Jarāmaraṇavāravaṇṇanā
92. Ito
V1.224 paraṃ paṭiccasamuppādavasena desanā hoti .Tattha jarāmaraṇavāre tāva tesaṃ tesan ti ayaṃ saṅkhepato anekesaṃ sattānaṃ sādhāraṇaniddesoti ñātabbo .
Yā devadattassa jarā , yā somadattassa jarāti evañhi divasampi kathentassa neva sattā pariyādānaṃ
M1.220 gacchanti .Imehi pana dvīhi padehi na koci satto apariyādinno hoti .
Tasmā vuttaṃ ‘‘ ayaṃ saṅkhepato anekesaṃ sattānaṃ sādhāraṇaniddeso ’’ ti .
Tamhi tamhīti ayaṃ gatijātivasena anekesaṃ nikāyānaṃ sādhāraṇaniddeso .
Sattanikāyeti sādhāraṇaniddesena niddiṭṭhassa sarūpanidassanaṃ .
Jarā jīraṇatātiādīsu pana jarāti sabhāvaniddeso .
Jīraṇatāti ākāraniddeso .
Khaṇḍiccan tiādayo kālātikkame kiccaniddesā .
Pacchimā dve pakatiniddesā .
Ayañhi jarāti iminā padena sabhāvato dīpitā , tenassāyaṃ sabhāvaniddeso .
Jīraṇatāti iminā ākārato .
Tenassāyaṃ ākāraniddeso .
Khaṇḍiccan ti iminā kālātikkame dantanakhānaṃ khaṇḍitabhāvakaraṇakiccato .
Pāliccan ti iminā kesalomānaṃ palitabhāvakaraṇakiccato .
Valittacatāti iminā maṃsaṃ milāpetvā tace valittabhāvakaraṇakiccato dīpitā .
Tenassā ime khaṇḍiccan tiādayo tayo kālātikkame kiccaniddesā .
Tehi imesaṃ vikārānaṃ dassanavasena pākaṭībhūtā pākaṭajarā dassitā .
Yatheva hi udakassa vā aggino vā vātassa vā tiṇarukkhādīnaṃ sambhaggapalibhaggatāya vā jhāmatāya vā gatamaggo pākaṭo hoti , na ca so gatamaggo
P1.216 tāneva udakādīni , evameva jarāya dantādīsu khaṇḍiccādivasena gatamaggo pākaṭo , cakkhuṃ ummīletvāpi gayhati .Na ca khaṇḍiccādīneva jarā , na hi jarā cakkhuviññeyyā hoti .
Āyuno saṃhāni indriyānaṃ paripākoti imehi pana padehi kālātikkameyeva abhibyattatāya āyukkhayacakkhādiindriyaparipākasaññitāya pakatiyā dīpitā .
Tenassime pacchimā dve pakatiniddesāti veditabbā .
Tattha yasmā jaraṃ pattassa āyu hāyati , tasmā jarā ‘‘ āyuno saṃhānī ’’ ti phalūpacārena vuttā
V1.225 .Yasmā ca daharakāle suppasannāni sukhumampi attano visayaṃ sukheneva gaṇhanasamatthāni cakkhādīni indriyāni jaraṃ pattassa paripakkāni āluḷitāni avisadāni oḷārikampi attano visayaṃ gahetuṃ asamatthāni honti , tasmā ‘‘ indriyānaṃ paripāko ’’ tipi phalūpacāreneva
M1.221 vuttā .Sā panāyaṃ evaṃ niddiṭṭhā sabbāpi jarā pākaṭā paṭicchannāti duvidhā hoti .
Tattha dantādīsu khaṇḍabhāvādidassanato rūpadhammesu jarā pākaṭajarā nāma .
Arūpadhammesu pana tādisassa vikārassa adassanato paṭicchannajarā nāma .
Tattha yvāyaṃ khaṇḍādibhāvo dissati , so tādisānaṃ dantādīnaṃ suviññeyyattā vaṇṇoyeva , taṃ cakkhunā disvā manodvārena cintetvā ‘‘ ime dantā jarāya pahaṭā ’’ ti jaraṃ jānāti udakaṭṭhāne baddhāni gosīsādīni oloketvā heṭṭhā udakassa atthibhāvaṃ jānanaṃ viya .
Puna avīci savīcīti evampi duvidhā hoti .
Tattha maṇikanakarajatapavāḷasūriyādīnaṃ mandadasakādīsu pāṇīnaṃ viya pupphaphalapallavādīsu ca apāṇīnaṃ viya antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ duviññeyyattā jarā avīcijarā nāma , nirantarajarāti attho .
Tato aññesu pana yathāvuttesu antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ suviññeyyattā jarā savīcijarā nāmāti veditabbā .
Ito paraṃ , tesaṃ tesan tiādi vuttanayeneva veditabbaṃ .
Cuti cavanatātiādīsu pana cutīti cavanakavasena vuccati , ekacatupañcakkhandhānaṃ sāmaññavacanametaṃ .
Cavanatāti bhāvavacanena lakkhaṇanidassanaṃ .
Bhedoti cutikkhandhānaṃ bhaṅguppattiparidīpanaṃ .
Antaradhānan ti ghaṭasseva bhinnassa bhinnānaṃ cutikkhandhānaṃ yena kenaci pariyāyena ṭhānābhāvaparidīpanaṃ .
Maccu maraṇan ti maccusaṅkhātaṃ maraṇaṃ .
Tena samucchedamaraṇā dīni nisedheti .
Kālo nāma antako , tassa kiriyāti kālakiriyā .
Etena lokasammutiyā maraṇaṃ dīpeti .
Idāni paramatthena
P1.217 dīpetuṃ , khandhānaṃ bhedotiādimāha .Paramatthena hi khandhāyeva bhijjanti , na satto nāma koci marati .
Khandhesu pana bhijjamānesu satto marati , bhinnesu matoti vohāro hoti .
Ettha
V1.226 ca catuvokāravasena khandhānaṃ bhedo , ekavokāravasena kaḷevarassa nikkhepo .Catuvokāravasena vā khandhānaṃ bhedo , sesadvayavasena kaḷevarassa nikkhepo veditabbo .
Kasmā ?
Bhavadvayepi rūpakāyasaṅkhātassa kaḷevarassa sambhavato .
Atha vā yasmā ca cātumahārājikādīsu khandhā bhijjanteva , na kiñci nikkhipanti , tasmā tesaṃ vasena
M1.222 khandhānaṃ bhedo , manussādīsu kaḷevarassa nikkhepo .Ettha ca kaḷevarassa nikkhepakāraṇato maraṇaṃ kaḷevarassa nikkhepoti vuttanti evamattho daṭṭhabbo .
Iti ayañca jarā idañca maraṇaṃ .
Idaṃ vuccatāvusoti idaṃ ubhayampi ekato katvā jarāmaraṇanti kathīyati .
Sesaṃ vuttanayamevāti .
Jarāmaraṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā .