dhanitañca dīgharassaṃ , garukaṃ lahukañca niggahītaṃ ;

Sambandhaṃ vavatthitaṃ vimuttaṃ , dasadhā byañjanabuddhiyā pabhedo ’’ ti .( dī . ni . aṭṭha .1.190)–

EvaṃV2.105 vuttaṃ dasavidhaṃ byañjanaṃ amakkhetvā paripuṇṇabyañjanameva katvā dhammaṃ deseti .

Tasmā ‘‘ sabyañjanaṃ dhammaṃ desetī ’’ ti vuccati .

Kevalaparipuṇṇan ti ettha kevalan ti sakalādhivacanaṃ .

Paripuṇṇan ti anūnādhikavacanaṃ .

Idaṃ vuttaṃ hoti –

‘‘ sakalaparipuṇṇameva deseti , ekadesanāpi aparipuṇṇā natthī ’’ ti .

Parisuddhan ti nirupakkilesaṃ .

Yo hi idaṃ dhammadesanaṃ nissāya lābhaṃ vā sakkāraṃ vā labhissāmīti deseti , tassa aparisuddhā desanā hoti .

Bhagavā pana lokāmisanirapekkhoP2.204 hitapharaṇena mettābhāvanāya muduhadayo ullumpanasabhāvasaṇṭhitena cittena deseti .

Tasmā ‘‘ parisuddhaṃ dhammaṃ desetī ’’ ti vuccati .

Brahmacariyaṃ pakāsetīti ettha brahmacariyan ti sikkhattayasaṅgahaṃ sakalasāsanaṃ .

Tasmā brahmacariyaṃ pakāsetīti so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ … pe … parisuddhaṃ , evaṃ desento ca sikkhattayasaṅgahitaṃ sakalasāsanaṃ brahmacariyaṃ pakāsetīti evamettha attho daṭṭhabbo .

Brahmacariyan ti seṭṭhaṭṭhena brahmabhūtaṃ cariyaṃ .

Brahmabhūtānaṃ vā buddhādīnaṃ cariyanti vuttaṃ hoti .

Taṃ dhamman ti taṃ vuttappakārasampadaṃ dhammaṃ .

Suṇāti gahapati vāti kasmā paṭhamaṃ gahapatiṃ niddisatīti ?

Nihatamānattā ussannattā ca .

Yebhuyyena hi khattiyakulato pabbajitā jātiṃ nissāya mānaṃ karonti .

Brāhmaṇakulā pabbajitā mante nissāya mānaṃ karonti .

Hīnajaccakulā pabbajitā attano vijātitāya patiṭṭhātuṃ na sakkonti .

Gahapatidārakā pana kacchehi sedaṃ muñcantehi piṭṭhiyā loṇaṃ pupphamānāya bhūmiṃ kasitvā nihatamānadappā honti .

Te pabbajitvā mānaṃ vā dappaṃ vā akatvā yathābalaṃ buddhavacanaṃ uggahetvā vipassanāya kammaṃ karontā sakkonti arahatte patiṭṭhātuṃ .

Itarehi ca kulehi nikkhamitvā pabbajitā nāma na bahukā , gahapatikāva bahukā , iti nihatamānattā ussannattā ca paṭhamaṃ gahapatiṃ niddisatīti .

Aññatarasmiṃ vāti itaresaṃ vā kulānaṃ aññatarasmiṃ .

Paccājātoti patijāto .

Tathāgate saddhaṃ paṭilabhatīti parisuddhaṃ dhammaṃ sutvāM2.109 dhammassāmimhi tathāgate ‘‘ sammāsambuddho vata bhagavā ’’ ti saddhaṃ paṭilabhati .

Iti paṭisañcikkhatīti evaṃ paccavekkhati .

Sambādho gharāvāsoti sacepi saṭṭhihatthe ghare yojanasatantarepi vā dve jāyampatikā vasanti , tathāpi nesaṃ sakiñcanasapalibodhaṭṭhena gharāvāso sambādhoyeva .

Rajopathoti rāgarajādīnaṃ uṭṭhānaṭṭhānanti mahāaṭṭhakathāyaṃV2.106 vuttaṃ .

Āgamanapathotipi vaṭṭati .

Alagganaṭṭhena abbhokāso viyāti abbhokāso .

Pabbajito hi kūṭāgāraratanapāsādadevavimānādīsu pihitadvāravātapānesu paṭicchannesu vasantopi neva laggati naP2.205 sajjati na bajjhati .

Tena vuttaṃ –

‘‘ abbhokāso pabbajjā ’’ ti .

Apica sambādho gharāvāso kusalakiriyāya okāsābhāvato .

Rajopatho asaṃvutasaṅkāraṭṭhānaṃ viya rajānaṃ kilesarajānaṃ sannipātaṭṭhānato .

Abbhokāso pabbajjā kusalakiriyāya yathāsukhaṃ okāsasabbhāvato .

Nayidaṃ sukaraṃ … pe … pabbajeyyan ti ettha ayaṃ saṅkhepakathā – yadetaṃ sikkhattayabrahmacariyaṃ ekampi divasaṃ akhaṇḍaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparipuṇṇaṃ .

Ekadivasampi ca kilesamalena amalinaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparisuddhaṃ , saṅkhalikhitaṃ likhitasaṅkhasadisaṃ dhotasaṅkhasappaṭibhāgaṃ caritabbaṃ , idaṃ na sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā agāramajjhe vasantena ekantaparipuṇṇaṃ … pe … carituṃ .

Yaṃnūnāhaṃ kese ca massuñca ohāretvā kāsāyarasapītatāya kāsāyāni brahmacariyaṃ carantānaṃ anucchavikāni vatthāni acchādetvā paridahitvā agārasmā nikkhamitvā anagāriyaṃ pabbajeyyanti .

Ettha ca yasmā agārassa hitaṃ kasivāṇijjādikammaṃ agāriyan ti vuccati , tañca pabbajjāya natthi .

Tasmā pabbajjā anagāriyāti ñātabbā , taṃ anagāriyaṃ .

Pabbajeyyan ti paṭipajjeyyaṃ .

Appaṃ vāti sahassato heṭṭhā bhogakkhandho appo nāma hoti , sahassato paṭṭhāya mahā .

Ābandhanaṭṭhena ñāti eva parivaṭṭo ñātiparivaṭṭo .

So vīsatiyā heṭṭhā appo hoti , vīsatiyā paṭṭhāya mahā .

292. Bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpannoti yā bhikkhūnaṃ adhisīlasaṅkhātā sikkhā , tañca , yattha cete saha jīvanti ekajīvikā sabhāgavuttinoM2.110 honti , taṃ bhagavatā paññattasikkhāpadasaṅkhātaṃ sājīvañca tattha sikkhanabhāvena samāpannoti bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno .

Samāpannoti sikkhaṃ paripūrento , sājīvañca avītikkamanto hutvā tadubhayaṃ upagatoti attho .

Pāṇātipātaṃ pahāyātiādīsu pāṇātipātādikathā heṭṭhā vitthāritā eva .

Pahāyāti imaṃ pāṇātipātacetanāsaṅkhātaṃ dussīlyaṃ pajahitvā .

Paṭivirato hotīti pahīnakālato paṭṭhāya tato dussīlyato orato viratova hoti .

Nihitadaṇḍo nihitasatthoti parūpaghātatthāya daṇḍaṃ vā satthaṃ vā ādāya avattanato nikkhittadaṇḍo ceva nikkhittasattho cātiV2.107P2.206 attho .

Ettha ca ṭhapetvā daṇḍaṃ sabbampi avasesaṃ upakaraṇaṃ sattānaṃ vihiṃsanabhāvato satthanti veditabbaṃ .

Yaṃ pana bhikkhū kattaradaṇḍaṃ vā dantakaṭṭhavāsiṃ vā pipphalakaṃ vā gahetvā vicaranti , na taṃ parūpaghātatthāya .

Tasmā nihitadaṇḍo nihitasatthotveva saṅkhaṃ gacchati .

Lajjīti pāpajigucchanalakkhaṇāya lajjāya samannāgato .

Dayāpannoti dayaṃ mettacittataṃ āpanno .

Sabbapāṇabhūtahitānukampīti sabbe pāṇabhūte hitena anukampako .

Tāya dayāpannatāya sabbesaṃ pāṇabhūtānaṃ hitacittakoti attho .

Viharatīti iriyati pāleti .

Dinnameva ādiyatīti dinnādāyī .

Cittenapi dinnameva paṭikaṅkhatīti dinnapāṭikaṅkhī .

Thenetīti theno .

Na thenena athenena .

Athenattāyeva sucibhūtena .

Attanāti attabhāvena , athenaṃ sucibhūtaṃ attabhāvaṃ katvā viharatīti vuttaṃ hoti .

Abrahmacariyan ti aseṭṭhacariyaṃ .

Brahmaṃ seṭṭhaṃ ācāraṃ caratīti brahmacārī .

Ārācārīti abrahmacariyato dūracārī .

Methunāti rāgapariyuṭṭhānavasena sadisattā methunakāti laddhavohārehi paṭisevitabbato methunāti saṅkhaṃ gatā asaddhammā .

Gāmadhammāti gāmavāsīnaṃ dhammā .

Saccaṃ vadatīti saccavādī .

Saccena saccaṃ sandahati ghaṭetīti saccasandho , na antarantarā musā vadatīti attho .

Yo hi puriso kadāci musā vadati , kadāci saccaṃ , tassa musāvādena antaritattā saccaṃ saccena na ghaṭīyatiM2.111 .

Tasmā na so saccasandho , ayaṃ pana na tādiso , jīvitahetupi musāvādaṃ avatvā saccena saccaṃ sandahatiyevāti saccasandho .

Thetoti thiro , thirakathoti attho .

Eko hi puggalo haliddirāgo viya , thusarāsimhi nikhātakhāṇu viya , assapiṭṭhe ṭhapitakumbhaṇḍamiva ca na thirakatho hoti .

Eko pāsāṇalekhā viya indakhilo viya ca thirakatho hoti ;

asinā sīse chijjantepi dve kathā na katheti ;

ayaṃ vuccati thetoP2.207 .

Paccayikoti pattiyāyitabbako , saddhāyikoti attho .

Ekacco hi puggalo na paccayiko hoti ,‘‘ idaṃ kena vuttaṃ , asukenā ’’ ti vutte ‘‘ mā tassa vacanaṃ saddahathā ’’ ti vattabbataṃ āpajjati .

Eko paccayiko hoti ,‘‘ idaṃ kena vuttaṃ , asukenā ’’ ti vutte ,‘‘ yadi tena vuttaṃ , idameva pamāṇaṃ , idāni upaparikkhitabbaṃ natthi , evameva idan ’’ ti vattabbataṃV2.108 āpajjati , ayaṃ vuccati paccayiko .

Avisaṃvādako lokassāti tāya saccavāditāya lokaṃ na visaṃvādetīti attho .

Imesaṃ bhedāyāti yesaṃ ito sutvāti vuttānaṃ santike sutaṃ , tesaṃ bhedāya .

Bhinnānaṃ vā sandhātāti dvinnampi mittānaṃ vā samānupajjhāyakādīnaṃ vā kenacideva kāraṇena bhinnānaṃ ekamekaṃ upasaṅkamitvā ‘‘ tumhākaṃ īdise kule jātānaṃ evaṃ bahussutānaṃ idaṃ na yuttan ’’ tiādīni vatvā sandhānaṃ kattā .

Anuppadātāti sandhānānuppadātā , dve jane samagge disvā ,‘‘ tumhākaṃ evarūpe kule jātānaṃ evarūpehi guṇehi samannāgatānaṃ anucchavikametan ’’ tiādīni vatvā daḷhīkammaṃ kattāti attho .

Samaggo ārāmo assāti samaggārāmo .

Yattha samaggā natthi , tattha vasitumpi na icchatīti attho .

‘‘ Samaggarāmo ’’ tipi pāḷi , ayamevettha attho .

Samaggaratoti samaggesu rato , te pahāya aññatra gantumpi na icchatīti attho .

Samagge disvāpi sutvāpi nandatīti samagganandī .

Samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitāti yā vācā satte samaggeyeva karoti , taṃ sāmaggiguṇaparidīpakameva vācaṃ bhāsati , na itaranti .

Nelāti elaṃ vuccati doso , nāssā elanti nelā , niddosāti attho .

‘‘ Nelaṅgo setapacchādo ’’ ti ettha vuttanelaṃ viya .

KaṇṇasukhātiM2.112 byañjanamadhuratāya kaṇṇānaṃ sukhā , sūcivijjhanaṃ viya kaṇṇasūlaṃ na janeti .

Atthamadhuratāya sakalasarīre kopaṃ ajanetvā pemaṃ janetīti pemanīyā .

Hadayaṃ gacchati , apaṭihaññamānā sukhena cittaṃ pavisatīti hadayaṅgamā .

Guṇaparipuṇṇatāya pure bhavāti porī , pure saṃvaddhanārī viya sukumārātipi porī , purassa esātipi porī , nagaravāsīnaṃ kathāti atthoP2.208 .

Nagaravāsino hi yuttakathā honti , pitimattaṃ pitāti , mātimattaṃ mātāti , bhātimattaṃ bhātāti vadanti .

Evarūpī kathā bahuno janassa kantā hotīti bahujanakantā .

Kantabhāveneva bahuno janassa manāpā cittavuddhikarāti bahujanamanāpā .

Kālena vadatīti kālavādī , vattabbayuttakālaṃ sallakkhetvā vadatīti attho .

Bhūtaṃ tacchaṃ sabhāvameva vadatīti bhūtavādī .

Diṭṭhadhammikasamparāyikatthasannissitameva katvā vadatīti atthavādīV2.109 .

Navalokuttaradhammasannissitaṃ katvā vadatīti dhammavādī .

Saṃvaravinayapahānavinayasannissitaṃ katvā vadatīti vinayavādī .

Nidhānaṃ vuccati ṭhapanokāso , nidhānamassā atthīti nidhānavatī , hadaye nidhātabba yuttavācaṃ bhāsitāti attho .

Kālenāti evarūpiṃ bhāsamānopi ca ‘‘ ahaṃ nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsissāmī ’’ ti na akālena bhāsati , yuttakālaṃ pana avekkhitvā bhāsatīti attho .

Sāpadesan ti saupamaṃ , sakāraṇanti attho .

Pariyantavatin ti paricchedaṃ dassetvā yathāssā paricchedo paññāyati , evaṃ bhāsatīti attho .

Atthasaṃhitan ti anekehipi nayehi vibhajantena pariyādātuṃ asakkuṇeyyatāya atthasampannaṃ , yaṃ vā so atthavādī atthaṃ vadati , tena atthena saṃhitattā atthasaṃhitaṃ vācaṃ bhāsati , na aññaṃ nikkhipitvā aññaṃ bhāsatīti vuttaṃ hoti .

293. Bījagāmabhūtagāmasamārambhāti mūlabījaṃ khandhabījaṃ phaḷubījaṃ aggabījaṃ bījabījanti pañcavidhassa bījagāmassa ceva yassa kassaci nīlatiṇarukkhādikassa bhūtagāmassa ca samārambhā , chedanabhedanapacanādibhāvena vikopanā paṭiviratoti attho .

Ekabhattikoti pātarāsabhattaṃ sāyamāsabhattanti dve bhattāni .

Tesu pātarāsabhattaṃ antomajjhanhikena paricchinnaṃ , itaraṃ majjhanhikato uddhaṃ antoaruṇena .

Tasmā antomajjhanhike dasakkhattuṃ bhuñjamānopiM2.113 ekabhattikova hoti , taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ ekabhattiko ’’ ti .

Rattiyā bhojanaṃ ratti , tato uparatoti rattūparato .

Atikkante majjhanhike yāva sūriyatthaṃgamanā bhojanaṃ vikālabhojanaṃ nāma .

Tato viratattā virato vikālabhojanā .

SāsanassaP2.209 ananulomattā visūkaṃ paṭāṇībhūtaṃ dassananti visūkadassanaṃ .

Attanā naccananaccāpanādivasena naccā ca gītā ca vāditā ca , antamaso mayūranaccanādivasenāpi pavattānaṃ naccādīnaṃ visūkabhūtā dassanā cāti naccagītavāditavisūkadassanā .

Naccādīni hi attanā payojetuṃ vā parehi payojāpetuṃ vā payuttāni passituṃ vā neva bhikkhūnaṃ na bhikkhunīnaṃ vaṭṭanti .

Mālā dīsu mālāti yaṃkiñci pupphaṃ .

Gandhan ti yaṃkiñci gandhajātaṃ .

Vilepanan ti chavirāgakaraṇaṃ .

Tattha piḷandhanto dhāreti nāma .

Ūnaṭṭhānaṃ pūrento maṇḍeti nāma .

Gandhavasena chavirāgavasena ca sādiyanto vibhūseti nāma .

Ṭhānaṃ vuccati kāraṇaṃ .

Tasmā yāya dussīlyacetanāya tāni mālādhāraṇādīni mahājano karoti , tato paṭiviratoti attho .

UccāsayanaṃV2.110 vuccati pamāṇātikkantaṃ .

Mahāsayanaṃ akappiyattharaṇaṃ .

Tato paṭiviratoti attho .

Jātarūpan ti suvaṇṇaṃ .

Rajatan ti kahāpaṇo lohamāsako jatumāsako dārumāsakoti ye vohāraṃ gacchanti , tassa ubhayassapi paṭiggahaṇā paṭivirato , neva naṃ uggaṇhāti , na uggaṇhāpeti , na upanikkhittaṃ sādiyatīti attho .

Āmakadhaññapaṭiggahaṇāti sālivīhiyavagodhūmakaṅguvarakakudrūsakasaṅkhātassa sattavidhassāpi āmakadhaññassa paṭiggahaṇā .

Na kevalañca etesaṃ paṭiggahaṇameva , āmasanampi bhikkhūnaṃ na vaṭṭatiyeva .

Āmakamaṃsapaṭiggahaṇāti ettha aññatra odissa anuññātā āmakamaṃsamacchānaṃ paṭiggahaṇameva bhikkhūnaṃ na vaṭṭati , no āmasanaṃ .

Itthikumārikapaṭiggahaṇāti ettha itthīti purisantaragatā , itarā kumārikā nāma .

Tāsaṃ paṭiggahaṇampi āmasanampi akappiyameva .

Dāsidāsapaṭiggahaṇāti ettha dāsidāsavaseneva tesaṃ paṭiggahaṇaṃ na vaṭṭati ,‘‘ kappiyakārakaṃ dammi , ārāmikaṃ dammī ’’ ti evaṃ vutte pana vaṭṭati .

Ajeḷakā dīsu khettavatthupariyosānesuM2.114 kappiyākappiyanayo vinayavasena upaparikkhitabbo .

Tattha khettaṃ nāma yasmiṃ pubbaṇṇaṃ ruhati .

Vatthu nāma yasmiṃ aparaṇṇaṃP2.210 ruhati .

Yattha vā ubhayampi ruhati , taṃ khettaṃ .

Tadatthāya akatabhūmibhāgo vatthu .

Khettavatthusīsena cettha vāpitaḷākādīnipi saṅgahitāneva .

Dūteyyaṃ vuccati dūtakammaṃ , gihīnaṃ paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā gahetvā tattha tattha gamanaṃ .

Pahiṇagamanaṃ vuccati gharā gharaṃ pesitassa khuddakagamanaṃ .

Anuyogo nāma tadubhayakaraṇaṃ , tasmā dūteyyapahiṇagamanānaṃ anuyogāti evamettha attho veditabbo .

Kayavikkayāti kayā ca vikkayā ca .

Tulākūṭā dīsu kūṭan ti vañcanaṃ .

Tattha tulākūṭaṃ tāva rūpakūṭaṃ aṅgakūṭaṃ gahaṇakūṭaṃ paṭicchannakūṭanti catubbidhaṃ hoti .

Tattha rūpakūṭaṃ nāma dve tulā sarūpā katvā gaṇhanto mahatiyā gaṇhāti , dadanto khuddikāya deti .

Aṅgakūṭaṃ nāma gaṇhanto pacchābhāge hatthena tulaṃ akkamati , dadanto pubbabhāge .

Gahaṇakūṭaṃ nāma gaṇhanto mūle rajjuṃ gaṇhāti , dadanto agge .

Paṭicchannakūṭaṃ nāma tulaṃ susiraṃ katvā anto ayacuṇṇaṃ pakkhipitvā gaṇhanto taṃ pacchābhāge karoti , dadanto aggabhāge .

Kaṃso vuccati suvaṇṇapāti , tāya vañcanaṃ kaṃsakūṭaṃ .

Kathaṃ ?

Ekaṃ suvaṇṇapātiṃ katvā aññā dve tisso lohapātiyo suvaṇṇavaṇṇā karoti , tato janapadaṃ gantvā kiñcideva addhakulaṃ pavisitvā ,‘‘ suvaṇṇabhājanāniV2.111 kiṇathā ’’ ti vatvā agghe pucchite samagghataraṃ dātukāmā honti .

Tato tehi ‘‘ kathaṃ imesaṃ suvaṇṇabhāvo jānitabbo ’’ ti vutte –

‘‘ vīmaṃsitvā gaṇhathā ’’ ti suvaṇṇapātiṃ pāsāṇe ghaṃsitvā sabbā pātiyo datvā gacchati .

Mānakūṭaṃ nāma hadayabhedasikhābhedarajjubhedavasena tividhaṃ hoti .

Tattha hadayabhedo sappitelādiminanakāle labbhati .

Tāni hi gaṇhanto heṭṭhā chiddena mānena ,‘‘ saṇikaṃ āsiñcā ’’ ti vatvā antobhājane bahuṃ paggharāpetvā gaṇhāti ;

dadanto chiddaṃ pidhāya sīghaṃ pūretvā deti .

Sikhābhedo tilataṇḍulādiminanakāle labbhati .

Tāni hi gaṇhanto saṇikaṃ sikhaṃ ussāpetvā gaṇhāti , dadanto vegena pūretvā sikhaṃ chindanto deti .

Rajjubhedo khettavatthuminanakāleP2.211 labbhati .

Lañjaṃ alabhantā hi khettaṃ amahantampi mahantaṃ katvā minanti .

Ukkoṭanā dīsuM2.115 ukkoṭanan ti sāmike assāmike kātuṃ lañjaggahaṇaṃ .

Vañcanan ti tehi tehi upāyehi paresaṃ vañcanaṃ .

Tatridamekaṃ vatthu – eko kira luddako migañca migapotakañca gahetvā āgacchati .

Tameko dhutto ,‘‘ kiṃ , bho , migo agghati , kiṃ migapotako ’’ ti āha .

‘‘ Migo dve kahāpaṇe migapotako ekan ’’ ti ca vutte kahāpaṇaṃ datvā migapotakaṃ gahetvā thokaṃ gantvā nivatto ,‘‘ na me , bho , migapotakena attho , migaṃ me dehī ’’ ti āha .

Tena hi ‘‘ dve kahāpaṇe dehī ’’ ti .

So āha –

‘‘ nanu te , bho , mayā paṭhamaṃ eko kahāpaṇo dinno ’’ ti .

Āma dinnoti .

‘‘ Imampi migapotakaṃ gaṇha , evaṃ so ca kahāpaṇo ayañca kahāpaṇagghanako migapotakoti dve kahāpaṇā bhavissantī ’’ ti .

So kāraṇaṃ vadatīti sallakkhetvā migapotakaṃ gahetvā migaṃ adāsīti .

Nikatīti yogavasena vā māyāvasena vā apāmaṅgaṃ pāmaṅganti , amaṇiṃ maṇinti , asuvaṇṇaṃ suvaṇṇanti katvā paṭirūpakena vañcanaṃ .

Sāciyogoti kuṭilayogo , etesaṃyeva ukkoṭanādīnametaṃ nāmaṃ , tasmā ukkoṭanasāciyogo vañcanasāciyogo nikatisāciyogoti evamettha attho daṭṭhabbo .

Keci aññaṃ dassetvā aññassa parivattanaṃ sāciyogoti vadanti .

Taṃ pana vañcaneneva saṅgahitaṃ .

Chedanādīsu chedanan ti hatthacchedanādi .

Vadhoti māraṇaṃ .

Bandhoti rajjubandhanādīhiV2.112 bandhanaṃ .

Viparāmosoti himaviparāmoso gumbaviparāmosoti duvidho .

Yaṃ himapātasamaye himena paṭicchannā hutvā maggapaṭipannaṃ janaṃ musanti , ayaṃ himaviparāmoso .

Yaṃ gumbādīhi paṭicchannā musanti , ayaṃ gumbaviparāmoso .

Ālopo vuccati gāmanigamādīnaṃ vilopakaraṇaṃ .

Sahasākāroti sāhasikakiriyā , gehaṃ pavisitvā manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitabhaṇḍaggahaṇaṃ .

Evametasmā chedana … pe … sahasākārā paṭivirato hoti .

294. So santuṭṭho hotīti svāyaṃ bhikkhu heṭṭhā vuttena catūsu paccayesu dvādasavidhena itarītarapaccayasantosena samannāgato hoti .

Iminā pana dvādasavidhena itarītarapaccayasantosenaP2.212 samannāgatassa bhikkhuno aṭṭha parikkhārā vaṭṭanti tīṇi cīvarāni patto dantakaṭṭhacchedanavāsi ekā sūci kāyabandhanaṃ parissāvananti .

Vuttampi cetaṃ –

‘‘ TicīvarañcaM2.116 patto ca , vāsi sūci ca bandhanaṃ ;

Parissāvanena aṭṭhete , yuttayogassa bhikkhuno ’’ ti .

Te sabbepi kāyaparihārikāpi honti kucchiparihārikāpi .

Kathaṃ ?

Ticīvaraṃ tāva nivāsetvā pārupitvā ca vicaraṇakāle kāyaṃ pariharati posetīti kāyaparihārikaṃ hoti , cīvarakaṇṇena udakaṃ parissāvetvā pivanakāle khāditabbaphalāphalaggahaṇakāle ca kucchiṃ pariharati posetīti kucchiparihārikaṃ hoti .

Pattopi tena udakaṃ uddharitvā nahānakāle kuṭiparibhaṇḍakaraṇakāle ca kāyaparihāriko hoti , āhāraṃ gahetvā bhuñjanakāle kucchiparihāriko hoti .

Vāsipi tāya dantakaṭṭhacchedanakāle mañcapīṭhānaṃ aṅgapādacīvarakuṭidaṇḍakasajjanakāle ca kāyaparihārikā hoti , ucchucchedananāḷikerāditacchanakāle kucchiparihārikā .

Sūcipi cīvarasibbanakāle kāyaparihārikā hoti , pūvaṃ vā phalaṃ vā vijjhitvā khādanakāle kucchiparihārikā .

Kāyabandhanaṃ bandhitvā vicaraṇakāle kāyaparihārikaṃ , ucchuādīni bandhitvā gahaṇakāle kucchiparihārikaṃ .

Parissāvanaṃ tena udakaṃ parissāvetvā nahānakāle , senāsanaparibhaṇḍakaraṇakāle ca kāyaparihārikaṃ , pānīyaparissāvanakāle teneva tilataṇḍulaputhukādīni gahetvā khādanakāle ca kucchiparihārikaṃ .

Ayaṃ tāva aṭṭhaparikkhārikassa parikkhāramattā .

NavaparikkhārikassaV2.113 pana seyyaṃ pavisantassa tatraṭṭhakapaccattharaṇaṃ vā kuñcikā vā vaṭṭati .

Dasaparikkhārikassa nisīdanaṃ vā cammakhaṇḍaṃ vā vaṭṭati .

Ekādasaparikkhārikassa kattarayaṭṭhi vā telanāḷikā vā vaṭṭati .

Dvādasaparikkhārikassa chattaṃ vā upāhanā vā vaṭṭati .

Etesu ca aṭṭhaparikkhārikova santuṭṭho , itare asantuṭṭhā , mahicchā mahābhārāti na vattabbā .

Etepi hi appicchāva santuṭṭhāvaP2.213 subharāva sallahukavuttinova .

Bhagavā pana nayimaṃ suttaṃ tesaṃ vasena kathesi , aṭṭhaparikkhārikassa vasena kathesi .

So hi khuddakavāsiñca sūciñca parissāvane pakkhipitvā pattassa anto ṭhapetvā pattaṃ aṃsakūṭe laggetvā ticīvaraṃ kāyapaṭibaddhaṃ katvā yenicchakaṃ sukhaṃ pakkamati .

Paṭinivattetvā gahetabbaṃ nāmassa na hoti , itiM2.117 imassa bhikkhuno sallahukavuttitaṃ dassento bhagavā , santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarenātiādimāha .

Tattha kāyaparihārikenāti kāyapariharaṇamattakena .

Kucchiparihārikenāti kucchipariharaṇamattakena .

Samādāyeva pakkamatīti taṃ aṭṭhaparikkhāramattakaṃ sabbaṃ gahetvā kāyapaṭibaddhaṃ katvāva gacchati ,‘‘ mama vihāro pariveṇaṃ upaṭṭhāko ’’ tissa saṅgo vā baddho vā na hoti , so jiyā mutto saro viya , yūthā apakkanto mattahatthī viya icchiticchitaṃ senāsanaṃ vanasaṇḍaṃ rukkhamūlaṃ vanapabbhāraṃ paribhuñjanto ekova tiṭṭhati , ekova nisīdati , sabbiriyāpathesu ekova adutiyo .

‘‘ Cātuddiso appaṭigho ca hoti ,

Santussamāno itarītarena ;

Parissayānaṃ sahitā achambhī ,

Eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .( su . ni .42);

Evaṃ vaṇṇitaṃ khaggavisāṇakappataṃ āpajjati .

Idāni tamatthaṃ upamāya sādhento seyyathāpītiādimāha .

Tattha pakkhī sakuṇoti pakkhayutto sakuṇo .

Ḍetīti uppatati .

Ayaṃ panettha saṅkhepattho – sakuṇā nāma ‘‘ asukasmiṃ padeseV2.114 rukkho paripakkaphalo ’’ ti ñatvā nānādisāhi āgantvā nakhapakkhatuṇḍādīhi tassa phalāni vijjhantā vidhunantā khādanti .

‘‘ Idaṃ ajjatanāya idaṃ svātanāya bhavissatī ’’ ti nesaṃ na hoti .

Phale pana khīṇe neva rukkhassa ārakkhaṃ ṭhapenti , na tattha pattaṃ vā nakhaṃ vā tuṇḍaṃ vā ṭhapenti , atha kho tasmiṃ rukkhe anapekkho hutvā yo yaṃ disābhāgaṃ icchati , so tena sapattabhārova – uppatitvā gacchati .

Evameva ayaṃ bhikkhu nissaṅgoP2.214 nirapekkhoyeva pakkamati .

Tena vuttaṃ ‘‘ samādāyeva pakkamatī ’’ ti .

Ariyenāti niddosena .

Ajjhattan ti sake attabhāve .

Anavajjasukhan ti niddosasukhaṃ .

295. So cakkhunā rūpaṃ disvāti so iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato bhikkhu cakkhuviññāṇena rūpaṃ passitvāti attho .

Sesapadesu yaṃ vattabbaṃ siyā , taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttaṃ .

Abyāsekasukhan ti kilesehiM2.118 anavasittasukhaṃ , avikiṇṇasukhantipi vuttaṃ .

Indriyasaṃvarasukhañhi diṭṭhādīsu diṭṭhamattādivasena pavattatāya avikiṇṇaṃ hoti .

So abhikkante paṭikkanteti so manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ saṃvarena samannāgato bhikkhu imesu abhikkantapaṭikkantādīsu sattasu ṭhānesu satisampajaññavasena sampajānakārī hoti .

Tattha yaṃ vattabbaṃ siyā , taṃ satipaṭṭhāne vuttameva .

296. So iminā cātiādinā kiṃ dasseti ?

Araññavāsassa paccayasampattiṃ dasseti .

Yassa hi ime cattāro paccayā natthi , tassa araññavāso na ijjhati , tiracchānagatehi vā vanacarakehi vā saddhiṃ vattabbataṃ āpajjati , araññe adhivatthā devatā ,‘‘ kiṃ evarūpassa pāpabhikkhuno araññavāsenā ’’ ti bheravasaddaṃ sāventi , hatthehi sīsaṃ paharitvā palāyanākāraṃ karonti .

‘‘ Asuko bhikkhu araññaṃ pavisitvā idañcidañca pāpakammaṃ akāsī ’’ ti ayaso pattharati .

Yassa panete cattāro paccayā atthi , tassa araññavāso ijjhati , so hi attano sīlaṃ paccavekkhanto kiñci kāḷakaṃ vā tilakaṃ vā apassanto pītiṃ uppādetvā taṃ khayato vayato sammasanto ariyabhūmiṃ okkamati , araññe adhivatthā devatā attamanā vaṇṇaṃ bhāsanti , itissa udake pakkhittatelabindu viya yaso vitthāriko hoti .

TatthaV2.115 vivittan ti suññaṃ appasaddaṃ , appanigghosanti attho .

Etadeva hi sandhāya vibhaṅge ,‘‘ vivittanti santike cepi senāsanaṃ hoti , tañca anākiṇṇaṃ gahaṭṭhehi pabbajitehi , tena taṃ vivittan ’’ ti ( vibha .526) vuttaṃ .

Seti ceva āsati ca etthāti senāsanaṃ , mañcapīṭhādīnametaṃ adhivacanaṃ .

Tenāha –

‘‘ senāsananti mañcopi senāsanaṃ , pīṭhampi bhisipi bimbohanampi , vihāropi aḍḍhayogopi , pāsādopi , hammiyampi , guhāpi , aṭṭopi , māḷopi , leṇampi , veḷugumbopiP2.215 , rukkhamūlampi , maṇḍapopi senāsanaṃ , yattha vā pana bhikkhū paṭikkamanti , sabbametaṃ senāsanan ’’ ti .

Apica ‘‘ vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṃ guhā ’’ ti idaṃ vihārasenāsanaṃ nāma .

‘‘ Mañco pīṭhaṃ , bhisi bimbohanan ’’ ti idaṃ mañcapīṭhasenāsanaṃ nāma .

‘‘ Cimilikā , cammakhaṇḍo , tiṇasanthāro , paṇṇasanthāro ’’ ti idaṃ santhatasenāsanaṃ nāma .

‘‘ YatthaM2.119 vā pana bhikkhū paṭikkamantī ’’ ti idaṃ okāsasenāsanaṃ nāmāti evaṃ catubbidhaṃ senāsanaṃ hoti , taṃ sabbampi senāsanaggahaṇena gahitameva .

Imassa pana sakuṇasadisassa cātuddisassa bhikkhuno anucchavikaṃ dassento araññaṃ rukkhamūlan tiādimāha .

Tattha araññan ti ‘‘ nikkhamitvā bahi indakhīlā , sabbametaṃ araññan ’’ ti idaṃ bhikkhunīnaṃ vasena āgataṃ araññaṃ .

‘‘ Āraññakaṃ nāma senāsanaṃ pañcadhanusatikaṃ pacchiman ’’ ti ( pārā .654) idaṃ pana imassa bhikkhuno anurūpaṃ , tassa lakkhaṇaṃ visuddhimagge dhutaṅganiddese vuttaṃ .

Rukkhamūlan ti yaṃkiñci sandacchāyaṃ vivittaṃ rakkhamūlaṃ .

Pabbatan ti selaṃ .

Tattha hi udakasoṇḍīsu udakakiccaṃ katvā sītāya rukkhacchāyāya nisinnassa nānādisāsu khāyamānāsu sītena vātena vījiyamānassa cittaṃ ekaggaṃ hoti .

Kandaran ti kaṃ vuccati udakaṃ , tena dāritaṃ , udakena bhinnaṃ pabbatappadesaṃ , yaṃ nadītumbantipi nadīkuñjantipi vadanti .

Tattha hi rajatapaṭṭasadisā vālikā honti , matthake maṇivitānaṃ viya vanagahanaṃ , maṇikkhandhasadisaṃ udakaṃ sandati .

Evarūpaṃ kandaraṃ oruyha pānīyaṃ pivitvā gattāni sītāni katvā vālikaṃ ussāpetvā paṃsukūlacīvaraṃ paññāpetvā nisinnassa samaṇadhammaṃ karoto cittaṃ ekaggaṃ hoti .

Giriguhan ti dvinnaṃ pabbatānaṃ antarā , ekasmiṃyeva vā umaṅgasadisaṃ mahāvivaraṃ .

Susānalakkhaṇaṃ visuddhimagge vuttaṃ .

Vanapatthan ti atikkamitvā manussānaṃ upacāraṭṭhānaṃ , yattha na kasanti na vapanti .

Tenevāha –

‘‘ vanapatthanti dūrānametaṃ senāsanānaṃ adhivacanan ’’ tiādi ( vibha .531).

Abbhokāsan tiV2.116 acchannaṃ , ākaṅkhamāno panettha cīvarakuṭiṃ katvā vasati .

Palālapuñjan ti palālarāsiṃP2.216 .

Mahāpalālapuñjato hi palālaṃ nikkaḍḍhitvā pabbhāraleṇasadise ālaye karonti , gacchagumbādīnampi upari palālaṃ pakkhipitvā heṭṭhā nisinnā samaṇadhammaṃ karonti , taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .

Pacchābhattan ti bhattassa pacchato .

Piṇḍapātapaṭikkantoti piṇḍapātapariyesanato paṭikkanto .

Pallaṅkan ti samantato ūrubaddhāsanaṃ .

Ābhujitvāti bandhitvā .

Ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyāti uparimaṃ sarīraṃ ujukaṃ ṭhapetvā aṭṭhārasaM2.120 piṭṭhikaṇṭake koṭiyā koṭiṃ paṭipādetvā .

Evañhi nisinnassa cammamaṃsanahārūni na paṇamanti .

Athassa yā tesaṃ paṇamanapaccayā khaṇe khaṇe vedanā uppajjeyyuṃ , tā na uppajjanti .

Tāsu anuppajjamānāsu cittaṃ ekaggaṃ hoti , kammaṭṭhānaṃ na paripatati , vuddhiṃ phātiṃ upagacchati .

Parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvāti kammaṭṭhānābhimukhaṃ satiṃ ṭhapayitvā , mukhasamīpe vā katvāti attho .

Teneva vibhaṅge vuttaṃ –

‘‘ ayaṃ sati upaṭṭhitā hoti sūpaṭṭhitā nāsikagge vā mukhanimitte vā , tena vuccati parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā ’’ ti ( vibha .537).

Atha vā ‘‘ parīti pariggahaṭṭho , mukhan ti niyyānattho , satīti upaṭṭhānattho , tena vuccati parimukhaṃ satin ’’ ti ( paṭi . ma .1.164) evaṃ paṭisambhidāyaṃ vuttanayenapettha attho daṭṭhabbo .

Tatrāyaṃ saṅkhepo ‘‘ pariggahitaniyyānasatiṃ katvā ’’ ti .

Abhijjhaṃ loketi ettha lujjanapalujjanaṭṭhena pañcupādānakkhandhā loko , tasmā pañcasu upādānakkhandhesu rāgaṃ pahāya kāmacchandaṃ vikkhambhetvāti ayamettha attho .

Vigatābhijjhenāti vikkhambhanavasena pahīnattā vigatābhijjhena , na cakkhuviññāṇasadisenāti attho .

Abhijjhāya cittaṃ parisodhetīti abhijjhāto cittaṃ parimoceti .

Yathā naṃ sā muñcati ceva , muñcitvā ca na puna gaṇhāti , evaṃ karotīti attho .

Byāpādapadosaṃ pahāyātiādīsupi eseva nayo .

Byāpajjati iminā cittaṃ pūtikammāsādayo viya purimapakatiṃ pajahatīti byāpādo .

Vikārāpattiyā padussati , paraṃ vā padūseti vināsetīti padoso .

Ubhayametaṃ kodhassevādhivacanaṃ .

Thinaṃ cittagelaññaṃ .

Middhaṃ cetasikagelaññaṃ .

Thinañca middhañca thinamiddhaṃ .

ĀlokasaññītiP2.217 rattimpi divā diṭṭhaālokasañjānanasamatthatāya vigatanīvaraṇāya parisuddhāya saññāyaV2.117 samannāgato .

Sato sampajānoti satiyā ca ñāṇena ca samannāgato .

Idaṃ ubhayaṃ ālokasaññāya upakārattā vuttaṃ .

Uddhaccañca kukkuccañca uddhaccakukkuccaṃ .

Tiṇṇavicikicchoti vicikicchaṃ taritvā atikkamitvā ṭhito .

‘‘ Kathamidaṃ kathamidan ’’ ti evaṃ nappavattatīti akathaṃkathī .

Kusalesu dhammesūti anavajjesu dhammesu .

‘‘ Ime nu kho kusalā , kathamime kusalā ’’ ti evaṃ na vicikicchati na kaṅkhatīti attho .

Ayamettha saṅkhepo , imesu pana nīvaraṇesuM2.121 vacanatthalakkhaṇādibhedato yaṃ vattabbaṃ siyā , taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttaṃ .

297. Paññāya dubbalīkaraṇeti ime pañca nīvaraṇā uppajjamānā anuppannāya lokiyalokuttarāya paññāya uppajjituṃ na denti , uppannā api aṭṭha samāpattiyo pañca vā abhiññā ucchinditvā pātenti ;

tasmā ‘‘ paññāya dubbalīkaraṇā ’’ ti vuccanti .

Tathāgatapadaṃ itipīti idampi tathāgatassa ñāṇapadaṃ ñāṇavaḷañjaṃ ñāṇena akkantaṭṭhānanti vuccati .

Tathāgatanisevitan ti tathāgatassa ñāṇaphāsukāya nighaṃsitaṭṭhānaṃ .

Tathāgatārañjitan ti tathāgatassa ñāṇadāṭhāya ārañjitaṭṭhānaṃ .

299. Yathābhūtaṃ pajānātīti yathāsabhāvaṃ pajānāti .

Natveva tāva ariyasāvako niṭṭhaṃ gato hotīti imā jhānābhiññā bāhirakehipi sādhāraṇāti na tāva niṭṭhaṃ gato hoti .

Maggakkhaṇepi apariyositakiccatāya na tāva niṭṭhaṃ gato hoti .

Apica kho niṭṭhaṃ gacchatīti apica kho pana maggakkhaṇe mahāhatthiṃ passanto nāgavaniko viya sammāsambuddho bhagavāti iminā ākārena tīsu ratanesu niṭṭhaṃ gacchati .

Niṭṭhaṃ gato hotīti evaṃ maggakkhaṇe niṭṭhaṃ gacchanto arahattaphalakkhaṇe pariyositasabbakiccatāya sabbākārena tīsu ratanesu niṭṭhaṃ gato hoti .

Sesaṃ uttānatthamevāti .

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Cūḷahatthipadopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

8. Mahāhatthipadopamasuttavaṇṇanā

300. EvaṃV2.118P2.218 me sutan ti mahāhatthipadopamasuttaṃ .

Tattha jaṅgalānan ti pathavītalacārīnaṃ .

Pāṇānan ti sapādakapāṇānaṃ .

Padajātānīti padāni .

Samodhānaṃ gacchantīti odhānaṃ pakkhepaṃ gacchanti .

Aggamakkhāyatīti seṭṭhaṃ akkhāyati .

Yadidaṃ mahantattenāti mahantabhāvena aggaṃ akkhāyati , na guṇavasenāti attho .

Ye keci kusalā dhammāti ye keci lokiyāM2.122 vā lokuttarā vā kusalā dhammā .

Saṅgahaṃ gacchantīti ettha catubbidho saṅgaho – sajātisaṅgaho , sañjātisaṅgaho , kiriyasaṅgaho , gaṇanasaṅgahoti .

Tattha ‘‘ sabbe khattiyā āgacchantu sabbe brāhmaṇā ’’ ti evaṃ samānajātivasena saṅgaho sajātisaṅgaho nāma .

‘‘ Sabbe kosalakā sabbe māgadhakā ’’ ti evaṃ sañjātidesavasena saṅgaho sañjātisaṅgaho nāma .

‘‘ Sabbe rathikā sabbe dhanuggahā ’’ ti evaṃ kiriyavasena saṅgaho kiriyasaṅgaho nāma .

‘‘ Cakkhāyatanaṃ katamakkhandhagaṇanaṃ gacchatīti ?

Cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchati .

Hañci cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchati , tena vata re vattabbe cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhena saṅgahitan ’’ ti ( kathā .471), ayaṃ gaṇanasaṅgaho nāma .

Imasmimpi ṭhāne ayameva adhippeto .

Nanu ca ‘‘ catunnaṃ ariyasaccānaṃ kati kusalā kati akusalā kati abyākatāti pañhassa vissajjane samudayasaccaṃ akusalaṃ , maggasaccaṃ kusalaṃ , nirodhasaccaṃ abyākataṃ , dukkhasaccaṃ siyā kusalaṃ , siyā akusalaṃ , siyā abyākatan ’’ ti ( vibha .216-217) āgatattā catubhūmakampi kusalaṃ diyaḍḍhameva saccaṃ bhajati .

Atha kasmā mahāthero catūsu ariyasaccesu gaṇanaṃ gacchatīti āhāti ?

Saccānaṃ antogadhattā .

Yathā hi ‘‘ sādhikamidaṃ , bhikkhave , diyaḍḍhasikkhāpadasataṃ anvaddhamāsaṃ uddesaṃ āgacchati , yattha attakāmāP2.219 kulaputtā sikkhanti .

Tisso imā , bhikkhave , sikkhā adhisīlasikkhā adhicittasikkhā adhipaññāsikkhā ’’ ti ( a . ni .3.88) ettha sādhikamidaṃ diyaḍḍhasikkhāpadasataṃ ekā adhisīlasikkhāva hoti , taṃ sikkhantopi tisso sikkhā sikkhatīti dassito , sikkhānaṃ antogadhattā .

Yathā ca ekassa hatthipadassa catūsu koṭṭhāsesu ekasmiṃ koṭṭhāse otiṇṇānipi dvīsuV2.119 tīsu catūsu koṭṭhāsesu otiṇṇānipi siṅgālasasamigādīnaṃ pādāni hatthipade samodhānaṃ gatāneva honti .

Hatthipadato amuccitvā tasseva antogadhattā .

Evameva ekasmimpi dvīsupi tīsupi catūsupi saccesu gaṇanaṃ gatā dhammā catūsu saccesu gaṇanaṃ gatāva honti ;

saccānaṃ antogadhattāti diyaḍḍhasaccagaṇanaṃ gatepi kusaladhamme ‘‘ sabbe te catūsu ariyasaccesu saṅgahaṃ gacchantī ’’ ti āha .

‘‘ Dukkhe ariyasacce ’’ tiādīsu uddesapadesu ceva jātipi dukkhātiādīsu niddesapadesu ca yaṃM2.123 vattabbaṃ , taṃ visuddhimagge vuttameva .

Kevalaṃ panettha desanānukkamova veditabbo .

301. Yathā hi cheko vilīvakāro sujātaṃ veḷuṃ labhitvā catudhā chetvā tato tayo koṭṭhāse ṭhapetvā ekaṃ gaṇhitvā pañcadhā bhindeyya , tatopi cattāro ṭhapetvā ekaṃ gaṇhitvā phālento pañca pesiyo kareyya , tato catasso ṭhapetvā ekaṃ gaṇhitvā kucchibhāgaṃ piṭṭhibhāganti dvidhā phāletvā piṭṭhibhāgaṃ ṭhapetvā kucchibhāgaṃ ādāya tato samuggabījanitālavaṇṭādinānappakāraṃ veḷuvikatiṃ kareyya , so piṭṭhibhāgañca itarā ca catasso pesiyo itare ca cattāro koṭṭhāse itare ca tayo koṭṭhāse kammāya na upanessatīti na vattabbo .

Ekappahārena pana upanetuṃ na sakkā , anupubbena upanessati .

Evameva ayaṃ mahātheropi vilīvakāro sujātaṃ veḷuṃ labhitvā cattāro koṭṭhāse viya , imaṃ mahantaṃ suttantaṃ ārabhitvā catuariyasaccavasena mātikaṃ ṭhapesi .

Vilīvakārassa tayo koṭṭhāse ṭhapetvā ekaṃ gahetvā tassa pañcadhā karaṇaṃ viya therassa tīṇi ariyasaccāni ṭhapetvā ekaṃ dukkhasaccaṃ gahetvā bhājentassa khandhavasena pañcadhā karaṇaṃ .

Tato yathā so vilīvakāro cattāro koṭṭhāseP2.220 ṭhapetvā ekaṃ bhāgaṃ gahetvā pañcadhā phālesi , evaṃ thero cattāro arūpakkhandhe ṭhapetvā rūpakkhandhaṃ vibhajanto cattāri ca mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpan ti pañcadhā akāsi .

Tato yathā so vilīvakāro catasso pesiyo ṭhapetvā ekaṃ gahetvā kucchibhāgaṃ piṭṭhibhāganti dvidhā phālesi , evaṃ thero upādāya rūpañca tisso ca dhātuyo ṭhapetvā ekaṃ pathavīdhātuṃ vibhajanto ajjhattikabāhiravasena dvidhā dassesi .

Yathā so vilīvakāro piṭṭhibhāgaṃ ṭhapetvā kucchibhāgaṃ ādāya nānappakāraṃ vilīvavikatiṃ akāsi , evaṃ thero bāhiraṃ pathavīdhātuṃ ṭhapetvā ajjhattikaṃ pathavīdhātuṃ vīsatiyā ākārehi vibhajitvā dassetuṃ katamā cāvuso , ajjhattikā pathavīdhātūtiādimāha .

YathāV2.120 pana vilīvakāro piṭṭhibhāgañca itarā ca cattasso pesiyo itare ca cattāro koṭṭhāse itare ca tayo koṭṭhāse anupubbenaM2.124 kammāya upanessati , na hi sakkā ekappahārena upanetuṃ , evaṃ theropi bāhirañca pathavīdhātuṃ itarā ca tisso dhātuyo upādārūpañca itare ca cattāro arūpino khandhe itarāni ca tīṇi ariyasaccāni anupubbena vibhajitvā dassessati , na hi sakkā ekappahārena dassetuṃ .

Apica rājaputtūpamāyapi ayaṃ kamo vibhāvetabbo –

Eko kira mahārājā , tassa parosahassaṃ puttā .

So tesaṃ piḷandhanaparikkhāraṃ catūsu peḷāsu ṭhapetvā jeṭṭhaputtassa appesi –

‘‘ idaṃ te , tāta , bhātikānaṃ piḷandhanabhaṇḍaṃ tathārūpe chaṇe sampatte piḷandhanaṃ no dehīti yācantānaṃ dadeyyāsī ’’ ti .

So ‘‘ sādhu devā ’’ ti sāragabbhe paṭisāmesi , tathārūpe chaṇadivase rājaputtā rañño santikaṃ gantvā ‘‘ piḷandhanaṃ no , tāta , detha , nakkhattaṃ kīḷissāmā ’’ ti āhaṃsu .

Tātā , jeṭṭhabhātikassa vo hatthe mayā piḷandhanaṃ ṭhapitaṃ , taṃ āharāpetvā piḷandhathāti .

Te sādhūti paṭissuṇitvā tassa santikaṃ gantvā ,‘‘ tumhākaṃ kira no hatthe piḷandhanabhaṇḍaṃ , taṃ dethā ’’ ti āhaṃsu .

So evaṃ karissāmīti gabbhaṃ vivaritvā , catasso peḷāyo nīharitvā tisso ṭhapetvā ekaṃ vivaritvā , tato pañca samugge nīharitvā cattāro ṭhapetvā ekaṃ vivaritvā , tato pañcasu karaṇḍesuP2.221 nīharitesu cattāro ṭhapetvā ekaṃ vivaritvā pidhānaṃ passe ṭhapetvā tato hatthūpagapādūpagādīni nānappakārāni piḷandhanāni nīharitvā adāsi .

So kiñcāpi itarehi catūhi karaṇḍehi itarehi catūhi samuggehi itarāhi tīhi peḷāhi na tāva bhājetvā deti , anupubbena pana dassati , na hi sakkā ekappahārena dātuṃ .

Tattha mahārājā viya bhagavā daṭṭhabbo .

Vuttampi cetaṃ –

‘‘ rājāhamasmi selāti bhagavā , dhammarājā anuttaro ’’ ti ( su . ni .559).

Jeṭṭhaputto viya sāriputtatthero , vuttampi cetaṃ –

‘‘ yaṃ kho taṃ , bhikkhave , sammā vadamāno vadeyya ,‘ bhagavato putto oraso mukhato jāto dhammajo dhammanimmito dhammadāyādo , no āmisadāyādo ’ ti sāriputtameva taṃ sammā vadamāno vadeyya , bhagavato putto … pe … no āmisadāyādo ’’ ti ( ma . ni .3.97).

Parosahassarājaputtā viya bhikkhusaṅgho daṭṭhabbo .

Vuttampi cetaṃ –

‘‘ ParosahassaṃV2.121M2.125 bhikkhūnaṃ , sugataṃ payirupāsati ;

Desentaṃ virajaṃ dhammaṃ , nibbānaṃ akutobhayan ’’ ti .( saṃ . ni .1.216);

Rañño tesaṃ puttānaṃ piḷandhanaṃ catūsu peḷāsu pakkhipitvā jeṭṭhaputtassa hatthe ṭhapitakālo viya bhagavato dhammasenāpatissa hatthe catusaccappakāsanāya ṭhapitakālo , tenevāha –

‘‘ sāriputto , bhikkhave , pahoti cattāri ariyasaccāni vitthārena ācikkhituṃ desetuṃ paññāpetuṃ paṭṭhapetuṃ vivarituṃ vibhajituṃ uttānīkātun ’’ ti ( ma . ni .3.371).

Tathārūpe khaṇe tesaṃ rājaputtānaṃ taṃ rājānaṃ upasaṅkamitvā piḷandhanaṃ yācanakālo viya bhikkhusaṅghassa vassūpanāyikasamaye āgantvā dhammadesanāya yācitakālo .

Upakaṭṭhāya kira vassūpanāyikāya idaṃ suttaṃ desitaṃ .

Rañño ,‘‘ tātā , jeṭṭhabhātikassa vo hatthe mayā piḷandhanaṃ ṭhapitaṃ taṃ āharāpetvā piḷandhathā ’’ ti vuttakālo viya sambuddhenāpi ,‘‘ sevetha , bhikkhave , sāriputtamoggallāne , bhajatha , bhikkhave , sāriputtamoggallāne .

Paṇḍitā bhikkhū anuggāhakā sabrahmacārīnan ’’ ti evaṃ dhammasenāpatino santike bhikkhūnaṃ pesitakālo .

Rājaputtehi rañño kathaṃ sutvā jeṭṭhabhātikassa santikaṃ gantvā piḷandhanaṃ yācitakālo viya bhikkhūhi satthukathaṃ sutvāP2.222 dhammasenāpatiṃ upasaṅkamma dhammadesanaṃ āyācitakālo .

Jeṭṭhabhātikassa gabbhaṃ vivaritvā catasso peḷāyo nīharitvā ṭhapanaṃ viya dhammasenāpatissa imaṃ suttantaṃ ārabhitvā catunnaṃ ariyasaccānaṃ vasena mātikāya ṭhapanaṃ .

Tisso peḷāyo ṭhapetvā ekaṃ vivaritvā tato pañcasamugganīharaṇaṃ viya tīṇi ariyasaccāni ṭhapetvā dukkhaṃ ariyasaccaṃ vibhajantassa pañcakkhandhadassanaṃ .

Cattāro samugge ṭhapetvā ekaṃ vivaritvā tato pañcakaraṇḍanīharaṇaṃ viya cattāro arūpakkhandhe ṭhapetvā ekaṃ rūpakkhandhaṃ vibhajantassa catumahābhūtaupādārūpavasena pañcakoṭṭhāsadassanaṃ .

302. Cattāro karaṇḍe ṭhapetvā ekaṃ vivaritvā pidhānaṃ passe ṭhapetvā hatthūpagapādūpagādipiḷandhanadānaṃ viya tīṇi mahābhūtāni upādārūpañca ṭhapetvā ekaṃ pathavīdhātuṃ vibhajantassa bāhiraṃ tāva pidhānaṃ viya ṭhapetvā ajjhattikāyaM2.126 pathavīdhātuyā nānāsabhāvato vīsatiyā ākārehi dassanatthaṃ ‘‘ katamā cāvuso ajjhattikā pathavīdhātū ’’ tiādivacanaṃ .

TassaV2.122 pana rājaputtassa tehi catūhi karaṇḍehi catūhi samuggehi tīhi ca peḷāhi pacchā anupubbena nīharitvā piḷandhanadānaṃ viya therassāpi itaresañca tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ upādārūpānañca catunnaṃ arūpakkhandhānañca tiṇṇaṃ ariyasaccānañca pacchā anupubbena bhājetvā dassanaṃ veditabbaṃ .

Yaṃ panetaṃ ‘‘ katamā cāvuso , ajjhattikā pathavīdhātū ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha ajjhattaṃ paccattan ti ubhayampetaṃ niyakādhivacanameva .

Kakkhaḷan ti thaddhaṃ .

Kharigatan ti pharusaṃ .

Upādinnan ti na kammasamuṭṭhānameva , avisesena pana sarīraṭṭhakassetaṃ gahaṇaṃ .

Sarīraṭṭhakañhi upādinnaṃ vā hotu , anupādinnaṃ vā , ādinnagahitaparāmaṭṭhavasena sabbaṃ upādinnameva nāma .

Seyyathidaṃ – kesā lomā … pe … udariyaṃ karīsanti idaṃ dhātukammaṭṭhānikassa kulaputtassa ajjhattikapathavīdhātuvasena tāva kammaṭṭhānaṃ vibhattaṃ .

Ettha pana manasikāraṃ ārabhitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ gahetukāmenaP2.223 yaṃ kātabbaṃ , taṃ sabbaṃ visuddhimagge vitthāritameva .

Matthaluṅgaṃ pana na idha pāḷiāruḷhaṃ .

Tampi āharitvā , visuddhimagge vuttanayeneva vaṇṇasaṇṭhānādivasena vavatthapetvā ,‘‘ ayampi acetanā abyākatā suññā thaddhā pathavīdhātu evā ’’ ti manasi kātabbaṃ .

Yaṃ vā panaññampīti idaṃ itaresu tīsu koṭṭhāsesu anugatāya pathavīdhātuyā gahaṇatthaṃ vuttaṃ .

Yā ceva kho pana ajjhattikā pathavīdhātūti yā ca ayaṃ vuttappakārā ajjhattikā pathavīdhātu .

Yā ca bāhirāti yā ca vibhaṅge ,‘‘ ayo lohaṃ tipu sīsan ’’ tiādinā ( vibha .173) nayena āgatā bāhirā pathavīdhātu .

Ettāvatā therena ajjhattikā pathavīdhātu nānāsabhāvato vīsatiyā ākārehi vitthārena dassitā , bāhirā saṅkhepena .

Kasmā ?

Yasmiñhi ṭhāne sattānaṃ ālayo nikanti patthanā pariyuṭṭhānaṃ gahaṇaṃ parāmāso balavā hoti , tattha tesaṃ ālayādīnaṃ uddharaṇatthaṃ buddhā vā buddhasāvakā vā vitthārakathaṃ kathenti .

Yattha pana na balavā , tattha kattabbakiccābhāvato saṅkhepena kathenti .

Yathā hi kassako khettaṃ kasamāno yattha mūlasantānakānaṃ balavatāya naṅgalaṃ laggati , tattha goṇe ṭhapetvā paṃsuṃ viyūhitvā mūlasantānakāni chetvā chetvāM2.127 uddharanto bahuṃ vāyāmaṃ karoti .

Yattha tāni natthi , tattha balavaṃ payogaṃ katvā goṇe piṭṭhiyaṃ paharamāno kasatiyeva , evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ .

Pathavīdhāturevesāti duvidhāpesā thaddhaṭṭhena kakkhaḷaṭṭhena pharusaṭṭhena ekalakkhaṇā pathavīdhātuyevaV2.123 , āvusoti ajjhattikaṃ bāhirāya saddhiṃ yojetvā dasseti .

Yasmā bāhirāya pathavīdhātuyā acetanābhāvo pākaṭo , na ajjhattikāya , tasmā sā bāhirāya saddhiṃ ekasadisā acetanāyevāti gaṇhantassa sukhapariggaho hoti .

Yathā kiṃ ?

Yathā dantena goṇena saddhiṃ yojito adanto katipāhameva visūkāyati vipphandati , atha na cirasseva damathaṃ upeti .

Evaṃ ajjhattikāpi bāhirāya saddhiṃ ekasadisāti gaṇhantassa katipāhameva acetanābhāvoP2.224 na upaṭṭhāti , atha na cirenevassā acetanābhāvo pākaṭo hoti .

Taṃ netaṃ mamāti taṃ ubhayampi na etaṃ mama , na esohamasmi , na eso me attāti evaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ .

Yathābhūtan ti yathāsabhāvaṃ , tañhi aniccādisabhāvaṃ , tasmā aniccaṃ dukkhamanattāti evaṃ daṭṭhabbanti attho .

Hoti kho so , āvusoti kasmā ārabhi ?

Bāhiraāpodhātuvasena bāhirāya pathavīdhātuyā vināsaṃ dassetvā tato visesatarena upādinnāya sarīraṭṭhakapathavīdhātuyā vināsadassanatthaṃ .

Pakuppatīti āposaṃvaṭṭavasena vaḍḍhamānā kuppati .

Antarahitā tasmiṃ samaye bāhirā pathavīdhātu hotīti tasmiṃ samaye koṭisatasahassacakkavāḷe khārodakena vilīyamānā udakānugatā hutvā sabbā pabbatādivasena saṇṭhitā pathavīdhātu antarahitā hoti .

Vilīyitvā udakameva hoti .

Tāva mahallikāyāti tāva mahantāya .

Duve satasahassāni , cattāri nahutāni ca ;

Ettakaṃ bahalattena , saṅkhātāyaṃ vasundharāti .

–

Evaṃ bahalatteneva mahantāya , vitthārato pana koṭisatasahassacakkavāḷappamāṇāya .

Aniccatāti hutvā abhāvatā .

Khayadhammatāti khayaṃ gamanasabhāvatāM2.128 .

Vayadhammatāti vayaṃ gamanasabhāvatā .

Vipariṇāmadhammatāti pakativijahanasabhāvatā , iti sabbehipi imehi padehi aniccalakkhaṇameva vuttaṃ .

Yaṃ pana aniccaṃ , taṃ dukkhaṃ .

Yaṃ dukkhaṃ , taṃ anattāti tīṇipi lakkhaṇāni āgatāneva honti .

Mattaṭṭhakassāti parittaṭṭhitikassa , tattha dvīhākārehi imassa kāyassa parittaṭṭhititā veditabbā ṭhitiparittatāya ca sarasaparittatāya ca .

Ayañhi atīte cittakkhaṇe jīvittha , na jīvati , na jīvissati .

Anāgate cittakkhaṇe jīvissati , na jīvati , na jīvittha .

Paccuppanne cittakkhaṇe jīvatiV2.124 , na jīvittha , na jīvissatīti vuccati .

‘‘ Jīvitaṃ attabhāvo ca , sukhadukkhā ca kevalā ;

Ekacittasamāyuttā , lahu so vattate khaṇo ’’ ti .

–

IdaṃP2.225 etasseva parittaṭṭhitidassanatthaṃ vuttaṃ .

Evaṃ ṭhitiparittatāya parittaṭṭhititā veditabbā .

Assāsapassāsūpanibaddhādibhāvena panassa sarasaparittatā veditabbā .

Sattānañhi assāsūpanibaddhaṃ jīvitaṃ , passāsūpanibaddhaṃ jīvitaṃ , assāsapassāsūpanibaddhaṃ jīvitaṃ , mahābhūtūpanibaddhaṃ jīvitaṃ , kabaḷīkārāhārūpanibaddhaṃ jīvitaṃ , viññāṇūpanibaddhaṃ jīvitanti visuddhimagge vitthāritaṃ .

Taṇhupādinnassāti taṇhāya ādinnagahitaparāmaṭṭhassa ahanti vā mamanti vā asmīti vā .

Atha khvāssa notevettha hotīti atha kho assa bhikkhuno evaṃ tīṇi lakkhaṇāni āropetvā passantassa ettha ajjhattikāya pathavīdhātuyā ahanti vātiādi tividho taṇhāmānadiṭṭhiggāho noteva hoti , na hotiyevāti attho .

Yathā ca āpodhātuvasena , evaṃ tejodhātuvāyodhātuvasenapi bāhirāya pathavīdhātuyā antaradhānaṃ hoti .

Idha pana ekaṃyeva āgataṃ .

Itarānipi atthato veditabbāni .

Tañce , āvusoti idha tassa dhātukammaṭṭhānikassa bhikkhuno sotadvāre pariggahaṃ paṭṭhapento balaṃ dasseti .

Akkosantīti dasahi akkosavatthūhi akkosanti .

Paribhāsantīti tayā idañcidañca kataṃ , evañca evañca taṃ karissāmāti vācāya paribhāsanti .

Rosentīti ghaṭṭenti .

Vihesentīti dukkhāpenti , sabbaṃ vācāya ghaṭṭanameva vuttaṃ .

So evan ti so dhātukammaṭṭhānikoM2.129 evaṃ sampajānāti .

Uppannā kho me ayan ti sampativattamānuppannabhāvena ca samudācāruppannabhāvena ca uppannā .

Sotasamphassajāti upanissayavasena sotasamphassato jātā sotadvārajavanavedanā , phasso aniccoti sotasamphasso hutvā abhāvaṭṭhena aniccoti passati .

VedanādayopiV2.125 sotasamphassasampayuttāva veditabbā .

Dhātārammaṇamevāti dhātusaṅkhātameva ārammaṇaṃ .

Pakkhandatīti otarati .

Pasīdatīti tasmiṃ ārammaṇe pasīdati , bhummavacanameva vā etaṃ .

Byañjanasandhivasena ‘‘ dhātārammaṇamevā ’’ ti vuttaṃ , dhātārammaṇeyevāti ayamettha attho .

Adhimuccatīti dhātuvasena evanti adhimokkhaṃ labhati , na rajjati , na dussati .

AyañhiP2.226 sotadvāramhi ārammaṇe āpāthagate mūlapariññāāgantukatāvakālikavasena pariggahaṃ karoti , tassa vitthārakathā satipaṭṭhāne satisampajaññapabbe vuttā .

Sā pana tattha cakkhudvāravasena vuttā , idha sotadvāravasena veditabbā .

Evaṃ katapariggahassa hi dhātukammaṭṭhānikassa balavavipassakassa sacepi cakkhudvārādīsu ārammaṇe āpāthagate ayoniso āvajjanaṃ uppajjati , voṭṭhabbanaṃ patvā ekaṃ dve vāre āsevanaṃ labhitvā cittaṃ bhavaṅgameva otarati , na rāgādivasena uppajjati , ayaṃ koṭippatto tikkhavipassako .

Aparassa rāgādivasena ekaṃ vāraṃ javanaṃ javati , javanapariyosāne pana rāgādivasena evaṃ me javanaṃ javitanti āvajjato ārammaṇaṃ pariggahitameva hoti , puna vāraṃ tathā na javati .

Aparassa ekavāraṃ evaṃ āvajjato puna dutiyavāraṃ rāgādivasena javanaṃ javatiyeva , dutiyavārāvasāne pana evaṃ me javanaṃ javitanti āvajjato ārammaṇaṃ pariggahitameva hoti , tatiyavāre tathā na uppajjati .

Ettha pana paṭhamo atitikkho , tatiyo atimando , dutiyassa pana vasena imasmiṃ sutte , laṭukikopame , indriyabhāvane ca ayamattho veditabbo .

Evaṃ sotadvāre pariggahitavasena dhātukammaṭṭhānikassa balaṃ dassetvā idāni kāyadvāre dīpento tañce , āvusotiādimāha .

Aniṭṭhārammaṇañhi patvā dvīsu vāresu kilamati sotadvāre ca kāyadvāre ca .

Tasmā yathā nāma khettassāmī puriso kudālaṃ gahetvā khettaṃM2.130 anusañcaranto yattha vā tattha vā mattikapiṇḍaṃ adatvā dubbalaṭṭhānesuyeva kudālena bhūmiṃ bhinditvā satiṇamattikapiṇḍaṃ deti .

Evameva mahāthero anāgate sikkhākāmā padhānakammikā kulaputtā imesu dvāresu saṃvaraṃ paṭṭhapetvā khippameva jātijarāmaraṇassa antaṃ karissantīti imesuyeva dvīsu dvāresu gāḷhaṃ katvā saṃvaraṃ desento imaṃ desanaṃ ārabhi .

TatthaV2.126 samudācarantīti upakkamanti .

PāṇisamphassenātiP2.227 pāṇippahārena , itaresupi eseva nayo .

Tathābhūtoti tathāsabhāvo .

Yathābhūtasmin ti yathāsabhāve .

Kamantīti pavattanti .

Evaṃ buddhaṃ anussaratotiādīsu itipi so bhagavātiādinā nayena anussarantopi buddhaṃ anussarati , vuttaṃ kho panetaṃ bhagavatāti anussarantopi anussaratiyeva .

Svākkhāto bhagavatā dhammotiādinā nayena anussarantopi dhammaṃ anussarati , kakacūpamovādaṃ anussarantopi anussaratiyeva .

Suppaṭipannotiādinā nayena anussarantopi saṅghaṃ anussarati , kakacokantanaṃ adhivāsayamānassa bhikkhuno guṇaṃ anussaramānopi anussaratiyeva .

Upekkhā kusalanissitā na saṇṭhātīti idha vipassanupekkhā adhippetā .

Upekkhā kusalanissitā saṇṭhātīti idha chaḷaṅgupekkhā , sā panesā kiñcāpi khīṇāsavassa iṭṭhāniṭṭhesu ārammaṇesu arajjanādivasena pavattati , ayaṃ pana bhikkhu vīriyabalena bhāvanāsiddhiyā attano vipassanaṃ khīṇāsavassa chaḷaṅgupekkhāṭhāne ṭhapetīti vipassanāva chaḷaṅgupekkhā nāma jātā .

303. Āpodhātuniddese āpogatan ti sabbaāpesu gataṃ allayūsabhāvalakkhaṇaṃ .

Pittaṃ semhan tiādīsu pana yaṃ vattabbaṃ , taṃ sabbaṃ saddhiṃ bhāvanānayena visuddhimagge vuttaṃ .

Pakuppatīti oghavasena vaḍḍhati , samuddato vā udakaṃ uttarati , ayamassa pākatiko pakopo , āposaṃvaṭṭakāle pana koṭisatasahassacakkavāḷaṃ udakapūrameva hoti .

Ogacchantīti heṭṭhā gacchanti , uddhane āropitaudakaṃ viya khayaṃ vināsaṃ pāpuṇanti .

Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ .

304. TejodhātuniddeseM2.131 tejogatan ti sabbatejesu gataṃ uṇhattalakkhaṇaṃ .

Tejo eva vā tejobhāvaṃ gatanti tejogataṃ .

Purime āpogatepi pacchime vāyogatepi eseva nayo .

Yena cāti yena tejogatena .

Tasmiṃ kuppite ayaṃ kāyo santappati , ekāhikajarādibhāvena usumajāto hoti .

Yena ca jīrīyatīti yena ayaṃ kāyo jīrati , indriyavekallattaṃ balaparikkhayaṃ valipalitādibhāvañca pāpuṇāti .

Yena ca pariḍayhatīti yena kuppitena ayaṃ kāyo dayhati , so ca puggalo dayhāmiP2.228 dayhāmīti kandanto satadhotasappigosītacandanādilepañcaV2.127 tālavaṇṭavātañca paccāsīsati .

Yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchatīti yena taṃ asitaṃ vā odanādi , pītaṃ vā pānakādi , khāyitaṃ vā piṭṭhakhajjakādi , sāyitaṃ vā ambapakkamadhuphāṇitādi sammā paripākaṃ gacchati , rasādibhāvena vivekaṃ gacchatīti attho .

Ayamettha saṅkhepo .

Vitthārato pana yaṃ vattabbaṃ siyā , taṃ sabbaṃ saddhiṃ bhāvanānayena visuddhimagge vuttaṃ .

Haritantan ti haritameva .

Allatiṇādiṃ āgamma nibbāyatīti attho .

Panthantan ti mahāmaggameva .

Selantan ti pabbataṃ .

Udakantan ti udakaṃ .

Ramaṇīyaṃ vā bhūmibhāgan ti tiṇagumbādirahitaṃ , vivittaṃ abbhokāsaṃ bhūmibhāgaṃ .

Anāhārāti nirāhārā nirupādānā , ayampi pakatiyāva tejovikāro vutto , tejosaṃvaṭṭakāle pana koṭisatasahassacakkavāḷaṃ jhāpetvā chārikāmattampi na tiṭṭhati .

Nhārudaddulenāti cammanillekhanena .

Aggiṃ gavesantīti evarūpaṃ sukhumaṃ upādānaṃ gahetvā aggiṃ pariyesanti , yaṃ appamattakampi usumaṃ labhitvā pajjalati , sesamidhāpi purimanayeneva veditabbaṃ .

305. Vāyodhātuniddese uddhaṅgamā vātāti uggārahikkārādipavattakā uddhaṃ ārohanavātā .

Adhogamā vātāti uccārapassāvādinīharaṇakā adho orohanavātā .

Kucchisayā vātāti antānaṃ bahivātā .

Koṭṭhāsayā vātāti antānaṃ antovātā .

Aṅgamaṅgānusārinoti dhamanījālānusārena sakalasarīre aṅgamaṅgāni anusaṭā samiñjanapasāraṇādinibbattakavātā .

Assāsoti antopavisananāsikavātoM2.132 .

Passāsoti bahinikkhamananāsikavāto .

Ayamettha saṅkhepo .

Vitthārato pana yaṃ vattabbaṃ siyā , taṃ sabbaṃ saddhiṃ bhāvanānayena visuddhimagge vuttaṃ .

Gāmampi vahatīti sakalagāmampi cuṇṇavicuṇṇaṃ kurumānā ādāya gacchati , nigamādīsupi eseva nayo .

Idha vāyosaṃvaṭṭakāle koṭisatasahassacakkavāḷaviddhaṃsanavasenaP2.229 vāyodhātuvikāro dassito .

Vidhūpanenāti aggibījanakena .

Ossavaneti chadanagge , tena hi udakaṃ savati , tasmā taṃ ‘‘ ossavanan ’’ ti vuccati .

Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ .

306. SeyyathāpiV2.128 , āvusoti idha kiṃ dasseti ?

Heṭṭhā kathitānaṃ mahābhūtānaṃ nissattabhāvaṃ .

Kaṭṭhan ti dabbasambhāraṃ .

Vallin ti ābandhanavalliṃ .

Tiṇan ti chadanatiṇaṃ .

Mattikan ti anulepamattikaṃ .

Ākāso parivāritoti etāni kaṭṭhādīni anto ca bahi ca parivāretvā ākāso ṭhitoti attho .

Agāraṃtveva saṅkhaṃ gacchatīti agāran ti paṇṇattimattaṃ hoti .

Kaṭṭhādīsu pana visuṃ visuṃ rāsikatesu kaṭṭharāsivallirāsītveva vuccati .

Evameva khoti evameva aṭṭhiādīni anto ca bahi ca parivāretvā ṭhito ākāso , tāneva aṭṭhiādīni paṭicca rūpaṃtveva saṅkhaṃ gacchati , sarīranti vohāraṃ gacchati .

Yathā kaṭṭhādīni paṭicca gehanti saṅkhaṃ gataṃ agāraṃ khattiyagehaṃ brāhmaṇagehanti vuccati , evamidampi khattiyasarīraṃ brāhmaṇasarīranti vuccati , na hettha koci satto vā jīvo vā vijjati .

Ajjhattikañceva , āvuso , cakkhūti idaṃ kasmā āraddhaṃ ?

Heṭṭhā upādārūpaṃ cattāro ca arūpino khandhā tīṇi ca ariyasaccāni na kathitāni , idāni tāni kathetuṃ ayaṃ desanā āraddhāti .

Tattha cakkhuṃ aparibhinnan ti cakkhupasāde niruddhepi upahatepi pittasemhalohitehi palibuddhepi cakkhu cakkhuviññāṇassa paccayo bhavituṃ na sakkoti , paribhinnameva hoti , cakkhuviññāṇassa pana paccayo bhavituṃ samatthaṃ aparibhinnaṃ nāma .

Bāhirā ca rūpāti bāhirā catusamuṭṭhānikarūpā .

Tajjo samannāhāroti taṃ cakkhuñca rūpe ca paṭicca bhavaṅgaṃ āvaṭṭetvā uppajjanamanasikāro , bhavaṅgāvaṭṭanasamatthaṃ cakkhudvāreM2.133 kiriyamanodhātucittanti attho .

Taṃ rūpānaṃ anāpāthagatattāpi aññāvihitassapi na hoti , tajjassāti tadanurūpassa .

Viññāṇabhāgassāti viññāṇakoṭṭhāsassa .

Yaṃ tathābhūtassātiādīsu dvāravasena cattāri saccāniP2.230 dasseti .

Tattha tathābhūtassāti cakkhuviññāṇena sahabhūtassa , cakkhuviññāṇasamaṅginoti attho .

Rūpan ti cakkhuviññāṇassa na rūpajanakattā cakkhuviññāṇakkhaṇe tisamuṭṭhānarūpaṃ , tadanantaracittakkhaṇe catusamuṭṭhānampi labbhati .

Saṅgahaṃ gacchatīti gaṇanaṃ gacchati .

Vedanādayo cakkhuviññāṇasampayuttāva .

Viññāṇampi cakkhuviññāṇameva .

Ettha ca saṅkhārāti cetanāva vuttā .

Saṅgahoti ekato saṅgaho .

Sannipātoti samāgamo .

Samavāyoti rāsi .

Yo paṭiccasamuppādaṃ passatīti yo paccaye passati .

So dhammaṃ passatīti so paṭiccasamuppannadhamme passati , chandotiādi sabbaṃ taṇhāvevacanamevaV2.129 , taṇhā hi chandakaraṇavasena chando .

Ālayakaraṇavasena ālayo .

Anunayakaraṇavasena anunayo .

Ajjhogāhitvā gilitvā gahanavasena ajjhosānan ti vuccati .

Chandarāgavinayo chandarāgappahānan ti nibbānasseva vevacanaṃ , iti tīṇi saccāni pāḷiyaṃ āgatāneva maggasaccaṃ āharitvā gahetabbaṃ , yā imesu tīsu ṭhānesu diṭṭhi saṅkappo vācā kammanto ājīvo vāyāmo sati samādhi bhāvanāpaṭivedho , ayaṃ maggoti .

Bahukataṃ hotīti ettāvatāpi bahuṃ bhagavato sāsanaṃ kataṃ hoti , ajjhattikañceva , āvuso , sotan tiādivāresupi eseva nayo .

Manodvāre pana ajjhattiko mano nāma bhavaṅgacittaṃ .

Taṃ niruddhampi āvajjanacittassa paccayo bhavituṃ asamatthaṃ mandathāmagatameva pavattamānampi paribhinnaṃ nāma hoti .

Āvajjanassa pana paccayo bhavituṃ samatthaṃ aparibhinnaṃ nāma .

Bāhirā ca dhammāti dhammārammaṇaṃ .

Neva tāva tajjassāti idaṃ bhavaṅgasamayeneva kathitaṃ .

Dutiyavāro paguṇajjhānapaccavekkhaṇena vā , paguṇakammaṭṭhānamanasikārena vā , paguṇabuddhavacanasajjhāyakaraṇādinā vā , aññavihitakaṃ sandhāya vutto .

Imasmiṃ vāre rūpan ti catusamuṭṭhānampi labbhati .

Manoviññāṇañhi rūpaṃ samuṭṭhāpeti , vedanādayo manoviññāṇasampayuttāP2.231 , viññāṇaṃ manoviññāṇameva .

Saṅkhārā panettha phassacetanāvasenevaM2.134 gahitā .

Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ .

Iti mahāthero heṭṭhā ekadesameva sammasanto āgantvā imasmiṃ ṭhāne ṭhatvā heṭṭhā parihīnadesanaṃ sabbaṃ taṃtaṃdvāravasena bhājetvā dassento yathānusandhināva suttantaṃ niṭṭhapesīti .

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Mahāhatthipadopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .