Uttarimanussadhammādivaṇṇanā
Tato uttariṃ pana visesādhigamaṃ paṭisedhento uttari manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesoti āha .
Tattha alamariyaṃ ñātunti alamariyo , ariyabhāvāya samatthoti vuttaṃ hoti .
Ñāṇadassanameva ñāṇadassanaviseso .
Alamariyo ca so ñāṇadassanaviseso cāti alamariyañāṇadassanaviseso .
Ñāṇadassananti dibbacakkhupi vipassanāpi maggopi phalampi paccavekkhaṇañāṇampi
P2.22 sabbaññutaññāṇampi vuccati .‘‘ Appamatto samāno ñāṇadassanaṃ ārādhetī ’’ ti ( ma . ni .1.311) hi ettha dibbacakkhu ñāṇadassanaṃ nāma .
‘‘ Ñāṇadassanāya
V1.335 cittaṃ abhinīharatiM1.328 abhininnāmetī ’’ ti ( dī . ni .1.235) ettha vipassanāñāṇaṃ .‘‘ Abhabbā te ñāṇadassanāya anuttarāya sambodhāyā ’’ ti ( a . ni .4.196) ettha maggo .
‘‘ Ayamañño uttari manussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsu vihāro ’’ ti ( ma . ni .1.328) ettha phalaṃ .
‘‘ Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi , akuppā me cetovimutti , ayamantimā jāti , natthi dāni punabbhavo ’’ ti ( mahāva .16) ettha paccavekkhaṇañāṇaṃ .
‘‘ Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi sattāhakālaṅkato āḷāro kāḷāmo ’’ ti ( ma . ni .2.340) ettha sabbaññutaññāṇaṃ .
Idha pana lokuttaramaggo adhippeto .
Tañhi so bhagavato paṭisedheti .
Takkapariyāhatan ti iminā ācariyaṃ paṭibāhati .
Evaṃ kirassa ahosi – samaṇena gotamena ācariye upasaṅkamitvā sukhumaṃ dhammantaraṃ gahitaṃ nāma natthi , takkapariyāhataṃ pana takketvā evaṃ bhavissati evaṃ bhavissatīti takkapariyāhataṃ dhammaṃ desetīti .
Vīmaṃsānucaritan ti iminā cassa lokiyapaññaṃ anujānāti .
Samaṇo gotamo paññavā , so taṃ paññāsaṅkhātaṃ indavajirūpamaṃ vīmaṃsaṃ evaṃ vaṭṭissati , evaṃ vaṭṭissatīti ito cito ca anucarāpetvā vīmaṃsāya anucaritaṃ dhammaṃ deseti .
Sayaṃpaṭibhānan ti imināssa dhammesu paccakkhabhāvaṃ paṭibāhati .
Evaṃ hissa ahosi – samaṇassa gotamassa sukhumaṃ dhammantaraṃ vipassanā vā maggo vā phalaṃ vā paccavekkhaṇā vā natthi , ayaṃ pana laddhapariso , rājānaṃ cakkavattiṃ viya naṃ cattāro vaṇṇā parivārenti , suphusitaṃ panassa dantāvaraṇaṃ , mudukā jivhā , madhuro saro , anelagaḷā vācā , so yaṃ yadevassa upaṭṭhāti , taṃ taṃ gahetvā sayaṃpaṭibhānaṃ kathento mahājanaṃ rañjetīti .
Yassa ca khvāssa atthāya dhammo desitoti yassa ca kho atthāya assa dhammo desito .
Seyyathidaṃ , rāgapaṭighātatthāya asubhakammaṭṭhānaṃ , dosappaṭighātatthāya mettābhāvanā , mohapaṭighātatthāya pañca dhammā , vitakkūpacchedāya
P2.23 ānāpānassati .So niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyāti so dhammo yo taṃ yathādesitaṃ karoti , tassa takkarassa sammā hetunā nayena kāraṇena vaṭṭadukkhakkhayāya niyyāti gacchati tamatthaṃ sādhetīti
V1.336 dīpetiM1.329 .Idaṃ panesa na attano ajjhāsayena vadati .
Buddhānañhi dhammo aniyyānikoti evamevaṃ pavedeyya , na pana sakkoti vattuṃ .
Kasmā ?
Upārambhabhayā .
Vesāliyañhi bahū sotāpanna-sakadāgāmi-anāgāmiupāsakā .
Te evaṃ vadeyyuṃ ‘‘ sunakkhatta tvaṃ bhagavatā desitadhammo aniyyānikoti vadasi , yadi ayaṃ dhammo aniyyāniko , imasmiṃ nagare ime kasmā ettakā sotāpannā jātā , ettakā sakadāgāmī , ettakā anāgāmīti pubbe vuttanayena upārambhaṃ kareyyun ’’ ti .
So iminā upārambhabhayena aniyyānikoti vattuṃ asakkonto ajjunena vissaṭṭhakaṇḍaṃ viya assa dhammo amogho niyyāti , abbhantare panassa kiñci natthīti vadati .
Assosi khoti vesāliyaṃ brāhmaṇakulaseṭṭhikulādīsu tattha tattha parisamajjhe evaṃ bhāsamānassa taṃ vacanaṃ suṇi , na pana paṭisedhesi .
Kasmā ?
Kāruññatāya .
Evaṃ kirassa ahosi ayaṃ kuddho jhāyamānaṃ veḷuvanaṃ viya pakkhittaloṇaṃ uddhanaṃ viya ca kodhavasena paṭapaṭāyati , mayā paṭibāhito pana mayipi āghātaṃ bandhissati , evamassa tathāgate ca mayi cāti dvīsu janesu āghāto atibhāriyo bhavissatīti kāruññatāya na paṭisedhesi .
Api cassa evaṃ ahosi , buddhānaṃ avaṇṇakathanaṃ nāma puṇṇacande dosāropanasadisaṃ , ko imassa kathaṃ gaṇhissati ?
Sayameva kheḷe pacchinne mukhe sukkhe oramissatīti iminā kāraṇena na paṭisedhesi .
Piṇḍapātapaṭikkantoti piṇḍapātapariyesanato apagato .
147. Kodhanoti caṇḍo pharuso .
Moghapurisoti tucchapuriso .
Yassa hi tasmiṃ attabhāve maggaphalānaṃ upanissayo natthi , taṃ buddhā ‘‘ moghapuriso ’’ ti vadanti .
Upanissaye satipi tasmiṃ khaṇe magge vā phale vā asati ‘‘ moghapuriso ’’ ti vadantiyeva .
Imassa pana tasmiṃ attabhāve maggaphalānaṃ
P2.24 upanissayo samucchinnoyeva , tena taṃ ‘‘ moghapuriso ’’ ti āha .Kodhā ca panassa esā vācā bhāsitāti esā ca panassa vācā kodhena bhāsitā .
Kasmā
M1.330 panesa bhagavato kuddhoti ?Ayañhi pubbe bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dibbacakkhuparikammaṃ pucchi .
Athassa bhagavā kathesi .
So dibbacakkhuṃ nibbattetvā ālokaṃ vaḍḍhetvā devaloke olokento nandanavanacittalatāvanaphārusakavanamissakavanesu dibbasampattiṃ anubhavamāne
V1.337 devaputte ca devadhītaro ca disvā etesaṃ evarūpāya attabhāvasampattiyā ṭhitānaṃ kīvamadhuro nu kho saddo bhavissatīti saddaṃ sotukāmo hutvā dasabalaṃ upasaṅkamitvā dibbasotadhātuparikammaṃ pucchi .Bhagavā panassa dibbasotadhātuyā upanissayo natthīti ñatvā parikammaṃ na kathesi .
Na hi buddhā upanissayavirahita tassa parikammaṃ kathenti .
So bhagavati āghātaṃ bandhitvā cintesi ‘‘ ahaṃ samaṇaṃ gotamaṃ paṭhamaṃ dibbacakkhuparikammaṃ pucchiṃ , so ‘ mayhaṃ taṃ sampajjatu vā mā vā sampajjatū ’ ti kathesi .
Ahaṃ pana paccattapurisakārena taṃ nibbattetvā dibbasotadhātuparikammaṃ pucchiṃ , taṃ me na kathesi .
Addhāssa evaṃ hoti ‘ ayaṃ rājapabbajito dibbacakkhuñāṇaṃ nibbattetvā dibbasotadhātuñāṇaṃ nibbattetvā cetopariyañāṇaṃ nibbattetvā āsavānaṃ khayañāṇaṃ nibbattetvā mayā samasamo bhavissatī ’ ti issāmacchariyavasena mayhaṃ na kathetī ’’ ti .
Bhiyyoso āghātaṃ bandhitvā kāsāyāni chaḍḍetvā gihibhāvaṃ patvāpi na tuṇhībhūto vicarati .
Dasabalaṃ pana asatā tucchena abbhācikkhanto vicarati .
Tenāha bhagavā ‘‘ kodhā ca panassa esā vācā bhāsitā ’’ ti .
Vaṇṇo heso , sāriputtāti , sāriputta , tathāgatena satasahassakappādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūrentena etadatthameva vāyāmo kato ‘‘ desanādhammo me niyyāniko bhavissatī ’’ ti .
Tasmā yo evaṃ vadeyya , so vaṇṇaṃyeva tathāgatassa bhāsati .
Vaṇṇo heso , sāriputta , tathāgatassa guṇo eso tathāgatassa , na aguṇoti dasseti .
Ayampi
P2.25 hi nāma sāriputtātiādinā kiṃ dasseti ?Sunakkhattena paṭisiddhassa uttarimanussadhammassa attani atthitaṃ dasseti .
Bhagavā kira ayaṃ , sāriputta , sunakkhatto moghapuriso natthi tathāgatassa uttarimanussadhammoti vadati .
Mayhañca sabbaññutaññāṇaṃ nāma atthi , iddhividhañāṇaṃ nāma atthi , dibbasotadhātuñāṇaṃ nāma atthi , cetopariyañāṇaṃ nāma atthi , dasabalañāṇaṃ
M1.331 nāma atthi , catuvesārajjañāṇaṃ nāma atthi , aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇaṃ nāma atthi , catuyoniparicchedakañāṇaṃ nāma atthi , pañcagatiparicchedakañāṇaṃ nāma atthi , sabbepi cete uttarimanussadhammāyeva .Evarūpesu uttarimanussadhammesu ekassāpi vijānanasamatthaṃ dhammanvayamattampi nāma etassa moghapurisassa na bhavissatīti etamatthaṃ dassetuṃ ayampi hi nāma sāriputtātiādinā nayena imaṃ desanaṃ ārabhi .
Tattha anvetīti anvayo , jānāti
V1.338 , anubujjhatīti attho .Dhammassa anvayo dhammanvayo , taṃ taṃ sabbaññutaññāṇādidhammaṃ jānanapaññāyetaṃ adhivacanaṃ .
‘‘ Itipi so bhagavā ’’ tiādīhi evarūpampi nāma mayhaṃ sabbaññutaññāṇasaṅkhātaṃ uttarimanussadhammaṃ vijjamānameva atthīti jānituṃ tassa moghapurisassa dhammanvayopi na bhavissatīti dasseti .
Iddhividhañāṇādīsupi evaṃ yojanā veditabbā .
Uttarimanussadhammādivaṇṇanā niṭṭhitā .