7. Vatthasuttavaṇṇanā

70. EvaṃV1.175 me sutan ti vatthasuttaṃ .

Tattha seyyathāpi , bhikkhave , vatthan ti upamāvacanamevetaṃ .

Upamaṃ karonto ca bhagavā katthaci paṭhamaṃyeva upamaṃ dassetvā pacchā atthaṃ dasseti , katthaciP1.166 paṭhamamatthaṃ dassetvā pacchā upamaṃ , katthaci upamāya atthaṃ parivāretvā dasseti , katthaci atthena upamaṃ .

Tathā hesa –

‘‘ seyyathāpissu , bhikkhave , dve agārā sadvārā , tattha cakkhumā puriso majjhe ṭhito passeyyā ’’ ti ( ma . ni .3.261) sakalampi devadūtasuttaṃ upamaṃ paṭhamaṃ dassetvā pacchā atthaṃ dassento āha .

‘‘ Tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati , seyyathāpi ākāse ’’ tiādinā ( dī . ni .1.238; paṭi . ma .1.102) pana nayena sakalampi iddhividhamatthaṃ paṭhamaṃ dassetvā pacchā upamaṃ dassento āha .

‘‘ Seyyathāpi brāhmaṇapuriso sāratthiko sāragavesī ’’ tiādināva ( ma . ni .1.318) nayena sakalampi cūḷasāropamasuttaṃ upamāya atthaṃ parivāretvā dassento āha .

‘‘ Idha pana , bhikkhave , ekacce kulaputtā dhammaṃ pariyāpuṇanti suttaṃ … pe … seyyathāpi , bhikkhave , puriso alagaddatthiko ’’ tiādinā ( ma . ni .1.238) nayena sakalampi alagaddasuttaṃ mahāsāropamasuttanti evamādīni suttāni atthena upamaṃ parivāretvā dassento āha .

Svāyaṃ idha paṭhamaṃ upamaṃ dassetvā pacchā atthaṃ dasseti .

Kasmā panevaṃ bhagavā dassetīti ?

Puggalajjhāsayena vā desanāvilāsena vā .

Ye hi puggalā paṭhamaṃ upamaṃ dassetvā vuccamānamatthaṃ sukhena paṭivijjhanti , tesaṃM1.171 paṭhamaṃ upamaṃ dasseti .

Esa nayo sabbattha .

Yassā ca dhammadhātuyā suppaṭividdhattā desanāvilāsaṃ patto hoti , tassā suppaṭividdhā .

Tasmā esa desanāvilāsampatto dhammissaro dhammarājā , so yathā yathā icchati , tathā tathā dhammaṃ desetīti evaṃ iminā puggalajjhāsayena vā desanāvilāsena vā evaṃ dassetīti veditabbo .

TatthaV1.176 vatthan ti pakatiparisuddhaṃ vatthaṃ .

Saṃkiliṭṭhaṃ malaggahitan ti āgantukena paṃsurajādinā saṃkilesena saṃkiliṭṭhaṃ , sedajallikādinā malena gahitattā malaggahitaṃ .

Raṅgajāteti ettha raṅgameva raṅgajātaṃ .

Upasaṃhareyyāti upanāmeyya .

Yadi nīlakāyāti nīlakāya vā , nīlakatthāya vāti vuttaṃ hoti .

Evaṃ sabbattha .

Rajako hi nīlakatthāya upasaṃharanto kaṃsanīlapalāsanīlādike nīlaraṅge upasaṃharati .

Pītakatthāya upasaṃharanto kaṇikārapupphasadise pītakaraṅge .

Lohitakatthāya upasaṃharanto bandhujīvakapupphasadiseP1.167 lohitakaraṅge .

Mañjiṭṭhakatthāya upasaṃharanto kaṇavīrapupphasadise mandarattaraṅge .

Tena vuttaṃ ‘‘ yadi nīlakāya … pe … yadi mañjiṭṭhakāyā ’’ ti .

Durattavaṇṇamevassāti duṭṭhu rañjitavaṇṇameva assa .

Aparisuddhavaṇṇamevassāti nīlavaṇṇopissa parisuddho na bhaveyya , sesavaṇṇopi .

Tādisañhi vatthaṃ nīlakumbhiyā pakkhittampi sunīlaṃ na hoti , sesakumbhīsu pakkhittampi pītakādivaṇṇaṃ na hoti , milātanīla kuraṇḍa-kaṇikāra-bandhujīvaka-kaṇavīrapupphavaṇṇameva hoti .

Taṃ kissa hetūti taṃ vatthaṃ kissa hetu kiṃ kāraṇā īdisaṃ hoti , tasmiṃ vā vatthe raṅgajātaṃ kissa hetu īdisaṃ durattavaṇṇaṃ aparisuddhavaṇṇaṃ hotīti ?

Yasmā panassa vatthassa saṃkiliṭṭhabhāvoyevettha kāraṇaṃ , na aññaṃ kiñci , tasmā ‘‘ aparisuddhattā , bhikkhave , vatthassā ’’ ti āha .

Evameva khoti upamāsampaṭipādanaṃ .

Citte saṃkiliṭṭheti cittamhi saṃkiliṭṭhamhi .

Kasmā pana bhagavā saṃkiliṭṭhavatthena opammaṃ akāsīti ce , vāyāmamahapphaladassanatthaṃ .

Yathā hi āgantukehi malehi saṃkiliṭṭhaṃ vatthaṃ pakatiyā paṇḍarattā puna dhovīyamānaṃ paṇḍaraṃ hoti , na tattha jātikāḷake viya eḷakalome vāyāmo nipphalo hoti , evaṃ cittampi āgantukehi kilesehi saṃkiliṭṭhaṃ .

Pakatiyā pana taṃ sakalepi paṭisandhibhavaṅgavāre paṇḍarameva .

Yathāha –

‘‘ pabhassaramidaṃ , bhikkhave , cittaṃ , tañcaM1.172 kho āgantukehi upakkilesehi upakkiliṭṭhan ’’ ti ( a . ni .1.51).

Taṃ visodhīyamānaṃ sakkā pabhassarataraṃ kātuṃ , na tattha vāyāmo nipphaloti evaṃ vāyāmamahapphaladassanatthaṃ saṃkiliṭṭhavatthena opammaṃ akāsīti veditabbo .

Duggati pāṭikaṅkhāti īdise citte duggati pāṭikaṅkhitabbā , duggatiṃ eva esa pāpuṇissatiV1.177 , nāññanti evaṃ duggati icchitabbā , avassaṃ bhāvīti vuttaṃ hoti .

Sā cāyaṃ duggati nāma paṭipattiduggati , gatiduggatīti duvidhā hoti .

Paṭipattiduggatipi agāriyapaṭipattiduggati , anagāriyapaṭipattiduggatīti duvidhā hoti .

Agāriyo hi saṃkiliṭṭhacitto pāṇampiP1.168 hanati , adinnampi ādiyati , sakalepi dasa akusalakammapathe pūreti , ayamassa agāriyapaṭipattiduggati .

So tattha ṭhito kāyassa bhedā nirayampi gacchati , tiracchānayonimpi , pettivisayampi gacchati , ayamassa gatiduggati .

Anagāriyopi imasmiṃ sāsane pabbajito saṃkiliṭṭhacitto dūteyyapahiṇagamanaṃ gacchati , vejjakammaṃ karoti , saṅghabhedāya cetiyabhedāya parakkamati , veḷudānādīhi jīvikaṃ kappeti , sakalampi anācāraṃ agocarañca paripūreti , ayamassa anagāriyapaṭipattiduggati .

So tattha ṭhito kāyassa bhedā nirayampi gacchati , tiracchānayonimpi , pettivisayampi gacchati samaṇayakkho nāma hoti samaṇapeto , ādittehi saṅghāṭiādīhi sampajjalitakāyo aṭṭassaraṃ karonto vicarati , ayamassa gatiduggati .

Seyyathāpīti sukkapakkhaṃ dassetumāraddho , tassattho kaṇhapakkhe vuttapaccanīkeneva veditabbo .

Etthāpi ca sugati nāma paṭipattisugati gatisugatīti duvidhā hoti .

Paṭipattisugatipi agāriyapaṭipattisugati anagāriyapaṭipattisugatīti duvidhā hoti .

Agāriyo hi parisuddhacitto pāṇātipātāpi viramati , adinnādānāpi , sakalepi dasa kusalakammapathe paripūreti , ayamassa agāriyapaṭipattisugati .

So tattha ṭhito kāyassa bhedā manussamahantatampi devamahantatampi upapajjati , ayamassa gatisugati .

AnagāriyopiM1.173 imasmiṃ sāsane pabbajitvā parisuddhacitto catupārisuddhisīlaṃ sodheti , terasa dhutaṅgāni samādiyati , aṭṭhatiṃsārammaṇesu attano anukūlakammaṭṭhānaṃ gahetvā pantasenāsane paṭisevamāno kasiṇaparikammaṃ katvā jhānasamāpattiyo nibbatteti , sotāpattimaggaṃ bhāveti … pe … anāgāmimaggaṃ bhāveti , ayamassa anagāriyapaṭipattisugati .

So tattha ṭhito kāyassa bhedā manussaloke vā tīsu mahākulesu , chasu vā kāmāvacaradevesu , dasasu vā brahmabhavanesuV1.178 , pañcasu vā suddhāvāsesu , catūsu vā āruppesu upapajjati , ayamassa gatisugatīti .

71. Evaṃ saṃkiliṭṭhe citte duggati pāṭikaṅkhā , asaṃkiliṭṭhe ca sugatīti vatvā idāni yehi upakkilesehi cittaṃ saṃkiliṭṭhaṃ hoti , te dassento katame ca , bhikkhave , cittassa upakkilesāP1.169 ?

Abhijjhā visamalobhotiādimāha .

Tattha sakabhaṇḍe chandarāgo abhijjhā , parabhaṇḍe visamalobho .

Atha vā sakabhaṇḍe vā parabhaṇḍe vā hotu , yuttapattaṭṭhāne chandarāgo abhijjhā , ayuttāpattaṭṭhāne visamalobho .

Thero panāha ‘‘ kissa vinibbhogaṃ karotha , yutte vā ayutte vā hotu ,‘ rāgo visamaṃ doso visamaṃ moho visaman ’ ti ( vibha .924) vacanato na koci lobho avisamo nāma , tasmā lobhoyeva abhijjhāyanaṭṭhena abhijjhā , visamaṭṭhena visamaṃ , ekatthametaṃ byañjanameva nānan ’’ ti .

So panesa abhijjhāvisamalobho uppajjitvā cittaṃ dūseti , obhāsituṃ na deti .

Tasmā ‘‘ cittassa upakkileso ’’ ti vuccati .

Yathā cesa , evaṃ navavidhaāghātavatthusambhavo byāpādo .

Dasavidhaāghātavatthusambhavo kodho .

Punappunaṃ cittapariyonandhano upanāho .

Agāriyassa vā anagāriyassa vā sukatakaraṇavināsano makkho .

Agāriyopi hi kenaci anukampakena daliddo samāno ucce ṭhāne ṭhapito , aparena samayena ‘‘ kiṃ tayā mayhaṃ katan ’’ ti tassa sukatakaraṇaṃ vināseti .

Anagāriyopi sāmaṇerakālato pabhutiM1.174 ācariyena vā upajjhāyena vā catūhi paccayehi uddesaparipucchāhi ca anuggahetvā dhammakathānayapakaraṇakosallādīni sikkhāpito , aparena samayena rājarājamahāmattādīhi sakkato garukato ācariyupajjhāyesu acittīkato caramāno ‘‘ ayaṃ amhehi daharakāle evaṃ anuggahito saṃvaḍḍhito ca , atha panidāni nissineho jāto ’’ ti vuccamāno ‘‘ kiṃ mayhaṃ tumhehi katan ’’ ti tesaṃ sukatakaraṇaṃ vināseti , tassa so sukatakaraṇavināsano makkho uppajjitvā cittaṃ dūseti , obhāsituṃ na deti .

Tasmā ‘‘ cittassa upakkileso ’’ ti vuccati .

YathāV1.179 cāyaṃ , evaṃ bahussutepi puggale ajjhottharitvā ‘‘ īdisassa ceva bahussutassa aniyatā gati , tava vā mama vā ko viseso ’’ tiādinā nayena uppajjamāno yugaggāhagāhī paḷāso .

Paresaṃ sakkārādīni khīyanā issā .

Attano sampattiyā parehi sādhāraṇabhāvaṃ asahamānaṃ macchariyaṃ .

Vañcanikacariyabhūtā māyā .

Kerāṭikabhāvena uppajjamānaṃ sāṭheyyaṃ .

Kerāṭiko hi āyatanamaccho viya hoti .

Āyatanamaccho nāma kira macchānaṃ naṅguṭṭhaṃ dasseti sappānaṃ sīsaṃP1.170 ,‘‘ tumhehi sadiso ahan ’’ ti jānāpetuṃ .

Evameva kerāṭiko puggalo yaṃ yaṃ suttantikaṃ vā ābhidhammikaṃ vā upasaṅkamati , taṃ taṃ evaṃ vadati ‘‘ ahaṃ tumhākaṃ baddhacaro , tumhe mayhaṃ anukampakā , nāhaṃ tumhe muñcāmī ’’ ti ‘‘ evamete ‘ sagāravo ayaṃ amhesu sappatisso ’ ti maññissantī ’’ ti .

Tassetaṃ kerāṭikabhāvena uppajjamānaṃ sāṭheyyaṃ uppajjitvā cittaṃ dūseti , obhāsituṃ na deti .

Tasmā ‘‘ cittassa upakkileso ’’ ti vuccati .

Yathā cetaṃ , evaṃ vātabharitabhastasadisathaddhabhāvapaggahitasiraanivātavuttikārakaraṇo thambho .

Taduttarikaraṇo sārambho .

So duvidhena labbhati akusalavasena ceva kusalavasena ca .

Tattha agāriyassa parena kataṃ alaṅkārādiṃ disvā taddiguṇakaraṇena uppajjamāno , anagāriyassa ca yattakaṃ yattakaṃ paro pariyāpuṇāti vā katheti vā , mānavasena taddiguṇataddiguṇakaraṇena uppajjamāno akusalo .

Agāriyassa pana paraṃ ekaṃ salākabhattaṃ dentaṃ disvā attanā dve vā tīṇi vā dātukāmatāya uppajjamāno , anagāriyassa ca parena ekanikāyeM1.175 gahite mānaṃ anissāya kevalaṃ taṃ disvā attanā ālasiyaṃ abhibhuyya dve nikāye gahetukāmatāya uppajjamāno kusalo .

Idha pana akusalo adhippeto .

Ayañhi uppajjitvā cittaṃ dūseti , obhāsituṃ na deti .

Tasmā ‘‘ cittassa upakkileso ’’ ti vuccati .

Yathā cāyaṃ , evaṃ jātiādīni nissāya cittassa uṇṇativasena pavattamāno māno , accuṇṇativasena atimāno , madaggahaṇākāro mado , kāmaguṇesu cittavossaggavasena uppajjamāno pamādo uppajjitvā cittaṃ dūseti , obhāsituṃ na deti .

Tasmā ‘‘ cittassa upakkileso ’’ ti vuccati .

KasmāV1.180 pana bhagavā upakkilesaṃ dassento lobhamādiṃ katvā dassetīti ?

Tassa paṭhamuppattito .

Sabbasattānañhi yattha katthaci upapannānaṃ antamaso suddhāvāsabhūmiyampi sabbapaṭhamaṃ bhavanikantivasena lobho uppajjati , tato attano attano anurūpapaccayaṃ paṭicca yathāsambhavaṃ itare , na ca ete soḷaseva cittassa upakkilesā , etena pana nayena sabbepi kilesā gahitāyeva hontīti veditabbā .

72. EttāvatāP1.171 saṃkilesaṃ dassetvā idāni vodānaṃ dassento sa kho so , bhikkhavetiādimāha .

Tattha iti viditvāti evaṃ jānitvā .

Pajahatīti samucchedappahānavasena ariyamaggena pajahati .

Tattha kilesapaṭipāṭiyā maggapaṭipāṭiyāti dvidhā pahānaṃ veditabbaṃ .

Kilesapaṭipāṭiyā tāva abhijjhāvisamalobho thambho sārambho māno atimāno madoti ime cha kilesā arahattamaggena pahīyanti .

Byāpādo kodho upanāho pamādoti ime cattāro kilesā anāgāmimaggena pahīyanti .

Makkho paḷāso issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyanti ime cha sotāpattimaggena pahīyantīti .

Maggapaṭipāṭiyā pana , sotāpattimaggena makkho paḷāso issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyanti ime cha pahīyanti .

Anāgāmimaggena byāpādo kodho upanāho pamādoti ime cattāro .

Arahattamaggena abhijjhāvisamalobho thambho sārambho māno atimāno madoti ime cha pahīyantīti .

ImasmiṃM1.176 pana ṭhāne ime kilesā sotāpattimaggavajjhā vā hontu , sesamaggavajjhā vā , atha kho anāgāmimaggeneva pahānaṃ sandhāya ‘‘ abhijjhāvisamalobhaṃ cittassa upakkilesaṃ pajahatī ’’ tiādimāhāti veditabbā .

Ayamettha paveṇimaggāgato sambhavo , so ca upari catutthamaggasseva niddiṭṭhattā yujjati , tatiyamaggena pahīnāvasesānañhi visamalobhādīnaṃ tena pahānaṃ hoti , sesānaṃ imināva .

Yepi hi sotāpattimaggena pahīyanti , tepi taṃsamuṭṭhāpakacittānaṃ appahīnattā anāgāmimaggeneva suppahīnā hontīti .

Keci pana paṭhamamaggena cettha pahānaṃ vaṇṇayanti , taṃ pubbāparena na sandhiyati .

Keci vikkhambhanappahānampi , taṃ tesaṃ icchāmattameva .

73. YatoV1.181 kho , bhikkhaveti ettha yatoti yamhi kāle .

Pahīno hotīti anāgāmimaggakkhaṇe pahānaṃ sandhāyevāha .

74. So buddhe aveccappasādenāti etaṃ ‘‘ yato kho , bhikkhave , abhijjhāvisamalobho pahīno hoti , so buddhe aveccappasādena samannāgato hotī ’’ ti evaṃ ekamekena padena yojetabbaṃ .

Imassa hi bhikkhuno anāgāmimaggena lokuttarappasādo āgato , athassa aparena samayena buddhaguṇe dhammaguṇe saṅghaguṇe ca anussarato lokiyo uppajjati , tamassa sabbampi lokiyalokuttaramissakaṃP1.172 pasādaṃ dassento bhagavā ‘‘ buddhe aveccappasādenā ’’ tiādimāha .

Tattha aveccappasādenāti buddhadhammasaṅghaguṇānaṃ yāthāvato ñātattā acalena accutena pasādena .

Idāni yathā tassa bhikkhuno anussarato so aveccappasādo uppanno , taṃ vidhiṃ dassento ‘‘ itipi so bhagavā ’’ tiādinā nayena tīṇi anussatiṭṭhānāni vitthāresi .

Tesaṃ atthavaṇṇanā sabbākārena visuddhimagge anussatikathāyaṃ vuttā .

75. Evamassa lokiyalokuttaramissakaṃ pasādaṃ dassetvā idāni kilesappahānaṃ aveccappasādasamannāgatañca paccavekkhato uppajjamānaṃ somanassādiānisaṃsaṃM1.177 dassento yathodhi kho panassātiādimāha .

Anāgāmissa hi paccante vuṭṭhitaṃ corupaddavaṃ vūpasametvā taṃ paccavekkhato mahānagare vasantassa rañño viya ime cime ca mama kilesā pahīnāti attano kilesappahānaṃ paccavekkhato balavasomanassaṃ uppajjati .

Taṃ dassento bhagavā ‘‘ yathodhi kho panassā ’’ tiādimāha .

Tassattho – yvāyaṃ anāgāmī bhikkhu evaṃ ‘‘ buddhe aveccappasādena samannāgato hoti … pe … dhamme … pe … saṅghe … pe … anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā ’’ ti , tassa yathodhi kho cattaṃ hoti paṭinissaṭṭhaṃ , sakasakaodhivasena cattameva hoti , taṃ taṃ kilesajātaṃ vantaṃ muttaṃ pahīnaṃ paṭinissaṭṭhaṃ .

Sakasakaodhivasenāti dve odhī kilesodhi ca maggodhi ca .

Tattha kilesodhivasenāpi ye kilesā yaṃ maggavajjhā , te aññamaggavajjhehi amissā hutvā sakeneva odhinā pahīnā .

Maggodhivasenāpi ye kilesā yena maggena pahātabbā , tena teyeva pahīnāV1.182 honti .

Evaṃ sakasakaodhivasena taṃ taṃ kilesajātaṃ cattameva hoti paṭinissaṭṭhaṃ , taṃ paccavekkhitvā ca laddhasomanasso tatuttaripi so ‘‘ buddhe aveccappasādena samannāgatomhī ’’ ti labhati atthavedanti sambandho .

YatodhiP1.173 khoti pi pāṭho .

Tassa vasena ayamattho , assa bhikkhuno yatodhi kho pana cattaṃ hoti paṭinissaṭṭhaṃ .

Tattha yatoti kāraṇavacanaṃ , yasmāti vuttaṃ hoti .

Odhīti heṭṭhā tayo maggā vuccanti .

Kasmā ?

Te hi odhiṃ katvā koṭṭhāsaṃ katvā uparimaggena pahātabbakilese ṭhapetvā pajahanti , tasmā odhīti vuccanti .

Arahattamaggo pana kiñci kilesaṃ anavasesetvā pajahati , tasmā anodhīti vuccati .

Imassa ca bhikkhuno heṭṭhāmaggattayena cattaṃ .

Tena vuttaṃ ‘‘ yatodhi kho panassa cattaṃ hotī ’’ ti .

Tattha kho panāti nipātamattaṃ .

Ayaṃ pana piṇḍattho .

Yasmā assa odhi cattaṃ hoti paṭinissaṭṭhaṃ , tasmā taṃ paccavekkhitvā ca laddhasomanasso tatuttaripi so ‘‘ buddhe aveccappasādena samannāgatomhī ’’ ti labhati atthavedanti yathāpāḷi netabbaṃ .

Tattha cattan ti idaṃ sakabhāvapariccajanavasena vuttaṃ .

Vantan ti idaṃ pana anādiyanabhāvadassanavasena .

Muttan ti idaṃ santatito vinimocanavasena .

Pahīnan ti idaṃ muttassapi kvaci anavaṭṭhānadassanavasena .

Paṭinissaṭṭhan ti idaṃ pubbe ādinnapubbassaM1.178 paṭinissaggadassanavasena paṭimukhaṃ vā nissaṭṭhabhāvadassanavasena bhāvanābalena abhibhuyya nissaṭṭhabhāvadassanavasenāti vuttaṃ hoti .

Labhati atthavedaṃ labhati dhammavedan ti ettha buddhādīsu aveccappasādoyeva araṇīyato attho , upagantabbatoti vuttaṃ hoti .

Dhāraṇato dhammo , vinipatituṃ appadānatoti vuttaṃ hoti .

Vedoti ganthopi ñāṇampi somanassampi .

‘‘ Tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.256) hi gantho ‘‘ vedo ’’ ti vuccati .

‘‘ Yaṃ brāhmaṇaṃ vedagumābhijaññā , akiñcanaṃ kāmabhāve asattan ’’ tiādīsu ( su . ni .1065) ñāṇaṃ .

‘‘ Ye vedajātā vicaranti loke ’’ tiādīsu somanassaṃ .

Idha pana somanassañca somanassasampayuttañāṇañca adhippetaṃ , tasmā ‘‘ labhati atthavedaṃ labhati dhammavedanti aveccappasādārammaṇasomanassañca somanassamayañāṇañca labhatī ’’ ti evamettha attho veditabbo .

AthaV1.183 vā atthavedan ti aveccappasādaṃ paccavekkhato uppannaṃ vuttappakārameva vedaṃ .

Dhammavedan tiP1.174 aveccappasādassa hetuṃ odhiso kilesappahānaṃ paccavekkhato uppannaṃ vuttappakārameva vedanti evampi ettha attho veditabbo .

Vuttañhetaṃ ‘‘ hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā , hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā ’’ ti ( vibha .718-719).

Dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjan ti tameva atthañca dhammañca atthadhammānisaṃsabhūtaṃ vedañca paccavekkhato uppannaṃ pāmojjaṃ .

Tañhi anavajjalakkhaṇena paccavekkhaṇākārappavattena dhammena upasañhitan ti vuccati .

Pamuditassa pīti jāyatīti iminā pāmojjena pamuditassa nirāmisā pīti jāyati .

Pītimanassāti tāya pītiyā pīṇitamanassa .

Kāyo passambhatīti kāyopi passaddho hoti vūpasantadaratho .

Passaddhakāyo sukhan ti evaṃ vūpasantakāyadaratho cetasikaṃ sukhaṃ paṭisaṃvedeti .

Cittaṃ samādhiyatīti cittaṃ sammā ādhiyati appitaṃ viya acalaṃ tiṭṭhati .

76. Evamassa kilesappahānaṃ aveccappasādasamannāgataṃ paccavekkhato uppajjamānaṃ somanassādiānisaṃsaṃ dassetvā idāni ‘‘ yathodhi kho pana me ’’ ti vārena tassa paccavekkhaṇāya pavattākāraṃ pakāsetvā tassevaM1.179 anāgāmimaggānubhāvasūcakaṃ phalaṃ dassento sa kho so , bhikkhavetiādimāha .

Tattha evaṃsīloti tassa anāgāmimaggasampayuttaṃ sīlakkhandhaṃ dasseti .

Evaṃdhammo evaṃpaññoti taṃsampayuttameva samādhikkhandhaṃ paññākkhandhañca dasseti .

Sālīnan ti lohitasāligandhasāliādīnaṃ anekarūpānaṃ .

Piṇḍapātan ti odanaṃ .

Vicitakāḷakan ti apanītakāḷakaṃ .

Nevassa taṃ hoti antarāyāyāti tassa evaṃvidhassa bhikkhuno taṃ vuttappakārapiṇḍapātabhojanaṃ maggassa vā phalassa vā neva antarāyāya hoti , paṭiladdhaguṇassa hi taṃ kimantarāyaṃ karissati ?

Yopissa appaṭiladdho catutthamaggo ca phalaṃ ca tappaṭilābhāya vipassanaṃ ārabhatopi nevassa taṃ hoti antarāyāya , antarāyaṃ kātuṃ asamatthameva hoti .

Kasmā ?

Vuttappakārasīladhammapaññāsaṅgahena maggena visuddhacittattā .

YasmāP1.175 cettha etadeva kāraṇaṃ , tasmā tadanurūpaṃ upamaṃ dassento seyyathāpītiādimāha .

TatthaV1.184 acchan ti vippasannaṃ .

Parisuddhaṃ malavigamena .

Pariyodātaṃ pabhassaratāya .

Ukkāmukhan ti suvaṇṇakārānaṃ mūsāmukhaṃ .

Suvaṇṇakārānaṃ mūsā hi idha ukkā , aññattha pana dīpikādayopi vuccanti .

‘‘ Ukkāsu dhārīyamānāsū ’’ ti ( dī . ni .1.159) hi āgataṭṭhāne dīpikā ‘‘ ukkā ’’ ti vuccati .

‘‘ Ukkaṃ bandheyya , ukkaṃ bandhitvā ukkāmukhaṃ ālimpeyyā ’’ ti ( ma . ni .3.360) āgataṭṭhāne aṅgārakapallaṃ .

‘‘ Kammārānaṃ yathā ukkā , anto jhāyati no bahī ’’ ti ( jā .2.22.649) āgataṭṭhāne kammāruddhanaṃ .

‘‘ Evaṃvipāko ukkāpāto bhavissatī ’’ ti ( dī . ni .1.24) āgataṭṭhāne vātavego ‘‘ ukkā ’’ ti vuccati .

Imasmiṃ pana ṭhāne aññesu ca evarūpesu ‘‘ saṇḍāsena jātarūpaṃ gahetvā ukkāmukhe pakkhipatī ’’ ti āgataṭṭhānesu suvaṇṇakārānaṃ mūsā ‘‘ ukkā ’’ ti veditabbā .

Tatrāyaṃ upamāsaṃsandanā – saṃkiliṭṭhavatthaṃ viya hi saṃkiliṭṭhajātarūpaṃ viya ca imassa bhikkhuno puthujjanakāle kāmarāgādimalānugataṃ cittaṃ daṭṭhabbaṃ .

Acchodakaṃ viya ukkāmukhaṃ viya ca anāgāmimaggo .

Taṃ udakaṃ ukkāmukhañcaM1.180 āgamma vatthasuvaṇṇānaṃ parisuddhatā viya tassa bhikkhuno vuttappakārasīladhammapaññāsaṅgahaṃ anāgāmimaggaṃ āgamma visuddhacittatāti .

77. So mettāsahagatena cetasāti yathānusandhivasena desanā āgatā .

Tayo hi anusandhī pucchānusandhi ajjhāsayānusandhi yathānusandhīti .

Tattha ‘‘ evaṃ vutte aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca ‘ siyā nu kho , bhante , bahiddhā asati paritassanā ’ ti ?

‘ Siyā bhikkhū ’ ti bhagavā avocā ’’ ti ( ma . ni .1.242).

Evaṃ pucchantānaṃ vissajjitasuttavasena pucchānusandhi veditabbo .

‘‘ Siyā kho pana te brāhmaṇa evamassa , ajjāpi nūna samaṇo gotamo avītarāgo ’’ ti ( ma . ni .1.55) evaṃ paresaṃ ajjhāsayaṃ viditvā vuttassa suttassa vasena ajjhāsayānusandhi veditabbo .

Yena pana dhammena ādimhi desanā uṭṭhitā , tassa dhammassa anurūpadhammavasena vā paṭipakkhavasena vā yesu suttesu upari desanā āgacchati , tesaṃ vasena yathānusandhi veditabboP1.176 .

Seyyathidaṃ , ākaṅkheyyasutte heṭṭhā sīlena desanā uṭṭhitā , upari cha abhiññā āgatā .

Kakacūpame heṭṭhā akkhantiyā uṭṭhitā , upari kakacūpamovādo āgato .

Alagadde heṭṭhā diṭṭhiparidīpanena uṭṭhitā , upari tiparivaṭṭasuññatāpakāsanā āgatā , cūḷaassapure heṭṭhā kilesaparidīpanena uṭṭhitā , upari brahmavihārāV1.185 āgatā .

Kosambiyasutte heṭṭhā bhaṇḍanena uṭṭhitā , upari sāraṇīyadhammā āgatā .

Imasmimpi vatthasutte heṭṭhā kilesaparidīpanena uṭṭhitā , upari brahmavihārā āgatā .

Tena vuttaṃ ‘‘ yathānusandhivasena desanā āgatā ’’ ti .

Brahmavihāresu pana anupadavaṇṇanā ca bhāvanānayo ca sabbo sabbākārena visuddhimagge vutto .

78. Evaṃ bhagavā abhijjhādīnaṃ upakkilesānaṃ paṭipakkhabhūtaṃ sabbaso ca kāmarāgabyāpādappahānena vihatapaccatthikattā laddhapadaṭṭhānaṃ tassa anāgāmino brahmavihārabhāvanaṃ dassetvā idānissa arahattāya vipassanaṃ dassetvā arahattappattiṃ dassetuṃ so atthi idan tiādimāha .

Tassattho – so anāgāmī evaṃ bhāvitabrahmavihāro etesaṃ brahmavihārānaṃ yato kutoci vuṭṭhāya te eva brahmavihāradhamme nāmavasenaM1.181 tesaṃ nissayaṃ hadayavatthuṃ vatthunissayāni bhūtānīti iminā nayena bhūtupādāyadhamme rūpavasena ca vavatthapetvā atthi idan ti pajānāti , ettāvatānena dukkhasaccavavatthānaṃ kataṃ hoti .

Tato tassa dukkhassa samudayaṃ paṭivijjhanto atthi hīnan ti pajānāti , ettāvatānena samudayasaccavavatthānaṃ kataṃ hoti .

Tato tassa pahānupāyaṃ vicinanto atthi paṇītan ti pajānāti , ettāvatānena maggasaccavavatthānaṃ kataṃ hoti .

Tato tena maggena adhigantabbaṭṭhānaṃ vicinanto atthi uttari imassa saññāgatassa nissaraṇan ti pajānāti , imassa mayā adhigatassa brahmavihārasaññāgatassa uttari nissaraṇaṃ nibbānaṃ atthīti evaṃ pajānātīti adhippāyo , ettāvatānena nirodhasaccavavatthānaṃ kataṃ hoti .

Tassa evaṃ jānato evaṃ passatoti tassa vipassanāpaññāya evaṃ catūhiP1.177 ākārehi cattāri saccāni jānato , maggapaññāya evaṃ passato , bhayabherave vuttanayeneva kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati … pe … itthattāyāti pajānātīti .

Evaṃ yāva arahattā desanaṃ pāpetvā idāni yasmā tassaṃ parisati nhānasuddhiko brāhmaṇo nisinno , so evaṃ nhānasuddhiyā vaṇṇaṃ vuccamānaṃ sutvā pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissatīti bhagavatā vidito , tasmā tassa codanatthāya ‘‘ ayaṃ vuccati , bhikkhave , bhikkhuV1.186 sināto antarena sinānenā ’’ ti imaṃ pāṭiyekkaṃ anusandhimāha .

Tattha antarena sinānenāti abbhantarena kilesavuṭṭhānasinānena .

79. Sundarikabhāradvājoti bhāradvājo nāma so brāhmaṇo attano gottavasena , sundarikāya pana nadiyā sinātassa pāpappahānaṃ hotīti ayamassa diṭṭhi , tasmā ‘‘ sundarikabhāradvājo ’’ ti vuccati .

So taṃ bhagavato vacanaṃ sutvā cintesi ‘‘ mayaṃ sinānasuddhiṃ vaṇṇema , samaṇopi gotamo tatheva vaṇṇeti , samānacchando dāni esa amhehī ’’ ti .

Atha bhagavantaṃ bāhukaṃ nadiṃ gantvā taṃ tattha pāpaṃ pavāhetvā āgataṃ viya maññamāno āha ‘‘ gacchati pana bhavaṃ gotamo bāhukaṃ nadiṃ sināyitun ’’ ti ?

Bhagavā tassa gacchāmīti vā na gacchāmīti vā avatvāyeva brāhmaṇassa diṭṭhisamugghātaṃ kattukāmo ‘‘ kiṃ brāhmaṇa bāhukāya nadiyāM1.182 , kiṃ bāhukā nadī karissatī ’’ ti āha .

Tassattho kiṃ payojanaṃ bāhukāya , kiṃ sā karissati ?

Asamatthā sā kassaci atthāya , kiṃ tattha gamissāmīti ?

Atha brāhmaṇo taṃ pasaṃsanto lokkhasammatātiādimāha .

Tattha lokkhasammatāti lūkhabhāvasammatā , lūkhabhāvan ti cokkhabhāvaṃ , visuddhibhāvaṃ detīti evaṃ sammatāti vuttaṃ hoti .

Lokyasammatā tipi pāṭho .

Tassattho , seṭṭhaṃ lokaṃ gamayatīti evaṃ sammatāti .

Puññasammatāti puññanti sammatā .

Pavāhetīti gamayati visodheti .

Gāthāhi ajjhabhāsīti gāthāhi abhāsi .

Gāthā ca vuccamānā tadatthadīpanatthameva vā gāthārucikānaṃ vuccati , visesatthadīpanatthaṃ vā .

Idha panetā ubhayatthadīpanatthaṃ vuttātiP1.178 veditabbā .

Bāhukan ti idameva hi ettha vacanaṃ tadatthadīpakaṃ , sesāni visesatthadīpakāni .

Yatheva hi bāhukaṃ , evaṃ adhikakkādīnipi loko gacchati nhānena pāpaṃ pavāhetuṃ .

Tattha ye tesaṃ ṭhānānaṃ āsannā honti , te divasassa tikkhattuṃ nhāyanti .

Ye dūrā , te yathākkamaṃ dvikkhattuṃ sakiṃ ekadivasantaraṃ , evaṃ yāva saṃvaccharantaraṃ nhāyanti .

Ye pana sabbathāpi gantuṃ na sakkonti , te ghaṭehipi tato udakaṃ āharāpetvā nhāyanti .

Sabbañcetaṃ niratthakaṃ , tasmā imaṃ visesatthaṃ dīpetuṃ adhikakkādīnipīti āha .

TatthaV1.187 adhikakkan ti nhānasambhāravasena laddhavohāraṃ ekaṃ titthaṃ vuccati .

Gayā tipi maṇḍalavāpisaṇṭhānaṃ titthameva vuccati .

Payāgāti etampi gaṅgāya ekaṃ titthameva mahāpanādassa rañño gaṅgāyaṃ nimuggapāsādassa sopānasammukhaṭṭhānaṃ , bāhukā sundarikā sarassatī bāhumatīti imā pana catasso nadiyo .

Bāloti duppañño .

Pakkhandoti pavisanto .

Na sujjhatīti kilesasuddhiṃ na pāpuṇāti , kevalaṃ rajojallameva pavāheti .

Kiṃ sundarikā karissatīti sundarikā kilesavisodhane kiṃ karissati ?

Na kiñci kātuṃ samatthāti adhippāyo .

Esa nayo payāgabāhukā su .

Imehi ca tīhi padehi vuttehi itarānipi cattāri lakkhaṇāhāranayena vuttāneva honti , tasmā yatheva sundarikā payāgāM1.183 bāhukā na kiñci karonti , tathā adhikakkādayopīti veditabbā .

Verin ti pāṇātipātādipañcaverasamannāgataṃ .

Katakibbisan ti kataluddakammaṃ .

Na hi naṃ sodhayeti sundarikā vā payāgā vā bāhukā vā na sodhaye , na sodhetīti vuttaṃ hoti .

Pāpakamminan ti pāpakehi verakibbisakammehi yuttaṃ , lāmakakamme yuttaṃ vā verakibbisabhāvaṃ appattehi khuddakehipi pāpehi yuttanti vuttaṃ hoti .

SuddhassātiP1.179 nikkilesassa .

Sadā phaggūti niccampi phaggunīnakkhattameva .

Phaggunamāse kira ‘‘ uttaraphaggunadivase yo nhāyati , so saṃvaccharaṃ katapāpaṃ sodhetī ’’ ti evaṃ diṭṭhiko so brāhmaṇo , tenassa bhagavā taṃ diṭṭhiṃ paṭihananto āha ‘‘ suddhassa ve sadā phaggū ’’ ti .

Nikkilesassa niccaṃ phaggunīnakkhattaṃ , itaro kiṃ sujjhatīti ?

Uposatho sadāti suddhassa ca cātuddasapannarasādīsu uposathaṅgāni asamādiyatopi niccameva uposatho .

Suddhassa sucikammassāti nikkilesatāya suddhassa sucīhi ca kāyakammādīhi samannāgatassa .

Sadā sampajjate vatan ti īdisassa ca kusalūpasañhitaṃ vatasamādānampi niccaṃ sampannameva hotīti .

Idheva sināhīti imasmiṃyeva mama sāsane sināhi .

Kiṃ vuttaṃ hoti ?

‘‘ Sace ajjhattikakilesamalappavāhanaṃ icchasi , idheva mama sāsane aṭṭhaṅgikamaggasalilena sināhi , aññatra hi idaṃ natthī ’’ ti .

IdānissaV1.188 sappāyadesanāvasena tīsupi dvāresu suddhiṃ dassento sabbabhūtesu karohi khematan tiādimāha .

Tattha khematan ti abhayaṃ hitabhāvaṃ , mettanti vuttaṃ hoti .

Etenassa manodvārasuddhi dassitā hoti .

Sace musā na bhaṇasīti etenassa vacīdvārasuddhi .

Sace pāṇaṃ na hiṃsasi sace adinnaṃ nādiyasīti etehi kāyadvārasuddhi .

Saddahāno amaccharīti etehi pana naṃ evaṃ parisuddhadvāraṃ saddhāsampadāya cāgasampadāya ca niyojesi .

Kiṃ kāhasi gayaṃ gantvā , udapānopi te gayāti ayaṃ pana upaḍḍhagāthā , sace sabbabhūtesu khemataṃ karissasi , musā na bhaṇissasi , pāṇaṃ na hanissasi , adinnaṃ nādiyissasi , saddhahāno amaccharī bhavissasi , kiṃ kāhasi gayaṃ gantvā udapānopi te gayāM1.184 , gayāyapi hi te nhāyantassa udapānepi imāya eva paṭipattiyā kilesasuddhi , sarīramalasuddhi pana ubhayattha samāti evaṃ yojetabbaṃ .

Yasmā ca loke gayā sammatatarā , tasmā tassa bhagavā ‘‘ gacchati pana bhavaṃ gotamo bāhukan ’’ ti puṭṭhopi ‘‘ kiṃ kāhasi bāhukaṃ gantvā ’’ ti avatvā ‘‘ kiṃ kāhasi gayaṃ gantvā ’’ ti āhāti veditabbo .

80. Evaṃ vutteti evamādi bhayabherave vuttattā pākaṭameva .

Eko vūpakaṭṭhotiādīsu pana eko kāyavivekenaP1.180 .

Vūpakaṭṭho cittavivekena .

Appamatto kammaṭṭhāne sati avijahanena .

Ātāpī kāyikacetasikavīriyasaṅkhātena ātāpena .

Pahitatto kāye ca jīvite ca anapekkhatāya .

Viharanto aññatarairiyāpathavihārena .

Nacirassevāti pabbajjaṃ upādāya vuccati .

Kulaputtāti duvidhā kulaputtā jātikulaputtā ca ācārakulaputtā ca , ayaṃ pana ubhayathāpi kulaputto .

Agārasmāti gharā .

Agārassa hitaṃ agāriyaṃ , kasigorakkhādikuṭumbaposanakammaṃ vuccati , natthi ettha agāriyanti anagāriyaṃ , pabbajjāyetaṃ adhivacanaṃ .

Pabbajantīti upagacchanti upasaṅkamanti .

Tadanuttaran ti taṃ anuttaraṃ .

Brahmacariyapariyosānan ti maggabrahmacariyassa pariyosānaṃ , arahattaphalanti vuttaṃ hoti .

Tassa hi atthāya kulaputtā pabbajanti .

Diṭṭheva dhammeti tasmiṃyeva attabhāve .

Sayaṃ abhiññā sacchikatvāti attanāyeva paññāya paccakkhaṃ katvā , aparappaccayaṃ katvāti attho .

Upasampajja vihāsīti pāpuṇitvā sampādetvā vihāsīti , evaṃ viharanto ca khīṇā jāti … pe … abbhaññāsi .

Etenassa paccavekkhaṇabhūmiṃ dasseti .

KatamāV1.189 panassa jāti khīṇā ?

Kathañca naṃ abbhaññāsīti ?

Vuccate , kāmañcetaṃ bhayabheravepi vuttaṃ , tathāpi naṃ idha paṭhamapurisavasena yojanānayassa dassanatthaṃ puna saṅkhepato bhaṇāma .

Na tāvassa atītā jāti khīṇā , pubbeva khīṇattā .

Na anāgatā , tattha vāyāmābhāvato .

Na paccuppannā , vijjamānattā .

Maggassa pana abhāvitattā yā uppajjeyya ekacatupañcavokārabhavesu ekacatupañcakkhandhappabhedā jāti , sā maggassa bhāvitattā anuppādadhammataṃ āpajjanena khīṇā , taṃ so maggabhāvanāya pahīnakilese paccavekkhitvā kilesābhāve vijjamānampi kammaṃ āyatiṃ appaṭisandhikaṃ hotīti jānanto jānāti .

Vusitan tiM1.185 vutthaṃ parivutthaṃ , kataṃ caritaṃ niṭṭhāpitanti attho .

Brahmacariyan ti maggabrahmacariyaṃ .

Kataṃ karaṇīyan ti catūsu saccesu catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyabhāvanāvasena soḷasavidhampi kiccaṃ niṭṭhāpitanti attho .

Nāparaṃ itthattāyāti idāni punaitthabhāvāyaP1.181 evaṃsoḷasakiccabhāvāya , kilesakkhayāya vā maggabhāvanā natthīti .

Atha vā , itthattāyāti itthabhāvato imasmā evaṃpakārā idāni vattamānakkhandhasantānā aparaṃ khandhasantānaṃ natthi .

Ime pana pañcakkhandhā pariññātā tiṭṭhanti , chinnamūlako rukkho viyāti abbhaññāsi .

Aññataroti eko .

Arahatan ti arahantānaṃ , bhagavato sāvakānaṃ arahataṃ abbhantaro ahosīti .

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Vatthasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā

Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā