Issues
Select Version
Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā
Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā

Uttarimanussadhammādivaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Uttarimanussadhammādivaṇṇanā

Tato uttariṃ pana visesādhigamaṃ paṭisedhento uttari manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesoti āha .
Tattha alamariyaṃ ñātunti alamariyo , ariyabhāvāya samatthoti vuttaṃ hoti .
Ñāṇadassanameva ñāṇadassanaviseso .
Alamariyo ca so ñāṇadassanaviseso cāti alamariyañāṇadassanaviseso .
Ñāṇadassananti dibbacakkhupi vipassanāpi maggopi phalampi paccavekkhaṇañāṇampiP2.22 sabbaññutaññāṇampi vuccati .
‘‘ Appamatto samāno ñāṇadassanaṃ ārādhetī ’’ ti ( ma . ni .1.311) hi ettha dibbacakkhu ñāṇadassanaṃ nāma .
‘‘ ÑāṇadassanāyaV1.335 cittaṃ abhinīharatiM1.328 abhininnāmetī ’’ ti ( dī . ni .1.235) ettha vipassanāñāṇaṃ .
‘‘ Abhabbā te ñāṇadassanāya anuttarāya sambodhāyā ’’ ti ( a . ni .4.196) ettha maggo .
‘‘ Ayamañño uttari manussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsu vihāro ’’ ti ( ma . ni .1.328) ettha phalaṃ .
‘‘ Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi , akuppā me cetovimutti , ayamantimā jāti , natthi dāni punabbhavo ’’ ti ( mahāva .16) ettha paccavekkhaṇañāṇaṃ .
‘‘ Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi sattāhakālaṅkato āḷāro kāḷāmo ’’ ti ( ma . ni .2.340) ettha sabbaññutaññāṇaṃ .
Idha pana lokuttaramaggo adhippeto .
Tañhi so bhagavato paṭisedheti .
Takkapariyāhatan ti iminā ācariyaṃ paṭibāhati .
Evaṃ kirassa ahosi – samaṇena gotamena ācariye upasaṅkamitvā sukhumaṃ dhammantaraṃ gahitaṃ nāma natthi , takkapariyāhataṃ pana takketvā evaṃ bhavissati evaṃ bhavissatīti takkapariyāhataṃ dhammaṃ desetīti .
Vīmaṃsānucaritan ti iminā cassa lokiyapaññaṃ anujānāti .
Samaṇo gotamo paññavā , so taṃ paññāsaṅkhātaṃ indavajirūpamaṃ vīmaṃsaṃ evaṃ vaṭṭissati , evaṃ vaṭṭissatīti ito cito ca anucarāpetvā vīmaṃsāya anucaritaṃ dhammaṃ deseti .
Sayaṃpaṭibhānan ti imināssa dhammesu paccakkhabhāvaṃ paṭibāhati .
Evaṃ hissa ahosi – samaṇassa gotamassa sukhumaṃ dhammantaraṃ vipassanā vā maggo vā phalaṃ vā paccavekkhaṇā vā natthi , ayaṃ pana laddhapariso , rājānaṃ cakkavattiṃ viya naṃ cattāro vaṇṇā parivārenti , suphusitaṃ panassa dantāvaraṇaṃ , mudukā jivhā , madhuro saro , anelagaḷā vācā , so yaṃ yadevassa upaṭṭhāti , taṃ taṃ gahetvā sayaṃpaṭibhānaṃ kathento mahājanaṃ rañjetīti .
Yassa ca khvāssa atthāya dhammo desitoti yassa ca kho atthāya assa dhammo desito .
Seyyathidaṃ , rāgapaṭighātatthāya asubhakammaṭṭhānaṃ , dosappaṭighātatthāya mettābhāvanā , mohapaṭighātatthāya pañca dhammā , vitakkūpacchedāyaP2.23 ānāpānassati .
So niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyāti so dhammo yo taṃ yathādesitaṃ karoti , tassa takkarassa sammā hetunā nayena kāraṇena vaṭṭadukkhakkhayāya niyyāti gacchati tamatthaṃ sādhetītiV1.336 dīpetiM1.329 .
Idaṃ panesa na attano ajjhāsayena vadati .
Buddhānañhi dhammo aniyyānikoti evamevaṃ pavedeyya , na pana sakkoti vattuṃ .
Kasmā ?
Upārambhabhayā .
Vesāliyañhi bahū sotāpanna-sakadāgāmi-anāgāmiupāsakā .
Te evaṃ vadeyyuṃ ‘‘ sunakkhatta tvaṃ bhagavatā desitadhammo aniyyānikoti vadasi , yadi ayaṃ dhammo aniyyāniko , imasmiṃ nagare ime kasmā ettakā sotāpannā jātā , ettakā sakadāgāmī , ettakā anāgāmīti pubbe vuttanayena upārambhaṃ kareyyun ’’ ti .
So iminā upārambhabhayena aniyyānikoti vattuṃ asakkonto ajjunena vissaṭṭhakaṇḍaṃ viya assa dhammo amogho niyyāti , abbhantare panassa kiñci natthīti vadati .
Assosi khoti vesāliyaṃ brāhmaṇakulaseṭṭhikulādīsu tattha tattha parisamajjhe evaṃ bhāsamānassa taṃ vacanaṃ suṇi , na pana paṭisedhesi .
Kasmā ?
Kāruññatāya .
Evaṃ kirassa ahosi ayaṃ kuddho jhāyamānaṃ veḷuvanaṃ viya pakkhittaloṇaṃ uddhanaṃ viya ca kodhavasena paṭapaṭāyati , mayā paṭibāhito pana mayipi āghātaṃ bandhissati , evamassa tathāgate ca mayi cāti dvīsu janesu āghāto atibhāriyo bhavissatīti kāruññatāya na paṭisedhesi .
Api cassa evaṃ ahosi , buddhānaṃ avaṇṇakathanaṃ nāma puṇṇacande dosāropanasadisaṃ , ko imassa kathaṃ gaṇhissati ?
Sayameva kheḷe pacchinne mukhe sukkhe oramissatīti iminā kāraṇena na paṭisedhesi .
Piṇḍapātapaṭikkantoti piṇḍapātapariyesanato apagato .
147. Kodhanoti caṇḍo pharuso .
Moghapurisoti tucchapuriso .
Yassa hi tasmiṃ attabhāve maggaphalānaṃ upanissayo natthi , taṃ buddhā ‘‘ moghapuriso ’’ ti vadanti .
Upanissaye satipi tasmiṃ khaṇe magge vā phale vā asati ‘‘ moghapuriso ’’ ti vadantiyeva .
Imassa pana tasmiṃ attabhāve maggaphalānaṃP2.24 upanissayo samucchinnoyeva , tena taṃ ‘‘ moghapuriso ’’ ti āha .
Kodhā ca panassa esā vācā bhāsitāti esā ca panassa vācā kodhena bhāsitā .
KasmāM1.330 panesa bhagavato kuddhoti ?
Ayañhi pubbe bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dibbacakkhuparikammaṃ pucchi .
Athassa bhagavā kathesi .
So dibbacakkhuṃ nibbattetvā ālokaṃ vaḍḍhetvā devaloke olokento nandanavanacittalatāvanaphārusakavanamissakavanesu dibbasampattiṃ anubhavamāneV1.337 devaputte ca devadhītaro ca disvā etesaṃ evarūpāya attabhāvasampattiyā ṭhitānaṃ kīvamadhuro nu kho saddo bhavissatīti saddaṃ sotukāmo hutvā dasabalaṃ upasaṅkamitvā dibbasotadhātuparikammaṃ pucchi .
Bhagavā panassa dibbasotadhātuyā upanissayo natthīti ñatvā parikammaṃ na kathesi .
Na hi buddhā upanissayavirahita tassa parikammaṃ kathenti .
So bhagavati āghātaṃ bandhitvā cintesi ‘‘ ahaṃ samaṇaṃ gotamaṃ paṭhamaṃ dibbacakkhuparikammaṃ pucchiṃ , so ‘ mayhaṃ taṃ sampajjatu vā mā vā sampajjatū ’ ti kathesi .
Ahaṃ pana paccattapurisakārena taṃ nibbattetvā dibbasotadhātuparikammaṃ pucchiṃ , taṃ me na kathesi .
Addhāssa evaṃ hoti ‘ ayaṃ rājapabbajito dibbacakkhuñāṇaṃ nibbattetvā dibbasotadhātuñāṇaṃ nibbattetvā cetopariyañāṇaṃ nibbattetvā āsavānaṃ khayañāṇaṃ nibbattetvā mayā samasamo bhavissatī ’ ti issāmacchariyavasena mayhaṃ na kathetī ’’ ti .
Bhiyyoso āghātaṃ bandhitvā kāsāyāni chaḍḍetvā gihibhāvaṃ patvāpi na tuṇhībhūto vicarati .
Dasabalaṃ pana asatā tucchena abbhācikkhanto vicarati .
Tenāha bhagavā ‘‘ kodhā ca panassa esā vācā bhāsitā ’’ ti .
Vaṇṇo heso , sāriputtāti , sāriputta , tathāgatena satasahassakappādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūrentena etadatthameva vāyāmo kato ‘‘ desanādhammo me niyyāniko bhavissatī ’’ ti .
Tasmā yo evaṃ vadeyya , so vaṇṇaṃyeva tathāgatassa bhāsati .
Vaṇṇo heso , sāriputta , tathāgatassa guṇo eso tathāgatassa , na aguṇoti dasseti .
AyampiP2.25 hi nāma sāriputtātiādinā kiṃ dasseti ?
Sunakkhattena paṭisiddhassa uttarimanussadhammassa attani atthitaṃ dasseti .
Bhagavā kira ayaṃ , sāriputta , sunakkhatto moghapuriso natthi tathāgatassa uttarimanussadhammoti vadati .
Mayhañca sabbaññutaññāṇaṃ nāma atthi , iddhividhañāṇaṃ nāma atthi , dibbasotadhātuñāṇaṃ nāma atthi , cetopariyañāṇaṃ nāma atthi , dasabalañāṇaṃM1.331 nāma atthi , catuvesārajjañāṇaṃ nāma atthi , aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇaṃ nāma atthi , catuyoniparicchedakañāṇaṃ nāma atthi , pañcagatiparicchedakañāṇaṃ nāma atthi , sabbepi cete uttarimanussadhammāyeva .
Evarūpesu uttarimanussadhammesu ekassāpi vijānanasamatthaṃ dhammanvayamattampi nāma etassa moghapurisassa na bhavissatīti etamatthaṃ dassetuṃ ayampi hi nāma sāriputtātiādinā nayena imaṃ desanaṃ ārabhi .
Tattha anvetīti anvayo , jānātiV1.338 , anubujjhatīti attho .
Dhammassa anvayo dhammanvayo , taṃ taṃ sabbaññutaññāṇādidhammaṃ jānanapaññāyetaṃ adhivacanaṃ .
‘‘ Itipi so bhagavā ’’ tiādīhi evarūpampi nāma mayhaṃ sabbaññutaññāṇasaṅkhātaṃ uttarimanussadhammaṃ vijjamānameva atthīti jānituṃ tassa moghapurisassa dhammanvayopi na bhavissatīti dasseti .
Iddhividhañāṇādīsupi evaṃ yojanā veditabbā .
Uttarimanussadhammādivaṇṇanā niṭṭhitā .