8. Mahāhatthipadopamasuttavaṇṇanā
300. Evaṃ
V2.118P2.218 me sutan ti mahāhatthipadopamasuttaṃ .Tattha jaṅgalānan ti pathavītalacārīnaṃ .
Pāṇānan ti sapādakapāṇānaṃ .
Padajātānīti padāni .
Samodhānaṃ gacchantīti odhānaṃ pakkhepaṃ gacchanti .
Aggamakkhāyatīti seṭṭhaṃ akkhāyati .
Yadidaṃ mahantattenāti mahantabhāvena aggaṃ akkhāyati , na guṇavasenāti attho .
Ye keci kusalā dhammāti ye keci lokiyā
M2.122 vā lokuttarā vā kusalā dhammā .Saṅgahaṃ gacchantīti ettha catubbidho saṅgaho – sajātisaṅgaho , sañjātisaṅgaho , kiriyasaṅgaho , gaṇanasaṅgahoti .
Tattha ‘‘ sabbe khattiyā āgacchantu sabbe brāhmaṇā ’’ ti evaṃ samānajātivasena saṅgaho sajātisaṅgaho nāma .
‘‘ Sabbe kosalakā sabbe māgadhakā ’’ ti evaṃ sañjātidesavasena saṅgaho sañjātisaṅgaho nāma .
‘‘ Sabbe rathikā sabbe dhanuggahā ’’ ti evaṃ kiriyavasena saṅgaho kiriyasaṅgaho nāma .
‘‘ Cakkhāyatanaṃ katamakkhandhagaṇanaṃ gacchatīti ?
Cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchati .
Hañci cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchati , tena vata re vattabbe cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhena saṅgahitan ’’ ti ( kathā .471), ayaṃ gaṇanasaṅgaho nāma .
Imasmimpi ṭhāne ayameva adhippeto .
Nanu ca ‘‘ catunnaṃ ariyasaccānaṃ kati kusalā kati akusalā kati abyākatāti pañhassa vissajjane samudayasaccaṃ akusalaṃ , maggasaccaṃ kusalaṃ , nirodhasaccaṃ abyākataṃ , dukkhasaccaṃ siyā kusalaṃ , siyā akusalaṃ , siyā abyākatan ’’ ti ( vibha .216-217) āgatattā catubhūmakampi kusalaṃ diyaḍḍhameva saccaṃ bhajati .
Atha kasmā mahāthero catūsu ariyasaccesu gaṇanaṃ gacchatīti āhāti ?
Saccānaṃ antogadhattā .
Yathā hi ‘‘ sādhikamidaṃ , bhikkhave , diyaḍḍhasikkhāpadasataṃ anvaddhamāsaṃ uddesaṃ āgacchati , yattha attakāmā
P2.219 kulaputtā sikkhanti .Tisso imā , bhikkhave , sikkhā adhisīlasikkhā adhicittasikkhā adhipaññāsikkhā ’’ ti ( a . ni .3.88) ettha sādhikamidaṃ diyaḍḍhasikkhāpadasataṃ ekā adhisīlasikkhāva hoti , taṃ sikkhantopi tisso sikkhā sikkhatīti dassito , sikkhānaṃ antogadhattā .
Yathā ca ekassa hatthipadassa catūsu koṭṭhāsesu ekasmiṃ koṭṭhāse otiṇṇānipi dvīsu
V2.119 tīsu catūsu koṭṭhāsesu otiṇṇānipi siṅgālasasamigādīnaṃ pādāni hatthipade samodhānaṃ gatāneva honti .Hatthipadato amuccitvā tasseva antogadhattā .
Evameva ekasmimpi dvīsupi tīsupi catūsupi saccesu gaṇanaṃ gatā dhammā catūsu saccesu gaṇanaṃ gatāva honti ;
saccānaṃ antogadhattāti diyaḍḍhasaccagaṇanaṃ gatepi kusaladhamme ‘‘ sabbe te catūsu ariyasaccesu saṅgahaṃ gacchantī ’’ ti āha .
‘‘ Dukkhe ariyasacce ’’ tiādīsu uddesapadesu ceva jātipi dukkhātiādīsu niddesapadesu ca yaṃ
M2.123 vattabbaṃ , taṃ visuddhimagge vuttameva .Kevalaṃ panettha desanānukkamova veditabbo .
301. Yathā hi cheko vilīvakāro sujātaṃ veḷuṃ labhitvā catudhā chetvā tato tayo koṭṭhāse ṭhapetvā ekaṃ gaṇhitvā pañcadhā bhindeyya , tatopi cattāro ṭhapetvā ekaṃ gaṇhitvā phālento pañca pesiyo kareyya , tato catasso ṭhapetvā ekaṃ gaṇhitvā kucchibhāgaṃ piṭṭhibhāganti dvidhā phāletvā piṭṭhibhāgaṃ ṭhapetvā kucchibhāgaṃ ādāya tato samuggabījanitālavaṇṭādinānappakāraṃ veḷuvikatiṃ kareyya , so piṭṭhibhāgañca itarā ca catasso pesiyo itare ca cattāro koṭṭhāse itare ca tayo koṭṭhāse kammāya na upanessatīti na vattabbo .
Ekappahārena pana upanetuṃ na sakkā , anupubbena upanessati .
Evameva ayaṃ mahātheropi vilīvakāro sujātaṃ veḷuṃ labhitvā cattāro koṭṭhāse viya , imaṃ mahantaṃ suttantaṃ ārabhitvā catuariyasaccavasena mātikaṃ ṭhapesi .
Vilīvakārassa tayo koṭṭhāse ṭhapetvā ekaṃ gahetvā tassa pañcadhā karaṇaṃ viya therassa tīṇi ariyasaccāni ṭhapetvā ekaṃ dukkhasaccaṃ gahetvā bhājentassa khandhavasena pañcadhā karaṇaṃ .
Tato yathā so vilīvakāro cattāro koṭṭhāse
P2.220 ṭhapetvā ekaṃ bhāgaṃ gahetvā pañcadhā phālesi , evaṃ thero cattāro arūpakkhandhe ṭhapetvā rūpakkhandhaṃ vibhajanto cattāri ca mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpan ti pañcadhā akāsi .Tato yathā so vilīvakāro catasso pesiyo ṭhapetvā ekaṃ gahetvā kucchibhāgaṃ piṭṭhibhāganti dvidhā phālesi , evaṃ thero upādāya rūpañca tisso ca dhātuyo ṭhapetvā ekaṃ pathavīdhātuṃ vibhajanto ajjhattikabāhiravasena dvidhā dassesi .
Yathā so vilīvakāro piṭṭhibhāgaṃ ṭhapetvā kucchibhāgaṃ ādāya nānappakāraṃ vilīvavikatiṃ akāsi , evaṃ thero bāhiraṃ pathavīdhātuṃ ṭhapetvā ajjhattikaṃ pathavīdhātuṃ vīsatiyā ākārehi vibhajitvā dassetuṃ katamā cāvuso , ajjhattikā pathavīdhātūtiādimāha .
Yathā
V2.120 pana vilīvakāro piṭṭhibhāgañca itarā ca cattasso pesiyo itare ca cattāro koṭṭhāse itare ca tayo koṭṭhāse anupubbenaM2.124 kammāya upanessati , na hi sakkā ekappahārena upanetuṃ , evaṃ theropi bāhirañca pathavīdhātuṃ itarā ca tisso dhātuyo upādārūpañca itare ca cattāro arūpino khandhe itarāni ca tīṇi ariyasaccāni anupubbena vibhajitvā dassessati , na hi sakkā ekappahārena dassetuṃ .Apica rājaputtūpamāyapi ayaṃ kamo vibhāvetabbo –
Eko kira mahārājā , tassa parosahassaṃ puttā .
So tesaṃ piḷandhanaparikkhāraṃ catūsu peḷāsu ṭhapetvā jeṭṭhaputtassa appesi –
‘‘ idaṃ te , tāta , bhātikānaṃ piḷandhanabhaṇḍaṃ tathārūpe chaṇe sampatte piḷandhanaṃ no dehīti yācantānaṃ dadeyyāsī ’’ ti .
So ‘‘ sādhu devā ’’ ti sāragabbhe paṭisāmesi , tathārūpe chaṇadivase rājaputtā rañño santikaṃ gantvā ‘‘ piḷandhanaṃ no , tāta , detha , nakkhattaṃ kīḷissāmā ’’ ti āhaṃsu .
Tātā , jeṭṭhabhātikassa vo hatthe mayā piḷandhanaṃ ṭhapitaṃ , taṃ āharāpetvā piḷandhathāti .
Te sādhūti paṭissuṇitvā tassa santikaṃ gantvā ,‘‘ tumhākaṃ kira no hatthe piḷandhanabhaṇḍaṃ , taṃ dethā ’’ ti āhaṃsu .
So evaṃ karissāmīti gabbhaṃ vivaritvā , catasso peḷāyo nīharitvā tisso ṭhapetvā ekaṃ vivaritvā , tato pañca samugge nīharitvā cattāro ṭhapetvā ekaṃ vivaritvā , tato pañcasu karaṇḍesu
P2.221 nīharitesu cattāro ṭhapetvā ekaṃ vivaritvā pidhānaṃ passe ṭhapetvā tato hatthūpagapādūpagādīni nānappakārāni piḷandhanāni nīharitvā adāsi .So kiñcāpi itarehi catūhi karaṇḍehi itarehi catūhi samuggehi itarāhi tīhi peḷāhi na tāva bhājetvā deti , anupubbena pana dassati , na hi sakkā ekappahārena dātuṃ .
Tattha mahārājā viya bhagavā daṭṭhabbo .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ rājāhamasmi selāti bhagavā , dhammarājā anuttaro ’’ ti ( su . ni .559).
Jeṭṭhaputto viya sāriputtatthero , vuttampi cetaṃ –
‘‘ yaṃ kho taṃ , bhikkhave , sammā vadamāno vadeyya ,‘ bhagavato putto oraso mukhato jāto dhammajo dhammanimmito dhammadāyādo , no āmisadāyādo ’ ti sāriputtameva taṃ sammā vadamāno vadeyya , bhagavato putto … pe … no āmisadāyādo ’’ ti ( ma . ni .3.97).
Parosahassarājaputtā viya bhikkhusaṅgho daṭṭhabbo .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ Parosahassaṃ
V2.121M2.125 bhikkhūnaṃ , sugataṃ payirupāsati ;Desentaṃ virajaṃ dhammaṃ , nibbānaṃ akutobhayan ’’ ti .( saṃ . ni .1.216);
Rañño tesaṃ puttānaṃ piḷandhanaṃ catūsu peḷāsu pakkhipitvā jeṭṭhaputtassa hatthe ṭhapitakālo viya bhagavato dhammasenāpatissa hatthe catusaccappakāsanāya ṭhapitakālo , tenevāha –
‘‘ sāriputto , bhikkhave , pahoti cattāri ariyasaccāni vitthārena ācikkhituṃ desetuṃ paññāpetuṃ paṭṭhapetuṃ vivarituṃ vibhajituṃ uttānīkātun ’’ ti ( ma . ni .3.371).
Tathārūpe khaṇe tesaṃ rājaputtānaṃ taṃ rājānaṃ upasaṅkamitvā piḷandhanaṃ yācanakālo viya bhikkhusaṅghassa vassūpanāyikasamaye āgantvā dhammadesanāya yācitakālo .
Upakaṭṭhāya kira vassūpanāyikāya idaṃ suttaṃ desitaṃ .
Rañño ,‘‘ tātā , jeṭṭhabhātikassa vo hatthe mayā piḷandhanaṃ ṭhapitaṃ taṃ āharāpetvā piḷandhathā ’’ ti vuttakālo viya sambuddhenāpi ,‘‘ sevetha , bhikkhave , sāriputtamoggallāne , bhajatha , bhikkhave , sāriputtamoggallāne .
Paṇḍitā bhikkhū anuggāhakā sabrahmacārīnan ’’ ti evaṃ dhammasenāpatino santike bhikkhūnaṃ pesitakālo .
Rājaputtehi rañño kathaṃ sutvā jeṭṭhabhātikassa santikaṃ gantvā piḷandhanaṃ yācitakālo viya bhikkhūhi satthukathaṃ sutvā
P2.222 dhammasenāpatiṃ upasaṅkamma dhammadesanaṃ āyācitakālo .Jeṭṭhabhātikassa gabbhaṃ vivaritvā catasso peḷāyo nīharitvā ṭhapanaṃ viya dhammasenāpatissa imaṃ suttantaṃ ārabhitvā catunnaṃ ariyasaccānaṃ vasena mātikāya ṭhapanaṃ .
Tisso peḷāyo ṭhapetvā ekaṃ vivaritvā tato pañcasamugganīharaṇaṃ viya tīṇi ariyasaccāni ṭhapetvā dukkhaṃ ariyasaccaṃ vibhajantassa pañcakkhandhadassanaṃ .
Cattāro samugge ṭhapetvā ekaṃ vivaritvā tato pañcakaraṇḍanīharaṇaṃ viya cattāro arūpakkhandhe ṭhapetvā ekaṃ rūpakkhandhaṃ vibhajantassa catumahābhūtaupādārūpavasena pañcakoṭṭhāsadassanaṃ .
302. Cattāro karaṇḍe ṭhapetvā ekaṃ vivaritvā pidhānaṃ passe ṭhapetvā hatthūpagapādūpagādipiḷandhanadānaṃ viya tīṇi mahābhūtāni upādārūpañca ṭhapetvā ekaṃ pathavīdhātuṃ vibhajantassa bāhiraṃ tāva pidhānaṃ viya ṭhapetvā ajjhattikāya
M2.126 pathavīdhātuyā nānāsabhāvato vīsatiyā ākārehi dassanatthaṃ ‘‘ katamā cāvuso ajjhattikā pathavīdhātū ’’ tiādivacanaṃ .Tassa
V2.122 pana rājaputtassa tehi catūhi karaṇḍehi catūhi samuggehi tīhi ca peḷāhi pacchā anupubbena nīharitvā piḷandhanadānaṃ viya therassāpi itaresañca tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ upādārūpānañca catunnaṃ arūpakkhandhānañca tiṇṇaṃ ariyasaccānañca pacchā anupubbena bhājetvā dassanaṃ veditabbaṃ .Yaṃ panetaṃ ‘‘ katamā cāvuso , ajjhattikā pathavīdhātū ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ajjhattaṃ paccattan ti ubhayampetaṃ niyakādhivacanameva .
Kakkhaḷan ti thaddhaṃ .
Kharigatan ti pharusaṃ .
Upādinnan ti na kammasamuṭṭhānameva , avisesena pana sarīraṭṭhakassetaṃ gahaṇaṃ .
Sarīraṭṭhakañhi upādinnaṃ vā hotu , anupādinnaṃ vā , ādinnagahitaparāmaṭṭhavasena sabbaṃ upādinnameva nāma .
Seyyathidaṃ – kesā lomā … pe … udariyaṃ karīsanti idaṃ dhātukammaṭṭhānikassa kulaputtassa ajjhattikapathavīdhātuvasena tāva kammaṭṭhānaṃ vibhattaṃ .
Ettha pana manasikāraṃ ārabhitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ gahetukāmena
P2.223 yaṃ kātabbaṃ , taṃ sabbaṃ visuddhimagge vitthāritameva .Matthaluṅgaṃ pana na idha pāḷiāruḷhaṃ .
Tampi āharitvā , visuddhimagge vuttanayeneva vaṇṇasaṇṭhānādivasena vavatthapetvā ,‘‘ ayampi acetanā abyākatā suññā thaddhā pathavīdhātu evā ’’ ti manasi kātabbaṃ .
Yaṃ vā panaññampīti idaṃ itaresu tīsu koṭṭhāsesu anugatāya pathavīdhātuyā gahaṇatthaṃ vuttaṃ .
Yā ceva kho pana ajjhattikā pathavīdhātūti yā ca ayaṃ vuttappakārā ajjhattikā pathavīdhātu .
Yā ca bāhirāti yā ca vibhaṅge ,‘‘ ayo lohaṃ tipu sīsan ’’ tiādinā ( vibha .173) nayena āgatā bāhirā pathavīdhātu .
Ettāvatā therena ajjhattikā pathavīdhātu nānāsabhāvato vīsatiyā ākārehi vitthārena dassitā , bāhirā saṅkhepena .
Kasmā ?
Yasmiñhi ṭhāne sattānaṃ ālayo nikanti patthanā pariyuṭṭhānaṃ gahaṇaṃ parāmāso balavā hoti , tattha tesaṃ ālayādīnaṃ uddharaṇatthaṃ buddhā vā buddhasāvakā vā vitthārakathaṃ kathenti .
Yattha pana na balavā , tattha kattabbakiccābhāvato saṅkhepena kathenti .
Yathā hi kassako khettaṃ kasamāno yattha mūlasantānakānaṃ balavatāya naṅgalaṃ laggati , tattha goṇe ṭhapetvā paṃsuṃ viyūhitvā mūlasantānakāni chetvā chetvā
M2.127 uddharanto bahuṃ vāyāmaṃ karoti .Yattha tāni natthi , tattha balavaṃ payogaṃ katvā goṇe piṭṭhiyaṃ paharamāno kasatiyeva , evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ .
Pathavīdhāturevesāti duvidhāpesā thaddhaṭṭhena kakkhaḷaṭṭhena pharusaṭṭhena ekalakkhaṇā pathavīdhātuyeva
V2.123 , āvusoti ajjhattikaṃ bāhirāya saddhiṃ yojetvā dasseti .Yasmā bāhirāya pathavīdhātuyā acetanābhāvo pākaṭo , na ajjhattikāya , tasmā sā bāhirāya saddhiṃ ekasadisā acetanāyevāti gaṇhantassa sukhapariggaho hoti .
Yathā kiṃ ?
Yathā dantena goṇena saddhiṃ yojito adanto katipāhameva visūkāyati vipphandati , atha na cirasseva damathaṃ upeti .
Evaṃ ajjhattikāpi bāhirāya saddhiṃ ekasadisāti gaṇhantassa katipāhameva acetanābhāvo
P2.224 na upaṭṭhāti , atha na cirenevassā acetanābhāvo pākaṭo hoti .Taṃ netaṃ mamāti taṃ ubhayampi na etaṃ mama , na esohamasmi , na eso me attāti evaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ .
Yathābhūtan ti yathāsabhāvaṃ , tañhi aniccādisabhāvaṃ , tasmā aniccaṃ dukkhamanattāti evaṃ daṭṭhabbanti attho .
Hoti kho so , āvusoti kasmā ārabhi ?
Bāhiraāpodhātuvasena bāhirāya pathavīdhātuyā vināsaṃ dassetvā tato visesatarena upādinnāya sarīraṭṭhakapathavīdhātuyā vināsadassanatthaṃ .
Pakuppatīti āposaṃvaṭṭavasena vaḍḍhamānā kuppati .
Antarahitā tasmiṃ samaye bāhirā pathavīdhātu hotīti tasmiṃ samaye koṭisatasahassacakkavāḷe khārodakena vilīyamānā udakānugatā hutvā sabbā pabbatādivasena saṇṭhitā pathavīdhātu antarahitā hoti .
Vilīyitvā udakameva hoti .
Tāva mahallikāyāti tāva mahantāya .
Duve satasahassāni , cattāri nahutāni ca ;
Ettakaṃ bahalattena , saṅkhātāyaṃ vasundharāti .
–
Evaṃ bahalatteneva mahantāya , vitthārato pana koṭisatasahassacakkavāḷappamāṇāya .
Aniccatāti hutvā abhāvatā .
Khayadhammatāti khayaṃ gamanasabhāvatā
M2.128 .Vayadhammatāti vayaṃ gamanasabhāvatā .
Vipariṇāmadhammatāti pakativijahanasabhāvatā , iti sabbehipi imehi padehi aniccalakkhaṇameva vuttaṃ .
Yaṃ pana aniccaṃ , taṃ dukkhaṃ .
Yaṃ dukkhaṃ , taṃ anattāti tīṇipi lakkhaṇāni āgatāneva honti .
Mattaṭṭhakassāti parittaṭṭhitikassa , tattha dvīhākārehi imassa kāyassa parittaṭṭhititā veditabbā ṭhitiparittatāya ca sarasaparittatāya ca .
Ayañhi atīte cittakkhaṇe jīvittha , na jīvati , na jīvissati .
Anāgate cittakkhaṇe jīvissati , na jīvati , na jīvittha .
Paccuppanne cittakkhaṇe jīvati
V2.124 , na jīvittha , na jīvissatīti vuccati .‘‘ Jīvitaṃ attabhāvo ca , sukhadukkhā ca kevalā ;
Ekacittasamāyuttā , lahu so vattate khaṇo ’’ ti .
–
Idaṃ
P2.225 etasseva parittaṭṭhitidassanatthaṃ vuttaṃ .Evaṃ ṭhitiparittatāya parittaṭṭhititā veditabbā .
Assāsapassāsūpanibaddhādibhāvena panassa sarasaparittatā veditabbā .
Sattānañhi assāsūpanibaddhaṃ jīvitaṃ , passāsūpanibaddhaṃ jīvitaṃ , assāsapassāsūpanibaddhaṃ jīvitaṃ , mahābhūtūpanibaddhaṃ jīvitaṃ , kabaḷīkārāhārūpanibaddhaṃ jīvitaṃ , viññāṇūpanibaddhaṃ jīvitanti visuddhimagge vitthāritaṃ .
Taṇhupādinnassāti taṇhāya ādinnagahitaparāmaṭṭhassa ahanti vā mamanti vā asmīti vā .
Atha khvāssa notevettha hotīti atha kho assa bhikkhuno evaṃ tīṇi lakkhaṇāni āropetvā passantassa ettha ajjhattikāya pathavīdhātuyā ahanti vātiādi tividho taṇhāmānadiṭṭhiggāho noteva hoti , na hotiyevāti attho .
Yathā ca āpodhātuvasena , evaṃ tejodhātuvāyodhātuvasenapi bāhirāya pathavīdhātuyā antaradhānaṃ hoti .
Idha pana ekaṃyeva āgataṃ .
Itarānipi atthato veditabbāni .
Tañce , āvusoti idha tassa dhātukammaṭṭhānikassa bhikkhuno sotadvāre pariggahaṃ paṭṭhapento balaṃ dasseti .
Akkosantīti dasahi akkosavatthūhi akkosanti .
Paribhāsantīti tayā idañcidañca kataṃ , evañca evañca taṃ karissāmāti vācāya paribhāsanti .
Rosentīti ghaṭṭenti .
Vihesentīti dukkhāpenti , sabbaṃ vācāya ghaṭṭanameva vuttaṃ .
So evan ti so dhātukammaṭṭhāniko
M2.129 evaṃ sampajānāti .Uppannā kho me ayan ti sampativattamānuppannabhāvena ca samudācāruppannabhāvena ca uppannā .
Sotasamphassajāti upanissayavasena sotasamphassato jātā sotadvārajavanavedanā , phasso aniccoti sotasamphasso hutvā abhāvaṭṭhena aniccoti passati .
Vedanādayopi
V2.125 sotasamphassasampayuttāva veditabbā .Dhātārammaṇamevāti dhātusaṅkhātameva ārammaṇaṃ .
Pakkhandatīti otarati .
Pasīdatīti tasmiṃ ārammaṇe pasīdati , bhummavacanameva vā etaṃ .
Byañjanasandhivasena ‘‘ dhātārammaṇamevā ’’ ti vuttaṃ , dhātārammaṇeyevāti ayamettha attho .
Adhimuccatīti dhātuvasena evanti adhimokkhaṃ labhati , na rajjati , na dussati .
Ayañhi
P2.226 sotadvāramhi ārammaṇe āpāthagate mūlapariññāāgantukatāvakālikavasena pariggahaṃ karoti , tassa vitthārakathā satipaṭṭhāne satisampajaññapabbe vuttā .Sā pana tattha cakkhudvāravasena vuttā , idha sotadvāravasena veditabbā .
Evaṃ katapariggahassa hi dhātukammaṭṭhānikassa balavavipassakassa sacepi cakkhudvārādīsu ārammaṇe āpāthagate ayoniso āvajjanaṃ uppajjati , voṭṭhabbanaṃ patvā ekaṃ dve vāre āsevanaṃ labhitvā cittaṃ bhavaṅgameva otarati , na rāgādivasena uppajjati , ayaṃ koṭippatto tikkhavipassako .
Aparassa rāgādivasena ekaṃ vāraṃ javanaṃ javati , javanapariyosāne pana rāgādivasena evaṃ me javanaṃ javitanti āvajjato ārammaṇaṃ pariggahitameva hoti , puna vāraṃ tathā na javati .
Aparassa ekavāraṃ evaṃ āvajjato puna dutiyavāraṃ rāgādivasena javanaṃ javatiyeva , dutiyavārāvasāne pana evaṃ me javanaṃ javitanti āvajjato ārammaṇaṃ pariggahitameva hoti , tatiyavāre tathā na uppajjati .
Ettha pana paṭhamo atitikkho , tatiyo atimando , dutiyassa pana vasena imasmiṃ sutte , laṭukikopame , indriyabhāvane ca ayamattho veditabbo .
Evaṃ sotadvāre pariggahitavasena dhātukammaṭṭhānikassa balaṃ dassetvā idāni kāyadvāre dīpento tañce , āvusotiādimāha .
Aniṭṭhārammaṇañhi patvā dvīsu vāresu kilamati sotadvāre ca kāyadvāre ca .
Tasmā yathā nāma khettassāmī puriso kudālaṃ gahetvā khettaṃ
M2.130 anusañcaranto yattha vā tattha vā mattikapiṇḍaṃ adatvā dubbalaṭṭhānesuyeva kudālena bhūmiṃ bhinditvā satiṇamattikapiṇḍaṃ deti .Evameva mahāthero anāgate sikkhākāmā padhānakammikā kulaputtā imesu dvāresu saṃvaraṃ paṭṭhapetvā khippameva jātijarāmaraṇassa antaṃ karissantīti imesuyeva dvīsu dvāresu gāḷhaṃ katvā saṃvaraṃ desento imaṃ desanaṃ ārabhi .
Tattha
V2.126 samudācarantīti upakkamanti .Pāṇisamphassenāti
P2.227 pāṇippahārena , itaresupi eseva nayo .Tathābhūtoti tathāsabhāvo .
Yathābhūtasmin ti yathāsabhāve .
Kamantīti pavattanti .
Evaṃ buddhaṃ anussaratotiādīsu itipi so bhagavātiādinā nayena anussarantopi buddhaṃ anussarati , vuttaṃ kho panetaṃ bhagavatāti anussarantopi anussaratiyeva .
Svākkhāto bhagavatā dhammotiādinā nayena anussarantopi dhammaṃ anussarati , kakacūpamovādaṃ anussarantopi anussaratiyeva .
Suppaṭipannotiādinā nayena anussarantopi saṅghaṃ anussarati , kakacokantanaṃ adhivāsayamānassa bhikkhuno guṇaṃ anussaramānopi anussaratiyeva .
Upekkhā kusalanissitā na saṇṭhātīti idha vipassanupekkhā adhippetā .
Upekkhā kusalanissitā saṇṭhātīti idha chaḷaṅgupekkhā , sā panesā kiñcāpi khīṇāsavassa iṭṭhāniṭṭhesu ārammaṇesu arajjanādivasena pavattati , ayaṃ pana bhikkhu vīriyabalena bhāvanāsiddhiyā attano vipassanaṃ khīṇāsavassa chaḷaṅgupekkhāṭhāne ṭhapetīti vipassanāva chaḷaṅgupekkhā nāma jātā .
303. Āpodhātuniddese āpogatan ti sabbaāpesu gataṃ allayūsabhāvalakkhaṇaṃ .
Pittaṃ semhan tiādīsu pana yaṃ vattabbaṃ , taṃ sabbaṃ saddhiṃ bhāvanānayena visuddhimagge vuttaṃ .
Pakuppatīti oghavasena vaḍḍhati , samuddato vā udakaṃ uttarati , ayamassa pākatiko pakopo , āposaṃvaṭṭakāle pana koṭisatasahassacakkavāḷaṃ udakapūrameva hoti .
Ogacchantīti heṭṭhā gacchanti , uddhane āropitaudakaṃ viya khayaṃ vināsaṃ pāpuṇanti .
Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ .
304. Tejodhātuniddese
M2.131 tejogatan ti sabbatejesu gataṃ uṇhattalakkhaṇaṃ .Tejo eva vā tejobhāvaṃ gatanti tejogataṃ .
Purime āpogatepi pacchime vāyogatepi eseva nayo .
Yena cāti yena tejogatena .
Tasmiṃ kuppite ayaṃ kāyo santappati , ekāhikajarādibhāvena usumajāto hoti .
Yena ca jīrīyatīti yena ayaṃ kāyo jīrati , indriyavekallattaṃ balaparikkhayaṃ valipalitādibhāvañca pāpuṇāti .
Yena ca pariḍayhatīti yena kuppitena ayaṃ kāyo dayhati , so ca puggalo dayhāmi
P2.228 dayhāmīti kandanto satadhotasappigosītacandanādilepañcaV2.127 tālavaṇṭavātañca paccāsīsati .Yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchatīti yena taṃ asitaṃ vā odanādi , pītaṃ vā pānakādi , khāyitaṃ vā piṭṭhakhajjakādi , sāyitaṃ vā ambapakkamadhuphāṇitādi sammā paripākaṃ gacchati , rasādibhāvena vivekaṃ gacchatīti attho .
Ayamettha saṅkhepo .
Vitthārato pana yaṃ vattabbaṃ siyā , taṃ sabbaṃ saddhiṃ bhāvanānayena visuddhimagge vuttaṃ .
Haritantan ti haritameva .
Allatiṇādiṃ āgamma nibbāyatīti attho .
Panthantan ti mahāmaggameva .
Selantan ti pabbataṃ .
Udakantan ti udakaṃ .
Ramaṇīyaṃ vā bhūmibhāgan ti tiṇagumbādirahitaṃ , vivittaṃ abbhokāsaṃ bhūmibhāgaṃ .
Anāhārāti nirāhārā nirupādānā , ayampi pakatiyāva tejovikāro vutto , tejosaṃvaṭṭakāle pana koṭisatasahassacakkavāḷaṃ jhāpetvā chārikāmattampi na tiṭṭhati .
Nhārudaddulenāti cammanillekhanena .
Aggiṃ gavesantīti evarūpaṃ sukhumaṃ upādānaṃ gahetvā aggiṃ pariyesanti , yaṃ appamattakampi usumaṃ labhitvā pajjalati , sesamidhāpi purimanayeneva veditabbaṃ .
305. Vāyodhātuniddese uddhaṅgamā vātāti uggārahikkārādipavattakā uddhaṃ ārohanavātā .
Adhogamā vātāti uccārapassāvādinīharaṇakā adho orohanavātā .
Kucchisayā vātāti antānaṃ bahivātā .
Koṭṭhāsayā vātāti antānaṃ antovātā .
Aṅgamaṅgānusārinoti dhamanījālānusārena sakalasarīre aṅgamaṅgāni anusaṭā samiñjanapasāraṇādinibbattakavātā .
Assāsoti antopavisananāsikavāto
M2.132 .Passāsoti bahinikkhamananāsikavāto .
Ayamettha saṅkhepo .
Vitthārato pana yaṃ vattabbaṃ siyā , taṃ sabbaṃ saddhiṃ bhāvanānayena visuddhimagge vuttaṃ .
Gāmampi vahatīti sakalagāmampi cuṇṇavicuṇṇaṃ kurumānā ādāya gacchati , nigamādīsupi eseva nayo .
Idha vāyosaṃvaṭṭakāle koṭisatasahassacakkavāḷaviddhaṃsanavasena
P2.229 vāyodhātuvikāro dassito .Vidhūpanenāti aggibījanakena .
Ossavaneti chadanagge , tena hi udakaṃ savati , tasmā taṃ ‘‘ ossavanan ’’ ti vuccati .
Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ .
306. Seyyathāpi
V2.128 , āvusoti idha kiṃ dasseti ?Heṭṭhā kathitānaṃ mahābhūtānaṃ nissattabhāvaṃ .
Kaṭṭhan ti dabbasambhāraṃ .
Vallin ti ābandhanavalliṃ .
Tiṇan ti chadanatiṇaṃ .
Mattikan ti anulepamattikaṃ .
Ākāso parivāritoti etāni kaṭṭhādīni anto ca bahi ca parivāretvā ākāso ṭhitoti attho .
Agāraṃtveva saṅkhaṃ gacchatīti agāran ti paṇṇattimattaṃ hoti .
Kaṭṭhādīsu pana visuṃ visuṃ rāsikatesu kaṭṭharāsivallirāsītveva vuccati .
Evameva khoti evameva aṭṭhiādīni anto ca bahi ca parivāretvā ṭhito ākāso , tāneva aṭṭhiādīni paṭicca rūpaṃtveva saṅkhaṃ gacchati , sarīranti vohāraṃ gacchati .
Yathā kaṭṭhādīni paṭicca gehanti saṅkhaṃ gataṃ agāraṃ khattiyagehaṃ brāhmaṇagehanti vuccati , evamidampi khattiyasarīraṃ brāhmaṇasarīranti vuccati , na hettha koci satto vā jīvo vā vijjati .
Ajjhattikañceva , āvuso , cakkhūti idaṃ kasmā āraddhaṃ ?
Heṭṭhā upādārūpaṃ cattāro ca arūpino khandhā tīṇi ca ariyasaccāni na kathitāni , idāni tāni kathetuṃ ayaṃ desanā āraddhāti .
Tattha cakkhuṃ aparibhinnan ti cakkhupasāde niruddhepi upahatepi pittasemhalohitehi palibuddhepi cakkhu cakkhuviññāṇassa paccayo bhavituṃ na sakkoti , paribhinnameva hoti , cakkhuviññāṇassa pana paccayo bhavituṃ samatthaṃ aparibhinnaṃ nāma .
Bāhirā ca rūpāti bāhirā catusamuṭṭhānikarūpā .
Tajjo samannāhāroti taṃ cakkhuñca rūpe ca paṭicca bhavaṅgaṃ āvaṭṭetvā uppajjanamanasikāro , bhavaṅgāvaṭṭanasamatthaṃ cakkhudvāre
M2.133 kiriyamanodhātucittanti attho .Taṃ rūpānaṃ anāpāthagatattāpi aññāvihitassapi na hoti , tajjassāti tadanurūpassa .
Viññāṇabhāgassāti viññāṇakoṭṭhāsassa .
Yaṃ tathābhūtassātiādīsu dvāravasena cattāri saccāni
P2.230 dasseti .Tattha tathābhūtassāti cakkhuviññāṇena sahabhūtassa , cakkhuviññāṇasamaṅginoti attho .
Rūpan ti cakkhuviññāṇassa na rūpajanakattā cakkhuviññāṇakkhaṇe tisamuṭṭhānarūpaṃ , tadanantaracittakkhaṇe catusamuṭṭhānampi labbhati .
Saṅgahaṃ gacchatīti gaṇanaṃ gacchati .
Vedanādayo cakkhuviññāṇasampayuttāva .
Viññāṇampi cakkhuviññāṇameva .
Ettha ca saṅkhārāti cetanāva vuttā .
Saṅgahoti ekato saṅgaho .
Sannipātoti samāgamo .
Samavāyoti rāsi .
Yo paṭiccasamuppādaṃ passatīti yo paccaye passati .
So dhammaṃ passatīti so paṭiccasamuppannadhamme passati , chandotiādi sabbaṃ taṇhāvevacanameva
V2.129 , taṇhā hi chandakaraṇavasena chando .Ālayakaraṇavasena ālayo .
Anunayakaraṇavasena anunayo .
Ajjhogāhitvā gilitvā gahanavasena ajjhosānan ti vuccati .
Chandarāgavinayo chandarāgappahānan ti nibbānasseva vevacanaṃ , iti tīṇi saccāni pāḷiyaṃ āgatāneva maggasaccaṃ āharitvā gahetabbaṃ , yā imesu tīsu ṭhānesu diṭṭhi saṅkappo vācā kammanto ājīvo vāyāmo sati samādhi bhāvanāpaṭivedho , ayaṃ maggoti .
Bahukataṃ hotīti ettāvatāpi bahuṃ bhagavato sāsanaṃ kataṃ hoti , ajjhattikañceva , āvuso , sotan tiādivāresupi eseva nayo .
Manodvāre pana ajjhattiko mano nāma bhavaṅgacittaṃ .
Taṃ niruddhampi āvajjanacittassa paccayo bhavituṃ asamatthaṃ mandathāmagatameva pavattamānampi paribhinnaṃ nāma hoti .
Āvajjanassa pana paccayo bhavituṃ samatthaṃ aparibhinnaṃ nāma .
Bāhirā ca dhammāti dhammārammaṇaṃ .
Neva tāva tajjassāti idaṃ bhavaṅgasamayeneva kathitaṃ .
Dutiyavāro paguṇajjhānapaccavekkhaṇena vā , paguṇakammaṭṭhānamanasikārena vā , paguṇabuddhavacanasajjhāyakaraṇādinā vā , aññavihitakaṃ sandhāya vutto .
Imasmiṃ vāre rūpan ti catusamuṭṭhānampi labbhati .
Manoviññāṇañhi rūpaṃ samuṭṭhāpeti , vedanādayo manoviññāṇasampayuttā
P2.231 , viññāṇaṃ manoviññāṇameva .Saṅkhārā panettha phassacetanāvaseneva
M2.134 gahitā .Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ .
Iti mahāthero heṭṭhā ekadesameva sammasanto āgantvā imasmiṃ ṭhāne ṭhatvā heṭṭhā parihīnadesanaṃ sabbaṃ taṃtaṃdvāravasena bhājetvā dassento yathānusandhināva suttantaṃ niṭṭhapesīti .
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
Mahāhatthipadopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .