Vedanānupassanāvaṇṇanā

113. Evaṃ bhagavā cuddasavidhena kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ kathetvā idāni navavidhena vedanānupassanaṃ kathetuṃ kathañca , bhikkhavetiādimāha .

Tattha sukhaṃ vedanan ti kāyikaṃ vā cetasikaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘‘ ahaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī ’’ ti pajānātīti attho .

Tattha kāmaṃ uttānaseyyakāpi dārakā thaññapivanādikāle sukhaṃ vedayamānā ‘‘ sukhaṃ vedayāmā ’’ ti pajānanti , na panetaṃ evarūpaṃ jānanaṃ sandhāya vuttaṃ .

Evarūpaṃ jānanaṃ hi sattūpaladdhiṃ na jahati , sattasaññaṃ na ugghāṭeti , kammaṭṭhānaṃ vā satipaṭṭhānabhāvanā vā na hoti .

Imassa pana bhikkhuno jānanaṃ sattūpaladdhiṃ jahatiP1.275 , sattasaññaṃ ugghāṭeti , kammaṭṭhānaṃ ceva satipaṭṭhānabhāvanā ca hoti .

Idañhi ‘‘ ko vedayati , kassa vedanā , kiṃ kāraṇā vedanā ’’ ti evaṃ sampajānavediyanaṃ sandhāya vuttaṃ .

Tattha ko vedayatīti na koci satto vā puggalo vā vedayati .

Kassa vedanāti na kassaci sattassa vā puggalassa vā vedanā .

Kiṃ kāraṇā vedanāti vatthuārammaṇāva panassa vedanā .

Tasmā esa evaṃ pajānāti –

‘‘ taṃ taṃ sukhādīnaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vedayati .

Taṃ pana vedanāpavattiṃ upādāya ‘ ahaṃ vedayāmī ’ ti vohāramattaṃ hotī ’’ ti .

Evaṃ vedanāva vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vedayatīti sallakkhento esa ‘‘ sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī ’’ ti pajānātīti veditabbo .

Cittalapabbate aññataro thero viya .

Thero kira aphāsukakāle balavavedanāya nitthunanto aparāparaṃ parivattati .

Tameko daharo āha ‘‘ kataraṃ vo , bhante , ṭhānaṃ rujjatī ’’ ti .

Āvuso , pāṭiyekkaṃ rujjanaṭṭhānaṃ nāma natthi , vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vedayatīti .

Evaṃ jānanakālatoM1.280 paṭṭhāya adhivāsetuṃ vaṭṭati no , bhanteti .

Adhivāsemi āvusoti .

Adhivāsanā , bhante , seyyāti .

Thero adhivāsesi .

Tato vātoV1.286 yāva hadayā phālesi , mañcake antāni rāsikatāni ahesuṃ .

Thero daharassa dassesi ‘‘ vaṭṭatāvuso , ettakā adhivāsanā ’’ ti .

Daharo tuṇhī ahosi .

Thero vīriyasamataṃ yojetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇitvā samasīsī hutvā parinibbāyi .

Yathā ca sukhaṃ , evaṃ dukkhaṃ … pe … nirāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘‘ nirāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayāmī ’’ ti pajānāti .

Iti bhagavā rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā arūpakammaṭṭhānaṃ kathento vedanāvasena kathesi .

Duvidhañhi kammaṭṭhānaṃ rūpakammaṭṭhānañca arūpakammaṭṭhānañca .

Rūpapariggaho arūpapariggahotipi etadeva vuccati .

Tattha bhagavā rūpakammaṭṭhānaṃ kathento saṅkhepamanasikāravasena vā vitthāramanasikāravasena vā catudhātuvavatthānaṃ kathesi .

Tadubhayampi sabbākārato visuddhimagge dassitameva .

ArūpakammaṭṭhānaṃP1.276 pana kathento yebhuyyena vedanāvasena katheti .

Tividho hi arūpakammaṭṭhāne abhiniveso phassavasena vedanāvasena cittavasenāti .

Kathaṃ ?

Ekaccassa hi saṃkhittena vā vitthārena vā pariggahite rūpakammaṭṭhāne tasmiṃ ārammaṇe cittacetasikānaṃ paṭhamābhinipāto taṃ ārammaṇaṃ phusanto uppajjamāno phasso pākaṭo hoti .

Ekaccassa taṃ ārammaṇaṃ anubhavantī uppajjamānā vedanā pākaṭā hoti .

Ekaccassa taṃ ārammaṇaṃ pariggahetvā vijānantaṃ uppajjamānaṃ viññāṇaṃ pākaṭaṃ hoti .

Tattha yassa phasso pākaṭo hoti , sopi ‘‘ na kevalaṃ phassova uppajjati , tena saddhiṃ tadeva ārammaṇaṃ anubhavamānā vedanāpi uppajjati , sañjānanamānā saññāpi , cetayamānā cetanāpi , vijānanamānaṃ viññāṇampi uppajjatī ’’ ti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti .

Yassa vedanā pākaṭā hoti .

So ‘‘ na kevalaṃ vedanāva uppajjati , tāya saddhiṃ tadevārammaṇaṃ phusamāno phassopi uppajjati , sañjānanamānā saññāpi , cetayamānā cetanāpi , vijānanamānaṃ viññāṇampi uppajjatī ’’ ti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti .

Yassa viññāṇaṃ pākaṭaṃ hoti , so ‘‘ na kevalaṃ viññāṇameva uppajjati , tena saddhiṃ tadevārammaṇaṃ phusamāno phassopiM1.281 uppajjati , anubhavamānā vedanāpi , sañjānanamānā saññāpi , cetayamānā cetanāpi uppajjatī ’’ ti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti .

SoV1.287 ‘‘ ime phassapañcamakā dhammā kiṃ nissitā ’’ ti upadhārento ‘‘ vatthuṃ nissitā ’’ ti pajānāti .

Vatthu nāma karajakāyo , yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ idañca me viññāṇaṃ ettha sitaṃ ettha paṭibaddhan ’’ ti ( dī . ni .1.234,235; ma . ni .2.252).

So atthato bhūtāni ceva upādārūpāni ca .

Evamettha ‘‘ vatthu rūpaṃ , phassapañcamakā nāman ’’ ti nāmarūpamattameva passati .

Rūpaṃ cettha rūpakkhandho , nāmaṃ cattāro arūpino khandhāti pañcakkhandhamattaṃ hoti .

Nāmarūpavinimuttā hi pañcakkhandhā , pañcakkhandhavinimuttañca nāmarūpaṃ natthi .

So ‘‘ ime pañcakkhandhā kiṃ hetukā ’’ ti upaparikkhanto ‘‘ avijjādihetukā ’’ ti passati .

Tato paccayo ceva paccayuppannañca idaṃ , añño satto vā puggalo vā natthi , suddhasaṅkhārapuñjamattamevāti sappaccayanāmarūpavasena tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassanāpaṭipāṭiyā ‘‘ aniccaṃ dukkhaṃ anattā ’’ ti sammasanto vicarati .

SoP1.277 ‘‘ ajja ajjā ’’ ti paṭivedhaṃ ākaṅkhamāno tathārūpe divase utusappāya puggalasappāya bhojanasappāya dhammassavanasappāyaṃ labhitvā ekapallaṅkena nisinno vipassanaṃ matthakaṃ pāpetvā arahatte patiṭṭhāti .

Evaṃ imesampi tiṇṇaṃ janānaṃ yāva arahattā kammaṭṭhānaṃ kathitaṃ hoti .

Idha pana bhagavā arūpakammaṭṭhānaṃ kathento vedanāvasena kathesi .

Phassavasena vā hi viññāṇavasena vā kathīyamānaṃ na pākaṭaṃ hoti , andhakāraṃ viya khāyati .

Vedanāvasena pana pākaṭaṃ hoti .

Kasmā ?

Vedanānaṃ uppattipākaṭatāya .

Sukhadukkhavedanānañhi uppatti pākaṭā .

Yadā sukhaṃ uppajjati , sakalasarīraṃ khobhentaṃ maddantaṃ pharamānaṃ abhisandayamānaṃ satadhotaṃ sappiṃ khādāpayantaṃ viya satapākatelaṃ makkhayamānaṃ viya ghaṭasahassena pariḷāhaṃ nibbāpayamānaṃ viya ‘‘ aho sukhaṃ aho sukhan ’’ ti vācaṃ nicchārayamānameva uppajjati .

Yadā dukkhaṃ uppajjati , sakalasarīraṃ khobhentaṃ maddantaṃ pharamānaṃ abhisandayamānaṃ tattaphālaṃ pavesentaṃ viya vilīnatambalohena āsiñcantaṃ viya sukkhatiṇavanappatimhi araññe dāruukkākalāpaṃ khipamānaṃ viyaM1.282 ‘‘ aho dukkhaṃ aho dukkhan ’’ ti vippalāpayamānameva uppajjati .

Iti sukhadukkhavedanānaṃ uppatti pākaṭā hoti .

AdukkhamasukhāV1.288 pana duddīpanā andhakārāva avibhūtā .

Sā sukhadukkhānaṃ apagame sātāsātappaṭikkhepavasena majjhattākārabhūtā adukkhamasukhā vedanāti nayato gaṇhantassa pākaṭā hoti .

Yathā kiṃ ?

Yathā antarā piṭṭhipāsāṇaṃ ārohitvā palātassa migassa anupathaṃ gacchanto migaluddako piṭṭhipāsāṇassa orabhāgepi parabhāgepi padaṃ disvā majjhe apassantopi ‘‘ ito āruḷho , ito oruḷho , majjhe piṭṭhipāsāṇe iminā padesena gato bhavissatī ’’ ti nayato jānāti , evaṃ āruḷhaṭṭhāne padaṃ viya hi sukhavedanāya uppatti pākaṭā hoti .

Oruḷhaṭṭhāne padaṃ viya dukkhavedanāya uppatti pākaṭā hoti .

‘‘ Ito āruyha ito oruyha majjhe evaṃ gato ’’ ti nayato gahaṇaṃ viya sukhadukkhānaṃ apagame sātāsātappaṭikkhepavasena majjhattākārabhūtā adukkhamasukhā vedanāti nayatoP1.278 gaṇhantassa pākaṭā hoti .

Evaṃ bhagavā paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nibbattetvāva dassesi .

Na kevalañca idheva evaṃ dassesi , cūḷataṇhāsaṅkhaye , mahātaṇhāsaṅkhaye , cūḷavedalle , mahāvedalle , raṭṭhapālasutte , māgaṇḍiyasutte , dhātuvibhaṅge , āneñjasappāye , dīghanikāyamhi mahānidāne , sakkapañhe , mahāsatipaṭṭhāne , saṃyuttamhi cūḷanidānasutte , rukkhopame , parivīmaṃsanasutte , sakale vedanāsaṃyutteti evaṃ anekesu suttesu paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nibbattetvā dassesi .

Yathā ca tesu , evaṃ imasmimpi satipaṭṭhānasutte paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nibbattetvā dassesi .

Tattha sukhaṃ vedanan tiādīsu ayaṃ aparopi pajānanapariyāyo – sukhaṃ vedanaṃ vedayāmīti pajānātīti sukhavedanākkhaṇe dukkhāya vedanāya abhāvato sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘‘ sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī ’’ ti pajānāti .

Tena yā pubbe anubhūtapubbā dukkhā vedanā , tassā idāni abhāvato imissā ca sukhāya vedanāya ito paṭhamaṃ abhāvatoM1.283 vedanā nāma aniccā adhuvā vipariṇāmadhammā , itiha tattha sampajāno hoti .

Vuttampi cetaṃ bhagavatā –

‘‘ YasmiṃV1.289 aggivessana samaye sukhaṃ vedanaṃ vedeti , neva tasmiṃ samaye dukkhaṃ vedanaṃ vedeti , na adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedeti , sukhaṃyeva tasmiṃ samaye vedanaṃ vedeti , yasmiṃ aggivessana samaye dukkhaṃ … pe … adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedeti , neva tasmiṃ samaye sukhaṃ vedanaṃ vedeti , na dukkhaṃ vedanaṃ vedeti , adukkhamasukhaññeva tasmiṃ samaye vedanaṃ vedeti .

Sukhāpi kho aggivessana vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā .

Dukkhāpi kho … pe … adukkhamasukhāpi kho aggivessana vedanā aniccā … pe … nirodhadhammā .

Evaṃ passaṃ aggivessana sutavā ariyasāvako sukhāyapi vedanāya dukkhāyapi vedanāya adukkhamasukhāyapiP1.279 vedanāya nibbindati , nibbindaṃ virajjati , virāgā vimuccati , vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti .

‘ Khīṇā jāti , vusitaṃ brahmacariyaṃ , kataṃ karaṇīyaṃ , nāparaṃ itthattāyā ’ ti pajānātī ’’ ti ( ma . ni .2.205).

Sāmisaṃ vā sukhan tiādīsu sāmisā sukhā nāma pañcakāmaguṇāmisanissitā cha gehasitasomanassavedanā .

Nirāmisā sukhā nāma cha nekkhammasitasomanassavedanā .

Sāmisā dukkhā nāma cha gehasitadomanassavedanā .

Nirāmisā dukkhā nāma cha nekkhammasitadomanassavedanā .

Sāmisā adukkhamasukhā nāma cha gehasitaupekkhā vedanā .

Nirāmisā adukkhamasukhā nāma cha nekkhammasitaupekkhā vedanā .

Tāsaṃ vibhāgo uparipaṇṇāsake pāḷiyaṃ āgatoyeva .

Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ sukhavedanādipariggahaṇena attano vā vedanāsu , parassa vā vedanāsu , kālena vā attano , kālena vā parassa vedanāsu vedanānupassī viharati .

Samudayavayadhammānupassī vāti ettha pana ‘‘ avijjāsamudayā vedanāsamudayo ’’ tiādīhi ( paṭi . ma .1.50) pañcahi pañcahi ākārehi vedanānaṃ samudayañca vayañca passanto samudayadhammānupassī vāM1.284 vedanāsu viharati , vayadhammānupassī vā vedanāsu viharati , kālena samudayadhammānupassī vā , kālena vayadhammānupassī vā vedanāsu viharatīti veditabbo .

Ito paraṃ kāyānupassanāyaṃ vuttanayameva .

KevalañhiV1.290 idha vedanāpariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā vedanāpariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ veditabbaṃ .

Sesaṃ tādisamevāti .

Vedanānupassanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā

Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā