Tathāgatavārasattamanayavaṇṇanā
12. Evaṃ pathavīādīsu vatthūsu khīṇāsavassa pavattiṃ dassetvā idāni attano pavattiṃ dassento tathāgatopi , bhikkhavetiādimāha .
Tattha tathāgatoti aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgatoti vuccati – tathā āgatoti tathāgato , tathā gatoti tathāgato , tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato , tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato , tathadassitāya tathāgato , tathāvāditāya tathāgato , tathākāritāya tathāgato , abhibhavanaṭṭhena tathāgatoti .
Kathaṃ
V1.50 bhagavā tathā āgatoti tathāgato ?Yathā sabbalokahitāya ussukkamāpannā purimakā sammāsambuddhā āgatā , yathā vipassī bhagavā āgato , yathā sikhī bhagavā , yathā vessabhū bhagavā , yathā kakusandho bhagavā , yathā koṇāgamano bhagavā , yathā kassapo bhagavā āgatoti .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Yena abhinīhārena ete bhagavanto āgatā , teneva amhākampi bhagavā āgato .
Atha vā yathā vipassī bhagavā … pe … yathā kassapo bhagavā dānapāramiṃ pūretvā , sīlanekkhammapaññāvīriyakhantisaccaadhiṭṭhānamettāupekkhāpāramiṃ pūretvā , imā dasa pāramiyo , dasa upapāramiyo , dasa paramatthapāramiyoti , samatiṃsa pāramiyo pūretvā , aṅgapariccāgaṃ nayanadhanarajjaputtadārapariccāganti ime pañca mahāpariccāge pariccajitvā pubbayogapubbacariyadhammakkhānañātatthacariyādayo pūretvā , buddhicariyāya koṭiṃ patvā āgato , tathā amhākampi bhagavā āgato .
Yathā ca vipassī bhagavā … pe … yathā kassapo bhagavā cattāro satipaṭṭhāne sammappadhāne iddhipāde pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅge ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvetvā brūhetvā āgato , tathā amhākaṃ
P1.46 bhagavāpi āgatoti tathāgato .Yatheva
M1.48 lokamhi vipassiādayo ,Sabbaññubhāvaṃ munayo idhāgatā ;
Tathā ayaṃ sakyamunīpi āgato ,
Tathāgato vuccati tena cakkhumāti .
Evaṃ tathā āgatoti tathāgato .
Kathaṃ tathā gatoti tathāgato .
Yathā sampatijāto vipassī bhagavā gato … pe … kassapo bhagavā gato .
Kathañca so gatoti , so hi sampatijātova samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhāya uttarābhimukho sattapadavītihārena gato .
Yathāha – sampatijāto , ānanda , bodhisatto samehi
V1.51 pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhahitvā uttarābhimukho sattapadavītihārena gacchati setamhi chatte anudhārīyamāne , sabbā ca disā anuviloketi , āsabhiñca vācaṃ bhāsati ‘‘ aggohamasmi lokassa , jeṭṭhohamasmi lokassa , seṭṭhohamasmi lokassa , ayamantimā jāti , natthi dāni punabbhavo ’’ ti ( ma . ni .3.207).Tañcassa gamanaṃ tathaṃ ahosi avitathaṃ anekesaṃ visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena .
Yañhi so sampatijātova samehi pādehi patiṭṭhahi , idamassa caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṃ .
Uttarābhimukhabhāvo pana sabbalokuttarabhāvassa pubbanimittaṃ .
Sattapadavītihāro sattabojjhaṅgaratanapaṭilābhassa .
‘‘ Suvaṇṇadaṇḍā vītipatanti cāmarā ’’ ti ( su . ni .693) ettha vutto cāmarukkhepo sabbatitthiyanimmathanassa .
Setacchattadhāraṇaṃ arahattavimuttivaravimalasetacchattapaṭilābhassa .
Sabbadisānuvilokanaṃ sabbaññutānāvaraṇañāṇapaṭilābhassa .
Āsabhīvācābhāsanaṃ appaṭivattiyavaradhammacakkappavattanassa pubbanimittaṃ .
Tathā ayaṃ bhagavāpi gato .
Tañcassa gamanaṃ tathaṃ ahosi avitathaṃ tesaññeva visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena .
Tenāhu porāṇā –
‘‘ Muhuttajātova gavampatī yathā ,
Samehi pādehi phusī vasundharaṃ ;
So vikkamī satta padāni gotamo ,
Setañca chattaṃ anudhārayuṃ marū .
Gantvāna
M1.49P1.47 so satta padāni gotamo ,Disā vilokesi samā samantato ;
Aṭṭhaṅgupetaṃ giramabbhudīrayī ,
Sīho yathā pabbatamuddhaniṭṭhito ’’ ti .
–
Evaṃ tathā gatoti tathāgato .
Atha
V1.52 vā yathā vipassī bhagavā … pe … yathā kassapo bhagavā , ayampi bhagavā tatheva nekkhammena kāmacchandaṃ pahāya gato .Abyāpādena byāpādaṃ , ālokasaññāya thinamiddhaṃ , avikkhepena uddhaccakukkuccaṃ , dhammavavatthānena vicikicchaṃ pahāya , ñāṇena avijjaṃ padāletvā , pāmojjena aratiṃ vinodetvā , paṭhamajjhānena nīvaraṇakavāṭaṃ ugghāṭetvā , dutiyajjhānena vitakkavicāradhūmaṃ vūpasametvā , tatiyajjhānena pītiṃ virājetvā , catutthajjhānena sukhadukkhaṃ pahāya , ākāsānañcāyatanasamāpattiyā rūpasaññāpaṭighasaññānānattasaññāyo samatikkamitvā , viññāṇañcāyatanasamāpattiyā ākāsānañcāyatanasaññaṃ , ākiñcaññāyatanasamāpattiyā viññāṇañcāyatanasaññaṃ , nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā ākiñcaññāyatanasaññaṃ samatikkamitvā gato .
Aniccānupassanāya niccasaññaṃ pahāya , dukkhānupassanāya sukhasaññaṃ , anattānupassanāya attasaññaṃ , nibbidānupassanāya nandiṃ , virāgānupassanāya rāgaṃ , nirodhānupassanāya samudayaṃ , paṭinissaggānupassanāya ādānaṃ , khayānupassanāya ghanasaññaṃ , vayānupassanāya āyūhanaṃ , vipariṇāmānupassanāya dhuvasaññaṃ , animittānupassanāya nimittaṃ , appaṇihitānupassanāya paṇidhiṃ , suññatānupassanāya abhinivesaṃ , adhipaññādhammavipassanāya sārādānābhinivesaṃ , yathābhūtañāṇadassanena sammohābhinivesaṃ , ādīnavānupassanāya ālayābhinivesaṃ , paṭisaṅkhānupassanāya appaṭisaṅkhaṃ , vivaṭṭānupassanāya saṃyogābhinivesaṃ , sotāpattimaggena diṭṭhekaṭṭhe kilese bhañjitvā , sakadāgāmimaggena oḷārike kilese pahāya , anāgāmimaggena aṇusahagate kilese samugghāṭetvā , arahattamaggena sabbakilese samucchinditvā gato .
Evampi tathā gatoti tathāgato .
Kathaṃ
M1.50 tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato .Pathavīdhātuyā kakkhaḷattalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ .
Āpodhātuyā paggharaṇalakkhaṇaṃ .
Tejodhātuyā uṇhattalakkhaṇaṃ .
Vāyodhātuyā vitthambhanalakkhaṇaṃ .
Ākāsadhātuyā asamphuṭṭhalakkhaṇaṃ
P1.48 .Viññāṇadhātuyā vijānanalakkhaṇaṃ .
Rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ .
Vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ .
Saññāya sañjānanalakkhaṇaṃ .
Saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ .
Viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ .
Vitakkassa
V1.53 abhiniropanalakkhaṇaṃ .Vicārassa anumajjanalakkhaṇaṃ .
Pītiyā pharaṇalakkhaṇaṃ .
Sukhassa sātalakkhaṇaṃ .
Cittekaggatāya avikkhepalakkhaṇaṃ .
Phassassa phusanalakkhaṇaṃ .
Saddhindriyassa adhimokkhalakkhaṇaṃ .
Vīriyindriyassa paggahaṇalakkhaṇaṃ .
Satindriyassa upaṭṭhānalakkhaṇaṃ .
Samādhindriyassa avikkhepalakkhaṇaṃ .
Paññindriyassa pajānanalakkhaṇaṃ .
Saddhābalassa assaddhiye akampiyalakkhaṇaṃ .
Vīriyabalassa kosajje .
Satibalassa muṭṭhasacce .
Samādhibalassa uddhacce .
Paññābalassa avijjāya akampiyalakkhaṇaṃ .
Satisambojjhaṅgassa upaṭṭhānalakkhaṇaṃ .
Dhammavicayasambojjhaṅgassa pavicayalakkhaṇaṃ .
Vīriyasambojjhaṅgassa paggahaṇalakkhaṇaṃ .
Pītisambojjhaṅgassa pharaṇalakkhaṇaṃ .
Passaddhisambojjhaṅgassa upasamalakkhaṇaṃ .
Samādhisambojjhaṅgassa avikkhepalakkhaṇaṃ .
Upekkhāsambojjhaṅgassa paṭisaṅkhānalakkhaṇaṃ .
Sammādiṭṭhiyā dassanalakkhaṇaṃ .
Sammāsaṅkappassa abhiniropanalakkhaṇaṃ .
Sammāvācāya pariggāhalakkhaṇaṃ .
Sammākammantassa samuṭṭhānalakkhaṇaṃ .
Sammāājīvassa vodānalakkhaṇaṃ .
Sammāvāyāmassa paggahaṇalakkhaṇaṃ .
Sammāsatiyā upaṭṭhānalakkhaṇaṃ .
Sammāsamādhissa avikkhepalakkhaṇaṃ .
Avijjāya aññāṇalakkhaṇaṃ .
Saṅkhārānaṃ cetanālakkhaṇaṃ .
Viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ .
Nāmassa namanalakkhaṇaṃ .
Rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ .
Saḷāyatanassa āyatanalakkhaṇaṃ .
Phassassa phusanalakkhaṇaṃ .
Vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ .
Taṇhāya hetulakkhaṇaṃ .
Upādānassa gahaṇalakkhaṇaṃ .
Bhavassa āyūhanalakkhaṇaṃ .
Jātiyā nibbattilakkhaṇaṃ .
Jarāya jīraṇalakkhaṇaṃ .
Maraṇassa cutilakkhaṇaṃ .
Dhātūnaṃ
M1.51 suññatālakkhaṇaṃ .Āyatanānaṃ āyatanalakkhaṇaṃ .
Satipaṭṭhānānaṃ upaṭṭhānalakkhaṇaṃ .
Sammappadhānānaṃ padahanalakkhaṇaṃ .
Iddhipādānaṃ ijjhanalakkhaṇaṃ .
Indriyānaṃ adhipatilakkhaṇaṃ .
Balānaṃ akampiyalakkhaṇaṃ .
Bojjhaṅgānaṃ niyyānalakkhaṇaṃ .
Maggassa hetulakkhaṇaṃ .
Saccānaṃ
V1.54 tathalakkhaṇaṃ .Samathassa avikkhepalakkhaṇaṃ .
Vipassanāya anupassanālakkhaṇaṃ .
Samathavipassanānaṃ ekarasalakkhaṇaṃ .
Yuganandhānaṃ
P1.49 anativattanalakkhaṇaṃ .Sīlavisuddhiyā saṃvaralakkhaṇaṃ .
Cittavisuddhiyā avikkhepalakkhaṇaṃ .
Diṭṭhivisuddhiyā dassanalakkhaṇaṃ .
Khayeñāṇassa samucchedalakkhaṇaṃ .
Anuppāde ñāṇassa passaddhilakkhaṇaṃ .
Chandassa mūlalakkhaṇaṃ .
Manasikārassa samuṭṭhānalakkhaṇaṃ .
Phassassa samodhānalakkhaṇaṃ .
Vedanāya samosaraṇalakkhaṇaṃ .
Samādhissa pamukhalakkhaṇaṃ .
Satiyā ādhipateyyalakkhaṇaṃ .
Paññāya tatuttarilakkhaṇaṃ .
Vimuttiyā sāralakkhaṇaṃ .
Amatogadhassa nibbānassa pariyosānalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ .
Evaṃ tathalakkhaṇaṃ ñāṇagatiyā āgato avirajjhitvā patto anuppattoti tathāgato , evaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato .
Kathaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato ?
Tathadhammā nāma cattāri ariyasaccāni .
Yathāha ‘‘ cattārimāni , bhikkhave , tathāni avitathāni anaññathāni .
Katamāni cattāri , idaṃ dukkhanti , bhikkhave , tathametaṃ avitathametaṃ anaññathametan ’’ ti ( saṃ . ni .5.1050) vitthāro .
Tāni ca bhagavā abhisambuddho , tasmā tathānaṃ abhisambuddhattā tathāgatoti vuccati .
Abhisambuddhattho hi ettha gatasaddo .
Apica jarāmaraṇassa jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho … pe … saṅkhārānaṃ avijjāpaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho .
Tathā avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho .
Saṅkhārānaṃ viññāṇassa paccayaṭṭho … pe … jātiyā jarāmaraṇassa paccayaṭṭho tatho avitatho anaññatho .
Taṃ sabbaṃ bhagavā abhisambuddho , tasmāpi tathānaṃ dhammānaṃ abhisambuddhattā tathāgatoti
M1.52 vuccati .Evaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato .
Kathaṃ tathadassitāya tathāgato ?
Bhagavā yaṃ sadevake loke … pe … sadevamanussāya aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ cakkhudvāre āpāthaṃ āgacchantaṃ rūpārammaṇaṃ nāma atthi .
Taṃ sabbākārato jānāti , passati .
Evaṃ jānatā passatā ca tena taṃ iṭṭhāniṭṭhādivasena
V1.55 vā diṭṭhasutamutaviññātesu labbhamānakapadavasena vā ‘‘ katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ , yaṃ rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃP1.50 upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītakan ’’ ti ( dha . sa .616) ādinā nayena anekehi nāmehi terasahi vārehi dvepaññāsāya nayehi vibhajjamānaṃ tathameva hoti , vitathaṃ natthi .Esa nayo sotadvārādīsupi āpāthamāgacchantesu saddādīsu .
Vuttañcetaṃ bhagavatā ‘‘ yaṃ , bhikkhave , sadevakassa lokassa … pe … sadevamanussāya diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā , tamahaṃ jānāmi ,… tamahaṃ abhiññāsiṃ , taṃ tathāgatassa viditaṃ , taṃ tathāgato na upaṭṭhāsī ’’ ti ( a . ni .4.24).
Evaṃ tathadassitāya tathāgato .
Tattha tathadassīatthe tathāgatoti padasambhavo veditabbo .
Kathaṃ tathāvāditāya tathāgato ?
Yaṃ rattiṃ bhagavā bodhimaṇḍe aparājitapallaṅke nisinno tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho , yañca rattiṃ yamakasālānamantare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi , etthantare pañcacattālīsavassaparimāṇe kāle paṭhamabodhiyāpi majjhimabodhiyāpi pacchimabodhiyāpi yaṃ bhagavatā bhāsitaṃ suttaṃ geyyaṃ … pe … vedallaṃ , taṃ sabbaṃ atthato ca byañjanato ca anupavajjaṃ anūnamanadhikaṃ sabbākāraparipuṇṇaṃ rāgamadanimmadanaṃ dosamohamadanimmadanaṃ , natthi tattha vālaggamattampi pakkhalitaṃ , sabbaṃ taṃ ekamuddikāya lañchitaṃ viya , ekanāḷiyā mitaṃ viya , ekatulāya tulitaṃ viya ca tathameva hoti avitathaṃ .
Tenāha –
‘‘ yañca , cunda , rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati , yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati , yaṃ etasmiṃ antare bhāsati lapati niddisati , sabbaṃ taṃ tatheva hoti no aññathā .
Tasmā tathāgatoti vuccatī ’’ ti ( a . ni .4.23).
Gadaattho
M1.53 hi ettha gatasaddo .Evaṃ tathāvāditāya tathāgato .
Apica āgadanaṃ āgado , vacananti attho .
Tatho aviparīto āgado assāti dakārassa takāraṃ katvā tathāgatoti evametasmiṃ atthe padasiddhi veditabbā .
Kathaṃ
P1.51 tathākāritāya tathāgato ?Bhagavato hi vācāya kāyo anulometi , kāyassapi vācā .
Tasmā yathāvādī tathākārī , yathākārī tathāvādī ca hoti .
Evaṃbhūtassa cassa yathā vācā
V1.56 , kāyopi tathāgato pavattoti attho .Yathā ca kāyo , vācāpi tathā gatā pavattāti tathāgato .
Tenāha ‘‘ yathāvādī , bhikkhave , tathāgato tathākārī , yathākārī tathāvādī .
Iti yathāvādī tathākārī , yathākārī tathāvādī , tasmā tathāgatoti vuccatī ’’ ti ( a . ni .4.23).
Evaṃ tathākāritāya tathāgato .
Kathaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato ?
Upari bhavaggaṃ heṭṭhā aviciṃ pariyantaṃ katvā tiriyaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu sabbasatte abhibhavati , sīlenapi samādhināpi paññāyapi vimuttiyāpi vimuttiñāṇadassanenapi , na tassa tulā vā pamāṇaṃ vā atthi , atulo appameyyo anuttaro rājarājo devadevo sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā .
Tenāha ‘‘ sadevake , bhikkhave , loke … pe … sadevamanussāya tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthu daso vasavattī .
Tasmā tathāgatoti vuccatī ’’ ti .
Tatrevaṃ padasiddhi veditabbā , agado viya agado .
Ko panesa ?
Desanāvilāsamayo ceva puññussayo ca .
Tena hesa mahānubhāvo bhisakko dibbāgadena sappe viya sabbaparappavādino sadevakañca lokaṃ abhibhavati , iti sabbalokābhibhavane tatho aviparīto desanāvilāsamayo ceva puññassayo ca agado assāti dakārassa takāraṃ katvā tathāgatoti veditabbo .
Evaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato .
Apica tathāya gatotipi tathāgato , tathaṃ gatotipi tathāgato .
Gatoti avagato , atīto , patto , paṭipannoti attho .
Tattha
M1.54 sakalaṃ lokaṃ tīraṇapariññāya tathāya gato avagatoti tathāgato .Lokasamudayaṃ pahānapariññāya tathāya gato atītoti tathāgato .
Lokanirodhaṃ sacchikiriyāya tathāya gato pattoti tathāgato .
Lokanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ tathaṃ gato paṭipannoti tathāgato .
Tena yaṃ vuttaṃ bhagavatā ‘‘ loko , bhikkhave , tathāgatena abhisambuddho , lokasmā tathāgato visaṃyutto .
Lokasamudayo , bhikkhave , tathāgatena abhisambuddho , lokasamudayo tathāgatassa
P1.52 pahīno .Lokanirodho , bhikkhave , tathāgatena abhisambuddho , lokanirodho tathāgatassa sacchikato .
Lokanirodhagāminī paṭipadā , bhikkhave , tathāgatena abhisambuddhā , lokanirodhagāminī paṭipadā tathāgatassa bhāvitā .
Yaṃ , bhikkhave , sadevakassa
V1.57 lokassa … pe … sabbaṃ taṃ tathāgatena abhisambuddhaṃ , tasmā tathāgatoti vuccatī ’’ ti ( a . ni .4.23).Tassa evampi attho veditabbo .
Idampi ca tathāgatassa tathāgatabhāvadīpane mukhamattameva .
Sabbākārena pana tathāgatova tathāgatassa tathāgatabhāvaṃ vaṇṇeyya .
Arahaṃ sammāsambuddhoti padadvaye pana ārakattā arīnaṃ , arānañca hatattā , paccayādīnaṃ arahattā , pāpakaraṇe rahābhāvāti imehi tāva kāraṇehi arahan ti veditabbo .
Sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā pana sammāsambuddhoti .
Ayamettha saṅkhepo .
Vitthārato panetaṃ padadvayaṃ visuddhimagge buddhānussativaṇṇanāyaṃ pakāsitaṃ .
Pariññātantaṃ tathāgatassāti ettha pana taṃ maññanāvatthu pariññātaṃ tathāgatassātipi attho veditabbo .
Pariññātantaṃ nāma pariññātapāraṃ pariññātāvasānaṃ anavasesato pariññātanti vuttaṃ hoti .
Buddhānañhi sāvakehi saddhiṃ kiñcāpi tena tena maggena kilesappahāne viseso natthi , pariññāya pana atthi .
Sāvakā hi catunnaṃ dhātūnaṃ ekadesameva sammasitvā nibbānaṃ pāpuṇanti .
Buddhānaṃ pana aṇuppamāṇampi saṅkhāragataṃ ñāṇena adiṭṭhamatulitamatīritamasacchikataṃ natthi .
Tathāgatavārasattamanayavaṇṇanā niṭṭhitā .