6. Ākaṅkheyyasuttavaṇṇanā
64. Evaṃ
V1.163 me sutan ti ākaṅkheyyasuttaṃ .Tattha sampannasīlāti tividhaṃ sampannaṃ paripuṇṇasamaṅgimadhuravasena .
Tattha –
‘‘ Sampannaṃ sālikedāraṃ , suvā bhuñjanti kosiya ;
Paṭivedemi te brahme , na naṃ vāretumussahe ’’ ti .( jā .1.14.1);
Idaṃ paripuṇṇasampannaṃ nāma .
‘‘ Iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno sampanno samannāgato ’’ ti ( vibha .511) idaṃ samaṅgisampannaṃ
P1.154 nāma .‘‘ Imissā , bhante , mahāpathaviyā heṭṭhimatalaṃ sampannaṃ , seyyathāpi khuddamadhuṃ aneḷakaṃ , evamassādan ’’ ti ( pārā .17) idaṃ madhurasampannaṃ nāma .
Idha pana paripuṇṇasampannampi samaṅgisampannampi vaṭṭati .
Tasmā sampannasīlāti paripuṇṇasīlā hutvātipi sīlasamaṅgino hutvātipi evamettha attho vedibbo .
Sīlan ti kenaṭṭhena sīlaṃ ?
Sīlanaṭṭhena sīlaṃ .
Tassa vitthārakathā visuddhimagge vuttā .
Tattha
M1.159 ‘‘ paripuṇṇasīlā ’’ ti iminā atthena khettadosavigamena khettapāripūrī viya sīladosavigamena sīlapāripūrī vuttā hoti .Yathā hi khettaṃ bījakhaṇḍaṃ vappakhaṇḍaṃ udakakhaṇḍaṃ ūsakhaṇḍanti catudosasamannāgataṃ aparipūraṃ hoti .
Tattha bījakhaṇḍaṃ nāma yattha antarantarā bījāni khaṇḍāni vā pūtīni vā honti , tāni yattha vapanti , tattha sassaṃ na uṭṭheti , khettaṃ khaṇḍaṃ hoti .
Vappakhaṇḍaṃ nāma yattha akusalo bījāni vapanto antarantarā nipāteti .
Evañhi sabbattha sassaṃ na uṭṭheti , khettaṃ khaṇḍaṃ hoti .
Udakakhaṇḍaṃ nāma yattha katthaci udakaṃ atibahu vā na vā hoti , tatrāpi hi sassāni na uṭṭhenti , khettaṃ khaṇḍaṃ hoti .
Ūsakhaṇḍaṃ nāma yattha kassako kismiñci padese naṅgalena
V1.164 bhūmiṃ cattāro pañca vāre kasanto atigambhīraṃ karoti , tato ūsaṃ uppajjati , tatrāpi hi sassaṃ na uṭṭheti , khettaṃ khaṇḍaṃ hoti , tādisañca khettaṃ na mahapphalaṃ hoti na mahānisaṃsaṃ , tatrāpi hi bahumpi vapitvā appaṃ labhati .Imesaṃ pana catunnaṃ dosānaṃ vigamā khettaṃ paripuṇṇaṃ hoti .
Tādisañca khettaṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ .
Evameva khaṇḍaṃ chiddaṃ sabalaṃ kammāsanti catudosasamannāgataṃ sīlaṃ aparipūraṃ hoti .
Tādisañca sīlaṃ na mahapphalaṃ hoti , na mahānisaṃsaṃ .
Imesaṃ pana catunnaṃ dosānaṃ vigamā sīlakhettaṃ paripuṇṇaṃ hoti , tādisañca sīlaṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ .
‘‘ Sīlasamaṅgino ’’ ti iminā panatthena sīlena samaṅgibhūtā samodhānaṃ gatā samannāgatā hutvā viharathāti idameva vuttaṃ hoti .
Tattha dvīhi kāraṇehi sampannasīlatā hoti sīlavipattiyā ca ādīnavadassanena sīlasampattiyā
P1.155 ca ānisaṃsadassanena .Tadubhayampi visuddhimagge vitthāritaṃ .
Tattha ‘‘ sampannasīlā ’’ ti ettāvatā kira bhagavā catupārisuddhisīlaṃ uddisitvā ‘‘ pātimokkhasaṃvarasaṃvutā ’’ ti iminā tattha jeṭṭhakasīlaṃ vitthāretvā dassesīti dīpavihāravāsī sumanatthero āha .
Antevāsiko panassa tepiṭakacūḷanāgatthero āha – ubhayatthāpi pātimokkhasaṃvaro bhagavatā vutto , pātimokkhasaṃvaroyeva hi sīlaṃ .
Itarāni pana tīṇi sīlanti vuttaṭṭhānaṃ nāma atthīti ananujānanto vatvā āha
M1.160 –‘‘ indriyasaṃvaro nāma chadvārarakkhāmattakameva , ājīvapārisuddhi dhammena samena paccayuppattimattakaṃ , paccayanissitaṃ paṭiladdhapaccaye idamatthanti paccavekkhitvā paribhuñjanamattakaṃ .
Nippariyāyena pātimokkhasaṃvarova sīlaṃ .
Yassa so bhinno , ayaṃ chinnasīso viya puriso hatthapāde sesāni rakkhissatīti na vattabbo .
Yassa pana so arogo , ayaṃ acchinnasīso viya puriso jīvitaṃ sesāni puna pākatikāni katvā rakkhituṃ sakkoti .
Tasmā ‘ sampannasīlā ’ ti iminā pātimokkhasaṃvaraṃ uddisitvā ‘ sampannapātimokkhā ’ ti tasseva vevacanaṃ vatvā taṃ vitthāretvā dassento ‘ pātimokkhasaṃvarasaṃvutā ’ tiādimāhā ’’ ti .
Tattha pātimokkhasaṃvarasaṃvutāti pātimokkhasaṃvarena samannāgatā .
Ācāragocarasampannāti ācārena
V1.165 ca gocarena ca sampannā .Aṇumattesūti appamattakesu .
Vajjesūti akusaladhammesu .
Bhayadassāvīti bhayadassino .
Samādāyāti sammā ādiyitvā .
Sikkhatha sikkhāpadesūti sikkhāpadesu taṃ taṃ sikkhāpadaṃ samādiyitvā sikkhatha .
Apica samādāya sikkhatha sikkhāpadesūti yaṃkiñci sikkhākoṭṭhāsesu sikkhitabbaṃ kāyikaṃ vācasikañca , taṃ sabbaṃ samādāya sikkhathāti ayamettha saṅkhepo , vitthārato pana sabbānetāni pātimokkhasaṃvarādīni padāni visuddhimagge vuttāni .
65. Ākaṅkheyya ceti idaṃ kasmā āraddhaṃ ?
Sīlānisaṃsadassanatthaṃ .
Sacepi acirapabbajitānaṃ vā duppaññānaṃ
P1.156 vā evamassa ‘‘ bhagavā sīlaṃ pūrethāti vadati , ko nu kho sīlapūraṇe ānisaṃso , ko viseso , kā vaḍḍhī ’’ ti ?Tesaṃ sattarasa ānisaṃse dassetuṃ evamāha .
Appeva nāma etaṃ sabrahmacārīnaṃ piyamanāpatādiāsavakkhayapariyosānaṃ ānisaṃsaṃ sutvāpi sīlaṃ paripūreyyunti .
Visakaṇṭakavāṇijo viya .
Visakaṇṭakavāṇijo nāma guḷavāṇijo vuccati .
So kira guḷaphāṇitakhaṇḍasakkharādīni sakaṭenādāya paccantagāmaṃ gantvā ‘‘ visakaṇṭakaṃ gaṇhatha , visakaṇṭakaṃ gaṇhathā ’’ ti ugghosesi .
Taṃ sutvā gāmikā ‘‘ visaṃ nāma kakkhaḷaṃ , yo naṃ khādati , so marati , kaṇṭakampi vijjhitvā māreti , ubhopete kakkhaḷā , ko ettha ānisaṃso ’’ ti gehadvārāni thakesuṃ , dārake ca palāpesuṃ .
Taṃ disvā vāṇijo
M1.161 ‘‘ avohārakusalā ime gāmikā , handa ne upāyena gaṇhāpemī ’’ ti ‘‘ atimadhuraṃ gaṇhatha , atisāduṃ gaṇhatha , guḷaṃ phāṇitaṃ sakkharaṃ samagghaṃ labbhati , kūṭamāsakakūṭakahāpaṇādīhipi labbhatī ’’ ti ugghosesi .Taṃ sutvā gāmikā haṭṭhatuṭṭhā āgantvā bahumpi mūlaṃ datvā gahesuṃ .
Tattha vāṇijassa ‘‘ visakaṇṭakaṃ gaṇhathā ’’ ti ugghosanaṃ viya bhagavato ‘‘ sampannasīlā , bhikkhave , viharatha … pe … samādāya sikkhatha sikkhāpadesū ’’ ti vacanaṃ .
‘‘ Ubhopete kakkhaḷā , ko ettha ānisaṃso ’’ ti gāmikānaṃ cintanaṃ viya bhagavā ‘‘ sampannasīlā viharathā ’’ ti āha ,‘‘ sīlañca nāmetaṃ kakkhaḷaṃ pharusaṃ khiḍḍādipaccanīkaṃ , ko nu kho sampannasīlānaṃ ānisaṃso ’’ ti bhikkhūnaṃ cintanaṃ .
Atha tassa vāṇijassa ‘‘ atimadhuraṃ gaṇhathā ’’ tiādivacanaṃ viya
V1.166 bhagavato piyamanāpatādiāsavakkhayapariyosānaṃ sattarasaānisaṃsappakāsanatthaṃ ‘‘ ākaṅkheyya ce ’’ tiādivacanaṃ veditabbaṃ .Tattha ākaṅkheyya ceti yadi ākaṅkheyya yadi iccheyya .
Piyo ca assan ti piyacakkhūhi sampassitabbo , sinehuppattiyā padaṭṭhānabhūto bhaveyyanti vuttaṃ hoti .
Manāpoti tesaṃ manavaḍḍhanako , tesaṃ vā manena pattabbo , mettacittena pharitabboti vuttaṃ hoti .
Garūti tesaṃ garuṭṭhāniyo pāsāṇacchattasadiso .
Bhāvanīyoti ‘‘ addhā ayamāyasmā jānaṃ jānāti passaṃ passatī ’’ ti evaṃ sambhāvanīyo .
Sīlesvevassa paripūrakārīti catupārisuddhisīlesuyeva paripūrakārī assa , anūnena paripūritākārena samannāgato
P1.157 bhaveyyāti vuttaṃ hoti .Ajjhattaṃ cetosamathamanuyuttoti attano cittasamathe yutto , ettha hi ajjhattanti vā attanoti vā etaṃ ekatthaṃ , byañjanameva nānaṃ .
Bhummatthe panetaṃ samathanti upayogavacanaṃ .
Anūti iminā upasaggena yoge siddhaṃ .
Anirākatajjhānoti bahi anīhaṭajjhāno , avināsitajjhāno vā , nīharaṇavināsatthañhi idaṃ nirākaraṇaṃ nāma .
Thambhaṃ niraṃkatvā nivātavuttītiādīsu cassa payogo daṭṭhabbo .
Vipassanāya samannāgatoti sattavidhāya anupassanāya yutto , sattavidhā anupassanā nāma aniccānupassanā dukkhānupassanā anattānupassanā nibbidānupassanā virāgānupassanā nirodhānupassanā paṭinissaggānupassanāti .
Tā visuddhimagge vitthāritā .
Brūhetā suññāgārānan ti vaḍḍhetā
M1.162 suññāgārānaṃ , ettha ca samathavipassanāvasena kammaṭṭhānaṃ gahetvā rattindivaṃ suññāgāraṃ pavisitvā nisīdamāno bhikkhu ‘‘ brūhetā suññāgārānan ’’ ti veditabbo .Ekabhūmakādipāsāde kurumānopi pana neva suññāgārānaṃ brūhetāti daṭṭhabboti .
Ettāvatā ca yathā taṇhāvicaritadesanā paṭhamaṃ taṇhāvasena āraddhāpi taṇhāpadaṭṭhānattā mānadiṭṭhīnaṃ mānadiṭṭhiyo osaritvā kamena papañcattayadesanā jātā , evamayaṃ desanā paṭhamaṃ adhisīlasikkhāvasena āraddhāpi sīlapadaṭṭhānattā samathavipassanānaṃ samathavipassanāyo osaritvā kamena sikkhattayadesanā jātāti veditabbā .
Ettha
V1.167 hi ‘‘ sīlesvevassa paripūrakārī ’’ ti ettāvatā adhisīlasikkhā vuttā .‘‘ Ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno ’’ ti ettāvatā adhicittasikkhā ,‘‘ vipassanāya samannāgato ’’ ti ettāvatā adhipaññāsikkhā ,‘‘ brūhetā suññāgārānan ’’ ti iminā pana samathavasena suññāgāravaḍḍhane adhicittasikkhā , vipassanāvasena adhipaññāsikkhāti evaṃ dvepi sikkhā saṅgahetvā vuttā .
Ettha ca ‘‘ ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno ’’ ti imehi padehi sīlānurakkhikā eva cittekaggatā kathitā .
‘‘ Vipassanāyā ’’ ti iminā padena sīlānurakkhiko saṅkhārapariggaho .
Kathaṃ
P1.158 cittekaggatā sīlamanurakkhati ?Yassa hi cittekaggatā natthi , so byādhimhi uppanne vihaññati , so byādhivihato vikkhittacitto sīlaṃ vināsetvāpi byādhivūpasamaṃ kattā hoti .
Yassa pana cittekaggatā atthi , so taṃ byādhidukkhaṃ vikkhambhetvā samāpattiṃ samāpajjati , samāpannakkhaṇe dukkhaṃ dūrāpakataṃ hoti , balavatarasukhamuppajjati .
Evaṃ cittekaggatā sīlaṃ anurakkhati .
Kathaṃ saṅkhārapariggaho sīlamanurakkhati ?
Yassa hi saṅkhārapariggaho natthi , tassa ‘‘ mama rūpaṃ mama viññāṇan ’’ ti attabhāve balavamamattaṃ hoti , so tathārūpesu dubbhikkhabyādhibhayādīsu sampattesu sīlaṃ vināsetvāpi attabhāvaṃ posetā hoti .
Yassa pana saṅkhārapariggaho atthi , tassa attabhāve balavamamattaṃ vā sineho vā na hoti , so tathārūpesu dubbhikkhabyādhibhayādīsu sampattesu sacepissa antāni bahi nikkhamanti , sacepi
M1.163 ussussati visussati , khaṇḍākhaṇḍiko vā hoti satadhāpi sahassadhāpi , neva sīlaṃ vināsetvā attabhāvaṃ posetā hoti .Evaṃ saṅkhārapariggaho sīlamanurakkhati .
‘‘ Brūhetā suññāgārānan ’’ ti iminā pana tasseva ubhayassa brūhanā vaḍḍhanā sātaccakiriyā dassitā .
Evaṃ bhagavā yasmā ‘‘ sabrahmacārīnaṃ piyo cassaṃ manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā ’’ ti ime cattāro dhamme ākaṅkhantena natthaññaṃ kiñci kātabbaṃ , aññadatthu sīlādiguṇasamannāgatena bhavitabbaṃ , idiso hi sabrahmacārīnaṃ piyo hoti manāpo garu bhāvanīyo .
Vuttampi hetaṃ –
‘‘ Sīladassanasampannaṃ
V1.168 , dhammaṭṭhaṃ saccavādinaṃ ;Attano kamma kubbānaṃ , taṃ jano kurute piyan ’’ ti .( dha . pa .217);
Tasmā ‘‘ ākaṅkheyya ce , bhikkhave , bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo cassaṃ manāpo ca garu ca bhāvanīyo cāti sīlesvevassa paripūrakārī … pe … suññāgārānan ’’ ti vatvā idāni yasmā paccayalābhādiṃ patthayantenāpi idameva karaṇīyaṃ , na aññaṃ kiñci , tasmā ‘‘ ākaṅkheyya ce , bhikkhave , bhikkhu lābhī assan ’’ tiādimāha .
Na cettha bhagavā lābhanimittaṃ sīlādiparipūraṇaṃ kathetīti veditabbo .
Bhagavā hi ghāsesanaṃ
P1.159 chinnakatho na vācaṃ payuttaṃ bhaṇeti , evaṃ sāvake ovadati , so kathaṃ lābhanimittaṃ sīlādiparipūraṇaṃ kathessati , puggalajjhāsayavasena panetaṃ vuttaṃ .Yesañhi evaṃ ajjhāsayo bhaveyya ‘‘ sace mayaṃ catūhi paccayehi na kilameyyāma , sīlādiṃ pūretuṃ sakkuṇeyyāmā ’’ ti , tesaṃ ajjhāsayavasena bhagavā evamāha .
Apica rasānisaṃso esa sīlassa , yadidaṃ cattāro paccayā nāma .
Tathā hi paṇḍitamanussā koṭṭhādīsu ṭhapitaṃ nīharitvā puttādīnampi adatvā attanāpi aparibhuñjitvā sīlavantānaṃ dentīti sīlassa sarasānisaṃsadassanatthaṃ petaṃ vuttaṃ .
Tatiyavāre yesāhan ti yesaṃ ahaṃ .
Tesaṃ te kārāti tesaṃ devānaṃ vā manussānaṃ vā te mayi katā paccayadānakārā .
Devāpi hi sīlādiguṇayuttānaṃ paccaye denti , na kevalaṃ manussāyeva , sakko viya āyasmato mahākassapassa .
Mahapphalā mahānisaṃsāti ubhayametaṃ atthato ekaṃ , byañjanameva nānaṃ .
Mahantaṃ vā lokiyasukhaṃ phalantīti mahapphalā
M1.164 .Mahato lokuttarasukhassa ca paccayā hontīti mahānisaṃsā .
Sīlādiguṇayuttassa hi kaṭacchubhikkhāpi pañcaratanamattāya bhūmiyā paṇṇasālāpi katvā dinnā anekāni kappasahassāni duggativinipātato rakkhati , pariyosāne ca amatāya parinibbānadhātuyāpaccayo hoti .
‘‘ Khīrodanaṃ ahamadāsin ’’ tiādīni ( vi . va .413) cettha vatthūni , sakalameva vā petavatthu vimānavatthu ca sādhakaṃ .
Tasmā paccayadāyakehi attani katānaṃ kārānaṃ mahapphalataṃ icchantenāpi sīlādiguṇayutteneva bhavitabbanti dasseti .
Catutthavāre ñātīti sassusasurapakkhikā .
Sālohitāti ekalohitasambaddhā pītipitāmahādayo
V1.169 .Petāti peccabhāvaṃ gatā .
Kālaṅkatāti matā .
Tesaṃ tan ti tesaṃ taṃ mayi pasannacittataṃ vā pasannena cittena anussaraṇaṃ vā .
Yassa hi bhikkhuno kālaṅkato pitā vā mātā vā ‘‘ amhākaṃ ñātako thero sīlavā kalyāṇadhammo ’’ ti pasannacitto hutvā taṃ bhikkhuṃ anussarati , tassa so cittappasādopi taṃ anussaraṇamattampi mahapphalaṃ mahānisaṃsameva hoti , anekāni kappasatasahassāni
P1.160 duggatito vāretuṃ ante ca amataṃ pāpetuṃ samatthameva hoti .Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘ ye te , bhikkhave , bhikkhū sīlasampannā samādhisampannā paññā , vimutti , vimuttiñāṇadassanasampannā , dassanaṃpāhaṃ , bhikkhave , tesaṃ bhikkhūnaṃ bahukāraṃ vadāmi .
Savanaṃ , anussatiṃ , anupabbajjaṃ , upasaṅkamanaṃ , payirupāsanaṃpāhaṃ , bhikkhave , tesaṃ bhikkhūnaṃ bahukāraṃ vadāmī ’’ ti ( itivu .104).
Tasmā ñātisālohitānaṃ attani cittappasādassa anussatiyā ca mahapphalataṃ icchantenāpi sīlādiguṇayutteneva , bhavitabbanti dasseti .
66. Pañcamavāre aratiratisaho assan ti aratiyā ratiyā ca saho abhibhavitā ajjhottharitā bhaveyyaṃ .
Ettha ca aratīti adhikusalesu dhammesu pantasenāsanesu ca ukkaṇṭhā .
Ratīti pañcakāmaguṇarati .
Na ca maṃ arati saheyyāti mañca arati na abhibhaveyya na maddeyya na ajjhotthareyya .
Uppannan ti jātaṃ nibbattaṃ .
Sīlādiguṇayutto hi aratiñca ratiñca sahati ajjhottharati madditvā tiṭṭhati .
Tasmā īdisaṃ attānaṃ icchantenāpi sīlādiguṇayutteneva bhavitabbanti dasseti .
Chaṭṭhavāre
M1.165 bhayaṃ cittutrāsopi ārammaṇampi .Bheravaṃ ārammaṇameva .
Sesaṃ pañcamavāre vuttanayameva .
Sīlādiguṇayutto hi bhayabheravaṃ sahati ajjhottharati madditvā tiṭṭhati ariyakoṭiyavāsīmahādattatthero viya .
Thero kira maggaṃ paṭipanno aññataraṃ pāsādikaṃ araññaṃ disvā ‘‘ idhevajja samaṇadhammaṃ katvā gamissāmī ’’ ti maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle saṅghāṭiṃ paññapetvā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi .
Rukkhadevatāya dārakā therassa sīlatejena sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkontā vissaramakaṃsu .
Devatāpi rukkhaṃ cālesi .
Thero acalova nisīdi .
Sā devatā dhūmāyi , pajjali , neva sakkhi theraṃ cāletuṃ , tato upāsakavaṇṇenāgantvā vanditvā aṭṭhāsi .
‘‘ Ko
V1.170 eso ’’ ti vuttā ‘‘ ahaṃ , bhante , etasmiṃ rukkhe adhivatthā devatā ’’ ti avoca .Tvaṃ ete vikāre akāsīti .
Āma bhanteti .
Kasmāti ca vuttā āha –
‘‘ tumhākaṃ , bhante
P1.161 , sīlatejena dārakā sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkontā vissaramakaṃsu , sāhaṃ tumhe palāpetuṃ evamakāsin ’’ ti .Thero āha –
‘‘ atha kasmā idha , bhante , mā vasatha , mayhaṃ aphāsūti paṭikacceva nāvacāsi .
Idāni pana mā kiñci avaca , ariyakoṭiyamahādatto amanussabhayena gatoti vacanato lajjāmi , tenāhaṃ idheva vasissaṃ , tvaṃ pana ajjekadivasaṃ yattha katthaci vasāhī ’’ ti .
Evaṃ sīlādiguṇayutto bhayabheravasaho hoti .
Tasmā īdisamattānaṃ icchantenāpi sīlādiguṇayutteneva bhavitabbanti dasseti .
Sattamavāre ābhicetasikānan ti abhicetoti abhikkantaṃ visuddhacittaṃ vuccati , adhicittaṃ vā , abhicetasi jātāni ābhicetasikāni , abhiceto sannissitānīti vā ābhicetasikāni .
Diṭṭhadhammasukhavihārānan ti diṭṭhadhamme sukhavihārānaṃ .
Diṭṭhadhammoti paccakkho attabhāvo vuccati , tattha sukhavihārabhūtānanti attho , rūpāvacarajjhānānametaṃ adhivacanaṃ .
Tāni hi appetvā nisinnā jhāyino imasmiṃyeva attabhāve asaṃkiliṭṭhaṃ nekkhammasukhaṃ vindanti , tasmā ‘‘ diṭṭhadhammasukhavihārānī ’’ ti vuccanti .
Nikāmalābhīti nikāmena lābhī attano icchāvasena lābhī , icchiticchitakkhaṇe
M1.166 samāpajjituṃ samatthoti vuttaṃ hoti .Akicchalābhīti sukheneva paccanīkadhamme vikkhambhetvā samāpajjituṃ samatthoti vuttaṃ hoti .
Akasiralābhīti akasirānaṃ vipulānaṃ lābhī , yathāparicchedeyeva vuṭṭhātuṃ samatthoti vuttaṃ hoti .
Ekacco hi lābhīyeva hoti , na pana sakkoti icchiticchitakkhaṇe samāpajjituṃ .
Ekacco sakkoti tathā samāpajjituṃ , pāribandhike pana kicchena vikkhambheti .
Ekacco tathā samāpajjati , pāribandhike ca akiccheneva vikkhambheti , na sakkoti nāḷikāyantaṃ viya yathāparicchedeyeva ca vuṭṭhātuṃ .
Yo pana imaṃ tividhampi sampadaṃ icchati , sopi sīlesvevassa paripūrakārīti .
Evaṃ abhiññāpādake jhāne vutte kiñcāpi abhiññānaṃ vāro āgato , atha kho naṃ bhagavā aggahetvāva yasmā na kevalaṃ abhiññāpādakajjhānāni ca abhiññāyoyeva ca sīlānaṃ
V1.171 ānisaṃso , apica kho cattāri āruppajhānānipiP1.162 tayo ca heṭṭhimā ariyamaggā , tasmā taṃ sabbaṃ pariyādiyitvā dassetuṃ ākaṅkheyya ce … pe … ye te santāti evamādimāha .Tattha santāti aṅgasantatāya ceva ārammaṇasantatāya ca .
Vimokkhāti paccanīkadhammehi vimuttattā ārammaṇe ca adhimuttattā .
Atikkamma rūpeti rūpāvacarajjhāne atikkamitvā , ye te vimokkhā atikkamma rūpe santāti padasambandho , itarathā hi atikkamma rūpe kiṃ karotīti na paññāyeyyuṃ .
Āruppāti ārammaṇato ca vipākato ca rūpavirahitā .
Kāyena phusitvāti nāmakāyena phusitvā pāpuṇitvā , adhigantvāti vuttaṃ hoti .
Sesaṃ vuttānameva .
Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘ yopi bhikkhu ime vimokkhe phusitvā viharitukāmo , sopi sīlesvevassa paripūrakārī ’’ ti .
67. Navamavāre tiṇṇaṃ saṃyojanānan ti sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ bandhanānaṃ .
Tāni hi saṃyojenti khandhagatibhavādīhi khandhagatibhavādayo , kammaṃ vā phalena , tasmā saṃyojanānīti vuccanti , bandhanānīti attho .
Parikkhayāti parikkhayena .
Sotāpannoti sotaṃ
M1.167 āpanno .Sototi ca maggassetaṃ adhivacanaṃ .
Sotāpannoti taṃsamaṅgipuggalassa .
Yathāha ‘‘ soto sototi hidaṃ , sāriputta , vuccati .
Katamo nu kho , sāriputta , sototi ?
Ayameva hi , bhante , ariyo aṭṭhaṅgiko maggo .
Seyyathidaṃ , sammādiṭṭhi … pe … sammāsamādhīti .
Sotāpanno sotāpannoti hidaṃ , sāriputta , vuccati .
Katamo nu kho , sāriputta , sotāpannoti ?
Yo hi , bhante , iminā aṭṭhaṅgikena maggena samannāgato , ayaṃ vuccati sotāpanno , yoyaṃ āyasmā evaṃnāmo evaṃgotto ’’ ti .
Idha pana maggena phalassa nāmaṃ dinnaṃ , tasmā phalaṭṭho ‘‘ sotāpanno ’’ ti veditabbo .
Avinipātadhammoti vinipātetīti vinipāto , nāssa vinipāto dhammoti avinipātadhammo , na attānaṃ apāye vinipātasabhāvoti vuttaṃ hoti .
Kasmā ?
Ye dhammā apāyagamaniyā , tesaṃ pahīnattā .
Sambodhi paraṃ ayanaṃ gati assāti sambodhiparāyaṇo , uparimaggattayaṃ avassaṃ sampāpakoti
P1.163 attho .Kasmā ?
Paṭiladdhapaṭhamamaggattā .
Sīlesvevāti īdiso hotukāmopi sīlesvevassa paripūraṇārīti .
Dasamavāre
V1.172 paṭhamamaggena parikkhīṇānipi tīṇi saṃyojanāni sakadāgāmimaggassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ vuttāni .Rāgadosamohānaṃ tanuttāti etesaṃ tanubhāvena , tanuttakaraṇenāti vuttaṃ hoti .
Tattha dvīhi kāraṇehi tanuttaṃ veditabbaṃ adhiccuppattiyā ca pariyuṭṭhānamandatāya ca .
Sakadāgāmissa hi vaṭṭānusārimahājanasseva kilesā abhiṇhaṃ na uppajjanti , kadāci karahaci uppajjanti viraḷākārā hutvā , viraḷavāpite khette aṅkurā viya .
Uppajjamānāpi ca vaṭṭānusārimahājanasseva maddantā pharantā chādentā andhakāraṃ karontā na uppajjanti , mandamandā uppajjanti tanukākārā hutvā , abbhapaṭalamiva makkhikāpattamiva ca .
Tattha keci therā bhaṇanti ‘‘ sakadāgāmissa kilesā kiñcāpi cirena uppajjanti , bahalāva uppajjanti , tathā hissa puttā ca dhītaro ca dissantī ’’ ti , etaṃ pana appamāṇaṃ .
Puttadhītaro hi aṅgapaccaṅgaparāmasanamattenapi hontīti .
Dvīhiyeva kāraṇehissa kilesānaṃ tanuttaṃ veditabbaṃ adhiccuppattiyā ca pariyuṭṭhānamandatāya cāti .
Sakadāgāmīti
M1.168 sakiṃ āgamanadhammo .Sakideva imaṃ lokaṃ āgantvāti ekavāraṃyeva imaṃ manussalokaṃ paṭisandhivasena āgantvā .
Yopi hi idha sakadāgāmimaggaṃ bhāvetvā idheva parinibbāti , sopi idha na gahito .
Yopi idha maggaṃ bhāvetvā devesu upapajjitvā tattheva parinibbāti .
Yopi devaloke maggaṃ bhāvetvā tattheva parinibbāti .
Yopi devaloke maggaṃ bhāvetvā idheva manussaloke nibbattitvā parinibbāti .
Yo pana idha maggaṃ bhāvetvā devaloke nibbatto , tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā puna idheva upapajjitvā parinibbāti , ayamidha gahitoti veditabbo .
Dukkhassantaṃ kareyyan ti vaṭṭadukkhassa paricchedaṃ kareyyaṃ .
Sīlesvevāti īdiso hotukāmopi sīlesvevassa paripūrakārīti .
Ekādasamavāre pañcannan ti gaṇanaparicchedo .
Orambhāgiyānan ti oraṃ vuccati heṭṭhā , heṭṭhābhāgiyānanti attho , kāmāvacaraloke uppattipaccayānanti adhippāyo .
Saṃyojanānan ti bandhanānaṃ , tāni kāmarāgabyāpādasaṃyojanehi
P1.164 saddhiṃ pubbe vuttasaṃyojanāneva veditabbāni .Yassa hi etāni appahīnāni , so kiñcāpi bhavagge uppanno hoti , atha kho āyuparikkhayā kāmāvacare nibbattatiyeva , gilitabalisamacchūpamo svāyaṃ puggalo dīghasuttakena pāde
V1.173 baddhavihaṅgūpamo cāti veditabbo .Pubbe vuttānampi cettha vacanaṃ vaṇṇabhaṇanatthamevāti veditabbaṃ .
Opapātikoti sesayonipaṭikkhepavacanametaṃ .
Tatthaparinibbāyīti tattheva brahmaloke parinibbāyī .
Anāvattidhammo tasmā lokāti tato brahmalokā paṭisandhivasena puna anāvattisabhāvo .
Sīlesvevāti īdiso hotukāmopi sīlesvevassa paripūrakārīti .
68. Evaṃ anāgāmimagge vutte kiñcāpi catutthamaggassa vāro āgato , atha kho naṃ bhagavā aggahetvāva yasmā na kevalā āsavakkhayābhiññā eva sīlānaṃ ānisaṃso , apica kho lokiyapañcābhiññāyopi , tasmā tāpi dassetuṃ , yasmā ca āsavakkhaye kathite desanā niṭṭhitā hoti , evañca sati imesaṃ guṇānaṃ akathitattā ayaṃ kathā muṇḍābhiññākathā nāma bhaveyya , tasmā ca abhiññāpāripūriṃ katvā dassetumpi , yasmā ca anāgāmimagge ṭhitassa sukhena iddhivikuppanā
M1.169 ijjhati , samādhiparibandhānaṃ kāmarāgabyāpādānaṃ samūhatattā , anāgāmī hi sīlesu ca samādhimhi ca paripūrakārī , tasmā yuttaṭṭhāneyeva lokiyābhiññāyo dassetumpi ‘‘ ākaṅkheyya ce … pe … anekavihitan ’’ ti evamādimāhāti ayamanusandhi .Tattha ‘‘ anekavihitaṃ iddhividhan ’’ tiādinā nayena āgatānaṃ pañcannampi lokiyābhiññānaṃ pāḷivaṇṇanā saddhiṃ bhāvanānayena visuddhimagge vuttā .
69. Chaṭṭhābhiññāya āsavānaṃ khayāti arahattamaggena sabbakilesānaṃ khayā .
Anāsavan ti āsavavirahitaṃ .
Cetovimuttiṃ paññāvimuttin ti ettha cetovacanena arahattaphalasampayuttova samādhi , paññāvacanena taṃsampayuttā paññāva vuttā .
Tattha ca samādhi rāgato vimuttattā cetovimutti , paññā avijjāya vimuttattā paññāvimuttīti veditabbā .
Vuttañcetaṃ bhagavatā ‘‘ yo hissa , bhikkhave , samādhi , tadassa samādhindriyaṃ .
Yā hissa , bhikkhave , paññā , tadassa paññindriyaṃ .
Iti kho , bhikkhave
P1.165 , rāgavirāgā cetovimutti , avijjāvirāgā paññāvimuttī ’’ ti , apicettha samathaphalaṃ cetovimutti , vipassanāphalaṃ paññāvimuttīti veditabbā .Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve .
Sayaṃ abhiññā sacchikatvāti attanoyeva paññāya paccakkhaṃ
V1.174 katvā , aparapaccayena ñatvāti attho .Upasampajja vihareyyan ti pāpuṇitvā sampādetvā vihareyyaṃ .
Sīlesvevāti evaṃ sabbāsave niddhunitvā cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ adhigantukāmopi sīlesvevassa paripūrakārīti .
Evaṃ bhagavā sīlānisaṃsakathaṃ yāva arahattā kathetvā idāni sabbampi taṃ sīlānisaṃsaṃ sampiṇḍetvā dassento nigamanaṃ āha ‘‘ sampannasīlā , bhikkhave … pe … idametaṃ paṭicca vuttan ’’ ti .
Tassāyaṃ saṅkhepattho ,‘‘ sampannasīlā , bhikkhave , viharatha … pe … samādāya sikkhatha sikkhāpadesū ’’ ti iti yaṃ taṃ mayā pubbe evaṃ vuttaṃ , idaṃ sabbampi sampannasīlo bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo hoti manāpo , garu bhāvanīyo paccayānaṃ lābhī , paccayadāyakānaṃ mahapphalakaro , pubbañātīnaṃ anussaraṇacetanāya phalamahattakaro , aratiratisaho , bhayabheravasaho , rūpāvacarajjhānānaṃ arūpāvacarajjhānānañca lābhī , heṭṭhimāni tīṇi sāmaññaphalāni pañca lokiyābhiññā āsavakkhayañāṇanti ca ime ca guṇe sayaṃ abhiññā sacchikattā
M1.170 hoti , etaṃ paṭicca idaṃ sandhāya vuttanti .Idamavoca bhagavā , attamanā te bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti .
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
Ākaṅkheyyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .