4. Cūḷavedallasuttavaṇṇanā

460. EvaṃV2.251M2.255 me sutan ti cūḷavedallasuttaṃ .

Tattha visākho upāsakoti visākhoti evaṃnāmako upāsako .

Yena dhammadinnāti yena dhammadinnā nāma bhikkhunī tenupasaṅkami .

Ko panāyaṃ visākho ?

Kā dhammadinnā ?

Kasmā upasaṅkamīti ?

Visākho nāma dhammadinnāya gihikāle gharasāmiko .

So yadā bhagavā sammāsambodhiṃ abhisambujjhitvā pavattavaradhammacakko yasādayo kulaputte vinetvā uruvelaṃ patvā tattha jaṭilasahassaṃ vinetvā purāṇajaṭilehiP2.356 khīṇāsavabhikkhūhi saddhiṃ rājagahaṃ gantvā buddhadassanatthaṃ dvādasanahutāya parisāya saddhiṃ āgatassa bimbisāramahārājassa dhammaṃ desesi .

Tadā raññā saddhiṃ āgatesu dvādasanahutesu ekaṃ nahutaṃ upāsakattaṃ paṭivedesi , ekādasa nahutāni sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu saddhiṃ raññā bimbisārena .

Ayaṃ upāsako tesaṃ aññataro , tehi saddhiṃ paṭhamadassaneva sotāpattiphale patiṭṭhāya , puna ekadivasaṃ dhammaṃ sutvā sakadāgāmiphalaṃ patvā , tato aparabhāgepi ekadivasaṃ dhammaṃ sutvā anāgāmiphale patiṭṭhito .

So anāgāmī hutvā gehaṃ āgacchanto yathā aññesu divasesu ito cito ca olokento sitaṃ kurumāno āgacchati , evaṃ anāgantvā santindriyo santamānaso hutvā agamāsi .

Dhammadinnā sīhapañjaraṃ ugghāṭetvā vīthiṃ olokayamānā tassa āgamanākāraṃ disvā ,‘‘ kiṃ nu kho etan ’’ ti cintetvā tassa paccuggamanaṃ kurumānā sopānasīse ṭhatvā olambanatthaṃ hatthaṃ pasāresi .

Upāsako attano hatthaṃ samiñjesi .

Sā ‘‘ pātarāsabhojanakāle jānissāmī ’’ ti cintesi .

Upāsako pubbe tāya saddhiṃ ekato bhuñjati .

Taṃ divasaṃ pana taṃ anapaloketvā yogāvacarabhikkhu viya ekakova bhuñji .

Sā ,‘‘ sāyanhakāle jānissāmī ’’ ti cintesi .

Upāsako taṃdivasaṃ sirigabbhaṃ na pāvisi , aññaṃ gabbhaṃ paṭijaggāpetvā kappiyamañcakaṃ paññapāpetvā nipajji .

Upāsikā ,‘‘ kiṃ nu khvassa bahiddhā patthanā atthi , udāhu kenacideva paribhedakena bhinno , udāhu mayheva koci doso atthī ’’ ti balavadomanassāV2.252M2.256 hutvā ,‘‘ ekaṃ dve divase vasitakāle sakkā ñātun ’’ ti tassa upaṭṭhānaṃ gantvā vanditvā aṭṭhāsi .

Upāsako ,‘‘ kiṃ dhammadinne akāle āgatāsī ’’ ti pucchi .

Āma ayyaputta , āgatāmhi , na tvaṃ yathā purāṇo , kiṃ nu te bahiddhā patthanā atthīti ?

Natthi dhammadinneti .

Añño koci paribhedako atthīti ?

Ayampi natthīti .

Evaṃ sante mayheva koci doso bhavissatīti .

Tuyhampi doso natthīti .

Atha kasmā mayā saddhiṃ yathā pakatiyā ālāpasallāpamattampi na karothāti ?

So cintesi –

‘‘ ayaṃ lokuttaradhammo nāma garu bhāriyo na pakāsetatabbo , sace kho panāhaṃ na kathessāmi , ayaṃ hadayaṃP2.357 phāletvā ettheva kālaṃ kareyyā ’’ ti tassānuggahatthāya kathesi –

‘‘ dhammadinne ahaṃ satthu dhammadesanaṃ sutvā lokuttaradhammaṃ nāma adhigato , taṃ adhigatassa evarūpā lokiyakiriyā na vaṭṭati .

Yadi tvaṃ icchasi , tava cattālīsa koṭiyo mama cattālīsa koṭiyoti asītikoṭidhanaṃ atthi , ettha issarā hutvā mama mātiṭṭhāne vā bhaginiṭṭhāne vā ṭhatvā vasa .

Tayā dinnena bhattapiṇḍamattakena ahaṃ yāpessāmi .

Athevaṃ na karosi , ime bhoge gahetvā kulagehaṃ gaccha , athāpi te bahiddhā patthanā natthi , ahaṃ taṃ bhaginiṭṭhāne vā dhituṭṭhāne vā ṭhapetvā posessāmī ’’ ti .

Sā cintesi –

‘‘ pakatipuriso evaṃ vattā nāma natthi .

Addhā etena lokuttaravaradhammo paṭividdho .

So pana dhammo kiṃ puriseheva paṭibujjhitabbo , udāhu mātugāmopi paṭivijjhituṃ sakkotī ’’ ti visākhaṃ etadavoca –

‘‘ kiṃ nu kho eso dhammo puriseheva labhitabbo , mātugāmenapi sakkā laddhun ’’ ti ?

Kiṃ vadesi dhammadinne , ye paṭipannakā , te etassa dāyādā , yassa yassa upanissayo atthi , so so etaṃ paṭilabhatīti .

Evaṃ sante mayhaṃ pabbajjaṃ anujānāthāti .

Sādhu bhadde , ahampi taṃ etasmiṃyeva magge yojetukāmo , manaṃ pana te ajānamāno na kathemīti tāvadeva bimbisārassa rañño santikaṃ gantvā vanditvā aṭṭhāsi .

RājāM2.257 ,‘‘ kiṃ , gahapati , akāle āgatosī ’’ ti pucchi .

Dhammadinnā ,‘‘ mahārāja , pabbajissāmī ’’ ti vadatīti .

Kiṃ panassa laddhuṃ vaṭṭatīti ?

Aññaṃ kiñci natthi , sovaṇṇasivikaṃV2.253 deva , laddhuṃ vaṭṭati nagarañca paṭijaggāpetunti .

Rājā sovaṇṇasivikaṃ datvā nagaraṃ paṭijaggāpesi .

Visākho dhammadinnaṃ gandhodakena nahāpetvā sabbālaṅkārehi alaṅkārāpetvā sovaṇṇasivikāya nisīdāpetvā ñātigaṇena parivārāpetvā gandhapupphādīhi pūjayamāno nagaravāsanaṃ karonto viya bhikkhuniupassayaṃ gantvā ,‘‘ dhammadinnaṃ pabbājethāyye ’’ ti āha .

Bhikkhuniyo ‘‘ ekaṃ vā dve vā dose sahituṃ vaṭṭati gahapatī ’’ ti āhaṃsu .

Natthayye koci doso , saddhāya pabbajatīti .

Athekā byattā therī tacapañcakakammaṭṭhānaṃ ācikkhitvā kese ohāretvāP2.358 pabbājesi .

Visākho ,‘‘ abhiramayye , svākkhāto dhammo ’’ ti vanditvā pakkāmi .

Tassā pabbajitadivasato paṭṭhāya lābhasakkāro uppajji .

Teneva palibuddhā samaṇadhammaṃ kātuṃ okāsaṃ na labhati .

Athācariya-upajjhāyatheriyo gahetvā janapadaṃ gantvā aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu cittarucitaṃ kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā samaṇadhammaṃ kātuṃ āraddhā , abhinīhārasampannattā pana nāticiraṃ kilamittha .

Ito paṭṭhāya hi satasahassakappamatthake padumuttaro nāma satthā loke udapādi .

Tadā esā ekasmiṃ kule dāsī hutvā attano kese vikkiṇitvā sujātattherassa nāma aggasāvakassa dānaṃ datvā patthanamakāsi .

Sā tāya patthanābhinīhārasampattiyā nāticiraṃ kilamittha , katipāheneva arahattaṃ patvā cintesi –

‘‘ ahaṃ yenatthena sāsane pabbajitā , so matthakaṃ patto , kiṃ me janapadavāsena , mayhaṃ ñātakāpi puññāni karissanti , bhikkhunisaṅghopi paccayehi na kilamissati , rājagahaṃ gacchāmī ’’ ti bhikkhunisaṅghaṃ gahetvā rājagahameva agamāsi .

Visākho ,‘‘ dhammadinnā kira āgatā ’’ ti sutvā ,‘‘ pabbajitvā nacirasseva janapadaṃ gatā , gantvāpi nacirasseva paccāgatā , kiṃ nu kho bhavissati , gantvā jānissāmī ’’ ti dutiyagamanena bhikkhuniupassayaṃ agamāsi .

Tena vuttaṃ –

‘‘ atha kho visākho upāsako yena dhammadinnā bhikkhunī tenupasaṅkamī ’’ ti .

EtadavocātiM2.258 etaṃ sakkāyotiādivacanaṃ avoca .

Kasmā avocāti ?

Evaṃ kirassa ahosi –

‘‘ abhiramasi nābhiramasi , ayye ’’ ti evaṃ pucchanaṃ nāma na paṇḍitakiccaṃ , pañcupādānakkhandhe upanetvā pañhaṃ pucchissāmi , pañhabyākaraṇena tassā abhiratiṃ vā anabhiratiṃV2.254 vā jānissāmīti , tasmā avoca .

Taṃ sutvāva dhammadinnā ahaṃ , āvuso visākha , acirapabbajitā sakāyaṃ vā parakāyaṃ vā kuto jānissāmīti vā , aññattheriyo upasaṅkamitvā pucchāti vā avatvā upanikkhittaṃ sampaṭicchamānā viya , ekapāsakagaṇṭhiṃ mocentī viya gahanaṭṭhāne hatthimaggaṃ nīharamānā viya khaggamukhenaP2.359 samuggaṃ vivaramānā viya ca paṭisambhidāvisaye ṭhatvā pañhaṃ vissajjamānā , pañca kho ime , āvuso visākha , upādānakkhandhātiādimāha .

Tattha pañcāti gaṇanaparicchedo .

Upādānakkhandhāti upādānānaṃ paccayabhūtā khandhāti evamādinā nayenettha upādānakkhandhakathā vitthāretvā kathetabbā .

Sā panesā visuddhimagge vitthāritā evāti tattha vittāritanayeneva veditabbā .

Sakkāyasamudayā dīsupi yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā tattha tattha vuttameva .

Idaṃ pana catusaccabyākaraṇaṃ sutvā visākho theriyā abhiratabhāvaṃ aññāsi .

Yo hi buddhasāsane ukkaṇṭhito hoti anabhirato , so evaṃ pucchitapucchitapañhaṃ saṇḍāsena ekekaṃ palitaṃ gaṇhanto viya , sinerupādato vālukaṃ uddharanto viya vissajjetuṃ na sakkoti .

Yasmā pana imāni cattāri saccāni loke candimasūriyā viya buddhasāsane pākaṭāni , parisamajjhe gato hi bhagavāpi mahātherāpi saccāneva pakāsenti ;

bhikkhusaṅghopi pabbajitadivasato paṭṭhāya kulaputte cattāri nāma kiṃ , cattāri ariyasaccānīti pañhaṃ uggaṇhāpeti .

Ayañca dhammadinnā upāyakosalle ṭhitā paṇḍitā byattā nayaṃ gahetvā sutenapi kathetuṃ samatthā , tasmā ‘‘ na sakkā etissā ettāvatā saccānaṃ paṭividdhabhāvo ñātuṃ , saccavinibbhogapañhabyākaraṇena sakkā ñātun ’’ ti cintetvā heṭṭhā kathitāni dve saccāni paṭinivattetvā guḷhaṃ katvā gaṇṭhipañhaṃ pucchissāmīti pucchanto taññeva nu kho , ayyetiādimāha .

Tassa vissajjane na kho , āvuso visākha , taññeva upādānan ti upādānassa saṅkhārakkhandhekadesabhāvato na taṃyeva upādānaṃ te pañcupādānakkhandhā , nāpi aññatra pañcahi upādānakkhandhehi upādānaṃ .

Yadi hi taññevaM2.259 siyā , rūpādisabhāvampi upādānaṃ siyā .

Yadi aññatra siyā , parasamaye cittavippayutto anusayo viya paṇṇatti viya nibbānaṃ viya ca khandhavinimuttaṃ vā siyā , chaṭṭho vā khandho paññapetabbo bhaveyya , tasmā evaṃ byākāsi .

TassāV2.255P2.360 byākaraṇaṃ sutvā ‘‘ adhigatapatiṭṭhā ayan ’’ ti visākho niṭṭhamagamāsi .

Na hi sakkā akhīṇāsavena asambaddhena avitthāyantena padīpasahassaṃ jālentena viya evarūpo guḷho paṭicchanno tilakkhaṇāhato gambhīro pañho vissajjetuṃ .

Niṭṭhaṃ gantvā pana ,‘‘ ayaṃ dhammadinnā sāsane laddhapatiṭṭhā adhigatapaṭisambhidā vesārajjappattā bhavamatthake ṭhitā mahākhīṇāsavā , samatthā mayhaṃ pucchitapañhaṃ kathetuṃ , idāni pana naṃ ovattikasāraṃ pañhaṃ pucchissāmī ’’ ti cintetvā taṃ pucchanto , kathaṃ panāyyetiādimāha .

461. Tassa vissajjane assutavātiādi mūlapariyāye vitthāritameva .

Rūpaṃ attato samanupassatīti ,‘‘ idhekacco rūpaṃ attato samanupassati .

Yaṃ rūpaṃ so ahaṃ , yo ahaṃ taṃ rūpanti rūpañca attañca advayaṃ samanupassati .

Seyyathāpi nāma telappadīpassa jhāyato yā acci so vaṇṇo , yo vaṇṇo sā accīti acciñca vaṇṇañca advayaṃ samanupassati .

Evameva idhekacco rūpaṃ attato samanupassati … pe … advayaṃ samanupassatī ’’ ti ( paṭi . ma .1.131) evaṃ rūpaṃ attāti diṭṭhipassanāya passati .

Rūpavantaṃ vā attānan ti arūpaṃ attāti gahetvā chāyāvantaṃ rukkhaṃ viya taṃ attānaṃ rūpavantaṃ samanupassati .

Attani vā rūpan ti arūpameva attāti gahetvā pupphasmiṃ gandhaṃ viya attani rūpaṃ samanupassati .

Rūpasmiṃ vā attānan ti arūpameva attāti gahetvā karaṇḍāya maṇiṃ viya attānaṃ rūpasmiṃ samanupassati .

Vedanaṃ attatotiādīsupi eseva nayo .

Tattha , rūpaṃ attato samanupassatīti suddharūpameva attāti kathitaṃ .

Rūpavantaṃ vā attānaṃ , attani vā rūpaṃ , rūpasmiṃ vā attānaṃ .

Vedanaṃ attato … saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ attato samanupassatīti imesu sattasu ṭhānesuM2.260 arūpaṃ attāti kathitaṃ .

Vedanāvantaṃ vā attānaṃ , attani vā vedanaṃ , vedanāya vā attānanti evaṃ catūsu khandhesu tiṇṇaṃP2.361 tiṇṇaṃ vasena dvādasasu ṭhānesu rūpārūpamissako attā kathito .

Tattha rūpaṃ attato samanupassati … vedanaṃ … saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ attato samanupassatīti imesu pañcasu ṭhānesu ucchedadiṭṭhi kathitā , avasesesu sassatadiṭṭhīti .

Evamettha pannarasa bhavadiṭṭhiyo , pañca vibhavadiṭṭhiyo honti .

Na rūpaṃ attatoti ettha rūpaṃ attāti na samanupassati .

Aniccaṃ dukkhaṃ anattāti pana samanupassati .

Na rūpavantaṃ attānaṃ … pe … na viññāṇasmiṃ attānan ti imeV2.256 pañcakkhandhe kenaci pariyāyena attato na samanupassati , sabbākārena pana aniccā dukkhā anattāti samanupassati .

Ettāvatā theriyā ,‘‘ evaṃ kho , āvuso visākha , sakkāyadiṭṭhi hotī ’’ ti evaṃ purimapañhaṃ vissajjentiyā ettakena gamanaṃ hoti , āgamanaṃ hoti , gamanāgamanaṃ hoti , vaṭṭaṃ vattatīti vaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā dassitaṃ .

Evaṃ kho , āvuso visākha , sakkāyadiṭṭhi na hotīti pacchimaṃ pañhaṃ vissajjentiyā ettakena gamanaṃ na hoti , āgamanaṃ na hoti , gamanāgamanaṃ na hoti , vaṭṭaṃ nāma na vattatīti vivaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā dassitaṃ .

462. Katamo panāyye , ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti ayaṃ pañho theriyā paṭipucchitvā vissajjetabbo bhaveyya –

‘‘ upāsaka , tayā heṭṭhā maggo pucchito , idha kasmā maggameva pucchasī ’’ ti .

Sā pana attano byattatāya paṇḍiccena tassa adhippāyaṃ sallakkhesi –

‘‘ iminā upāsakena heṭṭhā paṭipattivasena maggo pucchito bhavissati , idha pana taṃ saṅkhatāsaṅkhatalokiyalokuttarasaṅgahitāsaṅgahitavasena pucchitukāmo bhavissatī ’’ ti .

Tasmā appaṭipucchitvāva yaṃ yaṃ pucchi , taṃ taṃ vissajjesi .

Tattha saṅkhatoti cetito kappito pakappito āyūhito kato nibbattito samāpajjantena samāpajjitabbo .

Tīhi ca kho , āvuso visākha , khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅgahitoti ettha yasmā maggo sappadeso , tayo khandhā nippadesā , tasmā ayaṃ sappadesattā nagaraṃ viya rajjena nippadesehi tīhi khandhehi saṅgahito .

Tattha sammāvācādayo tayo sīlameva , tasmā te sajātito sīlakkhandhena saṅgahitāti .

Kiñcāpi hi pāḷiyaṃ sīlakkhandheti bhummenaP2.362 viya niddeso kato , attho pana karaṇavasena veditabbo .

Sammāvāyāmādīsu panaM2.261 tīsu samādhi attano dhammatāya ārammaṇe ekaggabhāvena appetuṃ na sakkoti .

Vīriye pana paggahakiccaṃ sādhente satiyā ca apilāpanakiccaṃ sādhentiyā laddhūpakāro hutvā sakkoti .

Tatrāyaṃ upamā – yathā hi ‘‘ nakkhattaṃ kīḷissāmā ’’ ti uyyānaṃ paviṭṭhesu tīsu sahāyesu eko supupphitaṃ campakarukkhaṃ disvā hatthaṃ ukkhipitvāpi gahetuṃ na sakkuṇeyya .

Athassa dutiyo onamitvā piṭṭhiṃ dadeyya , so tassa piṭṭhiyaṃ ṭhatvāpi kampamāno gahetuṃ na sakkuṇeyyaV2.257 .

Athassa itaro aṃsakūṭaṃ upanāmeyya , so ekassa piṭṭhiyaṃ ṭhatvā ekassa aṃsakūṭaṃ olubbha yathāruci pupphāni ocinitvā piḷandhitvā nakkhattaṃ kīḷeyya .

Evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ .

Ekato uyyānaṃ paviṭṭhā tayo sahāyakā viya hi ekato jātā sammāvāyāmādayo tayo dhammā .

Supupphitacampako viya ārammaṇaṃ .

Hatthaṃ ukkhipitvāpi gahetuṃ asakkonto viya attano dhammatāya ārammaṇe ekaggabhāvena appetuṃ asakkonto samādhi .

Piṭṭhiṃ datvā onatasahāyo viya vāyāmo .

Aṃsakūṭaṃ datvā ṭhitasahāyo viya sati .

Yathā tesu ekassa piṭṭhiyaṃ ṭhatvā ekassa aṃsakūṭaṃ olubbha itaro yathāruci pupphaṃ gahetuṃ sakkoti , evamevaṃ vīriye paggahakiccaṃ sādhente , satiyā ca apilāpanakiccaṃ sādhentiyā laddhupakāro samādhi sakkoti ārammaṇe ekaggabhāvena appetuṃ .

Tasmā samādhiyevettha sajātito samādhikkhandhena saṅgahito .

Vāyāmasatiyo pana kiriyato saṅgahitā honti .

Sammādiṭṭhisammāsaṅkappesupi paññā attano dhammatāya aniccaṃ dukkhaṃ anattāti ārammaṇaṃ nicchetuṃ na sakkoti , vitakke pana ākoṭetvā ākoṭetvā dente sakkoti .

Kathaṃ ?

Yathā hi heraññiko kahāpaṇaṃ hatthe ṭhapetvā sabbabhāgesu oloketukāmo samānopi na cakkhudaleneva parivattetuṃ sakkoti , aṅgulipabbehi pana parivattetvā ito cito ca oloketuṃ sakkoti .

Evameva na paññā attano dhammatāya aniccādivasena ārammaṇaṃ nicchetuṃ sakkoti , abhiniropanalakkhaṇenaP2.363 pana āhananapariyāhananarasena vitakkena ākoṭentena viya parivattentena viya ca ādāyā dinnameva vinicchetuṃ sakkoti .

TasmāM2.262 idhāpi sammādiṭṭhiyeva sajātito paññākkhandhena saṅgahitā .

Sammāsaṅkappo pana kiriyato saṅgahito hoti .

Iti imehi tīhi khandhehi maggo saṅgahaṃ gacchati .

Tena vuttaṃ –

‘‘ tīhi ca kho , āvuso visākha , khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅgahito ’’ ti .

Idāni ekacittakkhaṇikaṃ maggasamādhiṃ sanimittaṃ saparikkhāraṃ pucchanto , katamo panāyyetiādimāha .

Tassa vissajjane cattāro satipaṭṭhānā maggakkhaṇe catukiccasādhanavasena uppannā sati , sā samādhissa paccayatthena nimittaṃ .

Cattāro sammappadhānā catukiccasādhanavaseneva uppannaṃ vīriyaṃ , taṃ parivāraṭṭhena parikkhāro hoti .

Tesaṃyeva dhammānan ti tesaṃ maggasampayuttadhammānaṃ .

Āsevanātiādīsu ekacittakkhaṇikāyeva āsevanādayo vuttāti .

VitaṇḍavādīV2.258 pana ,‘‘ ekacittakkhaṇiko nāma maggo natthi ,‘ evaṃ bhāveyya satta vassānī ’ ti hi vacanato sattapi vassāni maggabhāvanā hoti , kilesā pana lahu chijjantā sattahi ñāṇehi chijjantī ’’ ti vadati .

So ‘‘ suttaṃ āharā ’’ ti vattabbo .

Addhā aññaṃ apassanto ,‘‘ yā tesaṃyeva dhammānaṃ āsevanā bhāvanā bahulīkamman ’’ ti idameva suttaṃ āharitvā ,‘‘ aññena cittena āsevati , aññena bhāveti , aññena bahulīkarotī ’’ ti vakkhati .

Tato vattabbo –

‘‘ kiṃ panidaṃ , suttaṃ neyyatthaṃ nītatthan ’’ ti .

Tato vakkhati –

‘‘ nītatthaṃ yathā suttaṃ tatheva attho ’’ ti .

Tassa idaṃ uttaraṃ – evaṃ sante ekaṃ cittaṃ āsevamānaṃ uppannaṃ , aparampi āsevamānaṃ , aparampi āsevamānanti evaṃ divasampi āsevanāva bhavissati , kuto bhāvanā , kuto bahulīkammaṃ ?

Ekaṃ vā bhāvayamānaṃ uppannaṃ aparampi bhāvayamānaṃ aparampi bhāvayamānanti evaṃ divasampi bhāvanāva bhavissati , kuto āsevanā kuto bahulīkammaṃ ?

Ekaṃ vā bahulīkarontaṃ uppannaṃ , aparampi bahulīkarontaṃ , aparampi bahulīkarontanti evaṃ divasampiP2.364 bahulīkammameva bhavissati kuto āsevanā , kuto bhāvanāti .

Atha vā evaṃ vadeyya –

‘‘ ekena cittena āsevati , dvīhi bhāveti , tīhi bahulīkaroti .

Dvīhi vā āsevati , tīhi bhāveti , ekena bahulīkarotiM2.263 .

Tīhi vā āsevati , ekena bhāveti , dvīhi bahulīkarotī ’’ ti .

So vattabbo –

‘‘ mā suttaṃ me laddhanti yaṃ vā taṃ vā avaca .

Pañhaṃ vissajjentena nāma ācariyassa santike vasitvā buddhavacanaṃ uggaṇhitvā attharasaṃ viditvā vattabbaṃ hoti .

Ekacittakkhaṇikāva ayaṃ āsevanā , ekacittakkhaṇikā bhāvanā , ekacittakkhaṇikaṃ bahulīkammaṃ .

Khayagāmilokuttaramaggo bahulacittakkhaṇiko nāma natthi ,‘ ekacittakkhaṇikoyevā ’ ti saññāpetabbo .

Sace sañjānāti , sañjānātu , no ce sañjānāti , gaccha pātova vihāraṃ pavisitvā yāguṃ pivāhī ’’ ti uyyojetabbo .

463. Kati panāyye saṅkhārāti idha kiṃ pucchati ?

Ye saṅkhāre nirodhetvā nirodhaṃ samāpajjati , te pucchissāmīti pucchati .

Tenevassa adhippāyaṃ ñatvā therī , puññābhisaṅkhārādīsu anekesu saṅkhāresu vijjamānesupi , kāyasaṅkhārādayova ācikkhantī , tayomeV2.259 , āvusotiādimāha .

Tattha kāyapaṭibaddhattā kāyena saṅkharīyati karīyati nibbattīyatīti kāyasaṅkhāro .

Vācaṃ saṅkharoti karoti nibbattetīti vacīsaṅkhāro .

Cittapaṭibaddhattā cittena saṅkharīyati karīyati nibbattīyatīti cittasaṅkhāro .

Katamo panāyyeti idha kiṃ pucchati ?

Ime saṅkhārā aññamaññamissā āluḷitā avibhūtā duddīpanā .

Tathā hi , kāyadvāre ādānagahaṇamuñcanacopanāni pāpetvā uppannā aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā dvādasa akusalacetanāti evaṃ kusalākusalā vīsati cetanāpi assāsapassāsāpi kāyasaṅkhārātveva vuccanti .

Vacīdvāre hanusaṃcopanaṃ vacībhedaṃ pāpetvā uppannā vuttappakārāva vīsati cetanāpi vitakkavicārāpi vacīsaṅkhārotveva vuccanti .

Kāyavacīdvāresu copanaṃ apattā raho nisinnassa cintayato uppannā kusalākusalā ekūnatiṃsa cetanāpi saññā ca vedanā cāti ime dve dhammāpi cittasaṅkhārotveva vuccanti .

EvaṃP2.365 ime saṅkhārā aññamaññamissā āluḷitā avibhūtā duddīpanā .

Te pākaṭe vibhūte katvā kathāpessāmīti pucchati .

Kasmā panāyyeti idha kāyasaṅkhārādināmassa padatthaṃ pucchati .

Tassa vissajjane kāyappaṭibaddhāti kāyanissitā , kāye sati honti , asatiM2.264 na honti .

Cittappaṭibaddhāti cittanissitā , citte sati honti , asati na honti .

464. Idāni kiṃ nu kho esā saññāvedayitanirodhaṃ valañjeti , na valañjeti .

Ciṇṇavasī vā tattha no ciṇṇavasīti jānanatthaṃ pucchanto , kathaṃ panāyye , saññāvedayitanirodhasamāpatti hotītiādimāha .

Tassa vissajjane samāpajjissanti vā samāpajjāmīti vā padadvayena nevasaññānāsaññāyatanasamāpattikālo kathito .

Samāpannoti padena antonirodho .

Tathā purimehi dvīhi padehi sacittakakālo kathito , pacchimena acittakakālo .

Pubbeva tathā cittaṃ bhāvitaṃ hotīti nirodhasamāpattito pubbe addhānaparicchedakāleyeva , ettakaṃ kālaṃ acittako bhavissāmīti addhānaparicchedacittaṃ bhāvitaṃ hoti .

Yaṃ taṃ tathattāya upanetīti yaṃ evaṃ bhāvitaṃ cittaṃ , taṃ puggalaṃ tathattāya acittakabhāvāya upaneti .

Paṭhamaṃ nirujjhati vacīsaṅkhāroti sesasaṅkhārehi paṭhamaṃ dutiyajjhāneyeva nirujjhati .

Tato kāyasaṅkhārotiV2.260 tato paraṃ kāyasaṅkhāro catutthajjhāne nirujjhati .

Tato cittasaṅkhāroti tato paraṃ cittasaṅkhāro antonirodhe nirujjhati .

Vuṭṭhahissanti vā vuṭṭhahāmīti vā padadvayena antonirodhakālo kathito .

Vuṭṭhitoti padena phalasamāpattikālo .

Tathā purimehi dvīhi padehi acittakakālo kathito , pacchimena sacittakakālo .

Pubbeva tathā cittaṃ bhāvitaṃ hotīti nirodhasamāpattito pubbe addhānaparicchedakāleyeva ettakaṃ kālaṃ acittako hutvā tato paraṃ sacittako bhavissāmīti addhānaparicchedacittaṃ bhāvitaṃ hoti .

Yaṃ taṃ tathattāya upanetīti yaṃ evaṃ bhāvitaṃ cittaṃ , taṃ puggalaṃ tathattāya sacittakabhāvāya upaneti .

Iti heṭṭhā nirodhasamāpajjanakālo gahito , idha nirodhato vuṭṭhānakālo .

IdāniP2.366 nirodhakathaṃ kathetuṃ vāroti nirodhakathā kathetabbā siyā , sā panesā ,‘‘ dvīhi balehi samannāgatattā tayo ca saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā soḷasahi ñāṇacariyāhi navahi samādhicariyāhi vasībhāvatāpaññā nirodhasamāpattiyā ñāṇan ’’ ti mātikaṃ ṭhapetvā sabbākārena visuddhimagge kathitā .

Tasmā tattha kathitanayeneva gahetabbāM2.265 .

Ko panāyaṃ nirodho nāma ?

Catunnaṃ khandhānaṃ paṭisaṅkhā appavatti .

Atha kimatthametaṃ samāpajjantīti .

Saṅkhārānaṃ pavatte ukkaṇṭhitā sattāhaṃ acittakā hutvā sukhaṃ viharissāma , diṭṭhadhammanibbānaṃ nāmetaṃ , yadidaṃ nirodhoti etadatthaṃ samāpajjanti .

Paṭhamaṃ uppajjati cittasaṅkhāroti nirodhā vuṭṭhahantassa hi phalasamāpatticittaṃ paṭhamaṃ uppajjati .

Taṃsampayuttaṃ saññañca vedanañca sandhāya ,‘‘ paṭhamaṃ uppajjati cittasaṅkhāro ’’ ti āha .

Tato kāyasaṅkhāroti tato paraṃ bhavaṅgasamaye kāyasaṅkhāro uppajjati .

Kiṃ pana phalasamāpatti assāsapassāse na samuṭṭhāpetīti ?

Samuṭṭhāpeti .

Imassa pana catutthajjhānikā phalasamāpatti , sā na samuṭṭhāpeti .

Kiṃ vā etena phalasamāpatti paṭhamajjhānikā vā hotu , dutiyatatiyacatutthajjhānikā vā , santāya samāpattiyā vuṭṭhitassa bhikkhuno assāsapassāsā abbohārikā honti .

Tesaṃ abbohārikabhāvo sañjīvattheravatthunā veditabbo .

Sañjīvattherassa hi samāpattito vuṭṭhāya kiṃsukapupphasadise vītaccitaṅgāre maddamānassa gacchato cīvare aṃsumattampi na jhāyi , usumākāramattampi nāhosi , samāpattiphalaṃ nāmetanti vadanti .

Evamevaṃ santāyaV2.261 samāpattiyā vuṭṭhitassa bhikkhuno assāsapassāsā abbohārikā hontīti bhavaṅgasamayenevetaṃ kathitanti veditabbaṃ .

Tato vacīsaṅkhāroti tato paraṃ kiriyamayapavattavaḷañjanakāle vacīsaṅkhāro uppajjati .

Kiṃ bhavaṅgaṃ vitakkavicāre na samuṭṭhāpetīti ?

Samuṭṭhāpeti .

Taṃsamuṭṭhānā pana vitakkavicārā vācaṃ abhisaṅkhātuṃ na sakkontītiP2.367 kiriyamayapavattavaḷañjanakālenevataṃ kathitaṃ .

Suññato phassotiādayo saguṇenāpi ārammaṇenāpi kathetabbā .

Saguṇena tāva suññatā nāma phalasamāpatti , tāya sahajātaṃ phassaṃ sandhāya suññato phassoti vuttaṃ .

Animittāpaṇihitesupi eseva nayo .

Ārammaṇena pana nibbānaṃ rāgādīhi suññattā suññaṃ nāma , rāganimittādīnaṃ abhāvā animittaṃ , rāgadosamohappaṇidhīnaṃ abhāvā appaṇihitaṃ .

Suññataṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā uppannaphalasamāpattiyaṃ phasso suññato nāma .

Animittāpaṇihitesupi eseva nayo .

AparāM2.266 āgamaniyakathā nāma hoti , suññatā , animittā , appaṇihitāti hi vipassanāpi vuccati .

Tattha yo bhikkhu saṅkhāre aniccato pariggahetvā aniccato disvā aniccato vuṭṭhāti , tassa vuṭṭhānagāminivipassanā animittā nāma hoti .

Yo dukkhato pariggahetvā dukkhato disvā dukkhato vuṭṭhāti , tassa appaṇihitā nāma .

Yo anattato pariggahetvā anattato disvā anattato vuṭṭhāti , tassa suññatā nāma .

Tattha animittavipassanāya maggo animitto nāma , animittamaggassa phalaṃ animittaṃ nāma .

Animittaphalasamāpattisahajāte phasse phusante animitto phasso phusatīti vuccati .

Appaṇihitasuññatesupi eseva nayo .

Āgamaniyena kathite pana suññato vā phasso animitto vā phasso appaṇihito vā phassoti vikappo āpajjeyya , tasmā saguṇena ceva ārammaṇena ca kathetabbaṃ .

Evañhi tayo phassā phusantīti sameti .

Vivekaninnan tiādīsu nibbānaṃ viveko nāma , tasmiṃ viveke ninnaṃ onatanti vivekaninnaṃ .

Aññato āgantvā yena viveko , tena vaṅkaṃ viya hutvā ṭhitanti vivekapoṇaṃ .

Yena viveko , tena patamānaṃ viya ṭhitanti vivekapabbhāraṃ .

465. IdāniV2.262 yā vedanā nirodhetvā nirodhasamāpattiṃ samāpajjati , tā pucchissāmīti pucchanto kati panāyye , vedanāti āha .

Kāyikaṃ vātiādīsu pañcadvārikaṃ sukhaṃP2.368 kāyikaṃ nāma , manodvārikaṃ cetasikaṃ nāmāti veditabbaṃ .

Tattha sukhan ti sabhāvaniddeso .

Sātan ti tasseva madhurabhāvadīpakaṃ vevacanaṃ .

Vedayitan ti vedayitabhāvadīpakaṃ , sabbavedanānaṃ sādhāraṇavacanaṃ .

Sesapadesupi eseva nayo .

Ṭhitisukhā vipariṇāmadukkhātiādīsu sukhāya vedanāya atthibhāvo sukhaṃ , natthibhāvo dukkhaṃ .

Dukkhāya vedanāya atthibhāvo dukkhaṃ , natthibhāvo sukhaṃ .

Adukkhamasukhāya vedanāya jānanabhāvo sukhaṃ , ajānanabhāvo dukkhanti attho .

Kiṃ anusayo anusetīti katamo anusayo anuseti .

Appahīnaṭṭhena sayito viya hotīti anusayapucchaṃ pucchati .

Na kho , āvusoM2.267 visākha , sabbāya sukhāya vedanāya rāgānusayo anusetīti na sabbāya sukhāya vedanāya rāgānusayo anuseti .

Na sabbāya sukhāya vedanāya so appahīno , na sabbaṃ sukhaṃ vedanaṃ ārabbha uppajjatīti attho .

Esa nayo sabbattha .

Kiṃ pahātabban ti ayaṃ pahānapucchā nāma .

Rāgaṃ tena pajahatīti ettha ekeneva byākaraṇena dve pucchā vissajjesi .

Idha bhikkhu rāgānusayaṃ vikkhambhetvā paṭhamajjhānaṃ samāpajjati , jhānavikkhambhitaṃ rāgānusayaṃ tathā vikkhambhitameva katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā anāgāmimaggena samugghāteti .

So anāgāmimaggena pahīnopi tathā vikkhambhitattāva paṭhamajjhāne nānuseti nāma .

Tenāha –

‘‘ na tattha rāgānusayo anusetī ’’ ti .

Tadāyatanan ti taṃ āyatanaṃ , paramassāsabhāvena patiṭṭhānabhūtaṃ arahattanti attho .

Iti anuttaresūti evaṃ anuttarā vimokkhāti laddhanāme arahatte .

Pihaṃ upaṭṭhāpayatoti patthanaṃ paṭṭhapentassa .

Uppajjati pihāpaccayā domanassan ti patthanāya paṭṭhapanamūlakaṃ domanassaṃ uppajjati .

Taṃ panetaṃ na patthanāya paṭṭhapanamūlakaṃ uppajjati , patthetvā alabhantassa pana alābhamūlakaṃ uppajjamānaṃ ,‘‘ uppajjati pihāpaccayā ’’ ti vuttaṃ .

Tattha kiñcāpi domanassaṃ nāma ekantena akusalaṃ , idaṃ pana sevitabbaṃ domanassaṃ vaṭṭatīti vadanti .

Yogino hiP2.369 temāsikaṃ chamāsikaṃ vā navamāsikaṃ vā paṭipadaṃ gaṇhanti .

Tesu yo taṃ taṃ paṭipadaṃ gahetvā antokālaparicchedeyeva arahattaṃ pāpuṇissāmīti ghaṭento vāyamanto na sakkoti yathāparicchinnakālenaV2.263 pāpuṇituṃ , tassa balavadomanassaṃ uppajjati , āḷindikavāsimahāphussadevattherassa viya assudhārā pavattanti .

Thero kira ekūnavīsativassāni gatapaccāgatavattaṃ pūresi .

Tassa ,‘‘ imasmiṃ vāre arahattaṃ gaṇhissāmi , imasmiṃ vāre visuddhipavāraṇaṃ pavāressāmī ’’ ti mānasaṃ bandhitvā samaṇadhammaṃ karontasseva ekūnavīsativassāni atikkantāni .

Pavāraṇādivase āgate therassa assupātena muttadivaso nāma nāhosi .

Vīsatime pana vasse arahattaṃ pāṇuṇi .

PaṭighaṃM2.268 tena pajahatīti ettha domanasseneva paṭighaṃ pajahati .

Na hi paṭigheneva paṭighappahānaṃ , domanassena vā domanassappahānaṃ nāma atthi .

Ayaṃ pana bhikkhu temāsikādīsu aññataraṃ paṭipadaṃ gahetvā iti paṭisañcikkhati –

‘‘ passa bhikkhu , kiṃ tuyhaṃ sīlena hīnaṭṭhānaṃ atthi , udāhu vīriyena , udāhu paññāya , nanu te sīlaṃ suparisuddhaṃ vīriyaṃ supaggahitaṃ paññā sūrā hutvā vahatī ’’ ti .

So evaṃ paṭisañcikkhitvā ,‘‘ na dāni puna imassa domanassassa uppajjituṃ dassāmī ’’ ti vīriyaṃ daḷhaṃ katvā antotemāse vā antochamāse vā antonavamāse vā anāgāmimaggena taṃ samugghāteti .

Iminā pariyāyena paṭigheneva paṭighaṃ , domanasseneva domanassaṃ pajahati nāma .

Na tattha paṭighānusayo anusetīti tattha evarūpe domanasse paṭighānusayo nānuseti .

Na taṃ ārabbha uppajjati , pahīnova tattha paṭighānusayoti attho .

Avijjaṃ tena pajahatīti idha bhikkhu avijjānusayaṃ vikkhambhetvā catutthajjhānaṃ samāpajjati , jhānavikkhambhitaṃ avijjānusayaṃ tathā vikkhambhitameva katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattamaggena samugghāteti .

So arahattamaggena pahīnopi tathā vikkhambhitattāva catutthajjhāneP2.370 nānuseti nāma .

Tenāha –

‘‘ na tattha avijjānusayo anusetī ’’ ti .

466. Idāni paṭibhāgapucchaṃ pucchanto sukhāya panāyyetiādimāha .

Tassa vissajjane yasmā sukhassa dukkhaṃ , dukkhassa ca sukhaṃ paccanīkaṃ , tasmā dvīsu vedanāsu visabhāgapaṭibhāgo kathito .

Upekkhā pana andhakārā avibhūtā duddīpanā , avijjāpi tādisāvāti tenettha sabhāgapaṭibhāgo kathito .

Yattakesu pana ṭhānesu avijjā tamaṃ karoti , tattakesuV2.264 vijjā tamaṃ vinodetīti visabhāgapaṭibhāgo kathito .

Avijjāya kho , āvusoti ettha ubhopete dhammā anāsavā lokuttarāti sabhāgapaṭibhāgova kathito .

Vimuttiyā kho , āvusoti ettha anāsavaṭṭhena lokuttaraṭṭhena abyākataṭṭhena ca sabhāgapaṭibhāgova kathito .

Accayāsīti ettha pañhaṃ atikkamitvā gatosīti attho .

Nāsakkhi pañhānaṃ pariyantaṃ gahetun ti pañhānaṃ paricchedapamāṇaṃ gahetuṃ nāsakkhi , appaṭibhāgadhammassa paṭibhāgaṃ pucchi .

Nibbānaṃ nāmetaṃ appaṭibhāgaṃM2.269 , na sakkā nīlaṃ vā pītakaṃ vāti kenaci dhammena saddhiṃ paṭibhāgaṃ katvā dassetuṃ .

Tañca tvaṃ iminā adhippāyena pucchasīti attho .

Ettāvatā cāyaṃ upāsako yathā nāma sattame ghare salākabhattaṃ labhitvā gato bhikkhu satta gharāni atikkamma aṭṭhamassa dvāre ṭhito sabbānipi satta gehāni viraddhova na aññāsi , evamevaṃ appaṭibhāgadhammassa paṭibhāgaṃ pucchanto sabbāsupi sattasu sappaṭibhāgapucchāsu viraddhova hotīti veditabbo .

Nibbānogadhan ti nibbānabbhantaraṃ nibbānaṃ anupaviṭṭhaṃ .

Nibbānaparāyanan ti nibbānaṃ paraṃ ayanamassa parā gati , na tato paraṃ gacchatīti attho .

Nibbānaṃ pariyosānaṃ avasānaṃ assāti nibbānapariyosānaṃ .

467. Paṇḍitāti paṇḍiccena samannāgatā , dhātukusalā āyatanakusalā paṭiccasamuppādakusalā ṭhānāṭṭhānakusalāti attho .

Mahāpaññāti mahante atthe mahante dhamme mahantāP2.371 niruttiyo mahantāni paṭibhānāni pariggaṇhanasamatthāya paññāya samannāgatā .

Yathā taṃ dhammadinnāyāti yathā dhammadinnāya bhikkhuniyā byākataṃ , ahampi taṃ evamevaṃ byākareyyanti .

Ettāvatā ca pana ayaṃ suttanto jinabhāsito nāma jāto , na sāvakabhāsito .

Yathā hi rājayuttehi likhitaṃ paṇṇaṃ yāva rājamuddikāya na lañchitaṃ hoti , na tāva rājapaṇṇanti saṅkhyaṃ gacchati ;

lañchitamattaṃ pana rājapaṇṇaṃ nāma hoti , tathā ,‘‘ ahampi taṃ evameva byākareyyan ’’ ti imāya jinavacanamuddikāya lañchitattā ayaṃ suttanto āhaccavacanena jinabhāsito nāma jāto .

Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti .

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Cūḷavedallasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā

Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā