Bhūtavārādivaṇṇanā
3. Evaṃ
V1.35 rūpamukhena saṅkhāravatthukaṃ maññanaṃ vatvā idāni ye saṅkhāre upādāya sattā paññapīyanti , tesu saṅkhāresu sattesupi yasmā puthujjano maññanaṃ karoti , tasmā te satte niddisanto bhūte bhūtato sañjānātītiādimāha .Tatthāyaṃ bhūta saddo pañcakkhandhaamanussadhātuvijjamānakhīṇāsavasattarukkhādīsu dissati .
‘‘ Bhūtamidanti , bhikkhave , samanupassathā ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.401) hi ayaṃ pañcakkhandhesu dissati .
‘‘ Yānīdha bhūtāni samāgatānī ’’ ti ( su . ni .224) ettha amanussesu .
‘‘ Cattāro kho , bhikkhu , mahābhūtā hetū ’’ ti ( ma . ni .3.86) ettha dhātūsu .
‘‘ Bhūtasmiṃ pācittiyan ’’ tiādīsu ( pāci .69) vijjamāne .
‘‘ Yo ca kālaghaso bhūto ’’ ti ( jā .1.10.190) ettha khīṇāsave .
‘‘ Sabbeva nikkhipissanti bhūtā loke samussayan ’’ ti ( dī . ni .2.220) ettha sattesu .
‘‘ Bhūtagāmapātabyatāyā ’’ ti
P1.32 ( pāci .90) ettha rukkhādīsu .Idha panāyaṃ sattesu vattati , no ca kho avisesena .
Cātumahārājikānaṃ hi heṭṭhā sattā idha bhūtāti adhippetā .
Tattha bhūte bhūtato sañjānātītiādi vuttanayameva .
Bhūte maññatītiādīsu pana tissopi maññanā yojetabbā .
Kathaṃ ?
Ayañhi ‘‘ so passati gahapatiṃ vā gahapatiputtaṃ vā pañcahi kāmaguṇehi samappitaṃ samaṅgibhūtan ’’ ti ( a . ni .7.50) vuttanayena bhūte subhā sukhitāti gahetvā rajjati , disvāpi ne rajjati , sutvāpi , ghāyitvāpi , sāyitvāpi , phusitvāpi , ñatvāpi .
Evaṃ bhūte taṇhāmaññanāya maññati .
‘‘ Aho vatāhaṃ khattiyamahāsālānaṃ vā sahabyataṃ upapajjeyyan ’’ tiādinā ( dī . ni .3.337) vā pana nayena appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ paṇidahati , evampi bhūte taṇhāmaññanāya maññati .
Attano pana bhūtānañca sampattivipattiṃ nissāya attānaṃ vā seyyaṃ dahati .
Bhūtesu ca yaṃkiñci bhūtaṃ hīnaṃ attānaṃ vā hīnaṃ , yaṃkiñci bhūtaṃ seyyaṃ
M1.34 .Attānaṃ vā bhūtena , bhūtaṃ vā attanā sadisaṃ dahati .
Yathāha ‘‘ idhekacco jātiyā vā … pe … aññataraññatarena vatthunā pubbakālaṃ parehi sadisaṃ attānaṃ dahati .
Aparakālaṃ attānaṃ seyyaṃ dahati .
Pare hīne dahati , yo evarūpo māno
V1.36 … pe … ayaṃ vuccati mānātimāno ’’ ti ( vibha .876-880).Evaṃ bhūte mānamaññanāya maññati .
Bhūte pana ‘‘ niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā ’’ ti vā ‘‘ sabbe sattā sabbe pāṇā sabbe bhūtā sabbe jīvā avasā abalā avīriyā niyatisaṅgatibhāvapariṇatā chasvevābhijātīsu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedentī ’’ ti ( dī . ni .1.168) vā maññamāno diṭṭhimaññanāya maññati .
Evaṃ bhūte tīhi maññanāhi maññati .
Kathaṃ bhūtesu maññati ?
Tesu tesu bhūtesu attano upapattiṃ vā sukhuppattiṃ vā ākaṅkhati .
Evaṃ tāva taṇhāmaññanāya bhūtesu maññati .
Bhūtesu vā upapattiṃ ākaṅkhamāno dānaṃ deti , sīlaṃ samādiyati , uposathakammaṃ karoti .
Evampi bhūtesu taṇhāmaññanāya maññati .
Bhūte pana samūhaggāhena gahetvā tattha ekacce bhūte seyyato dahati , ekacce sadisato vā hīnato vāti .
Evaṃ bhūtesu mānamaññanāya
P1.33 maññati .Tathā ekacce bhūte niccā dhuvāti maññati .
Ekacce aniccā adhuvāti , ahampi bhūtesu aññatarosmīti vā maññati .
Evaṃ bhūtesu diṭṭhimaññanāya maññati .
Bhūtato maññatīti ettha pana saupakaraṇassa attano vā parassa vā yato kutoci bhūtato uppattiṃ maññamāno bhūtato maññatīti veditabbo , ayamassa diṭṭhimaññanā .
Tasmiṃyeva panassa diṭṭhimaññanāya maññite vatthusmiṃ sinehaṃ mānañca uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā .
Bhūte meti maññatīti ettha pana ekā taṇhāmaññanāva labbhati .
Sā cāyaṃ ‘‘ mama puttā , mama dhītā , mama ajeḷakā , kukkuṭasūkarā , hatthigavassavaḷavā ’’ ti evamādinā nayena mamāyato pavattatīti veditabbā .
Bhūte abhinandatīti etaṃ vuttanayameva .
Apariññātaṃ tassāti ettha pana ye saṅkhāre upādāya bhūtānaṃ paññatti , tesaṃ apariññātattā bhūtā apariññātā hontīti veditabbā .
Yojanā pana vuttanayeneva kātabbā .
Evaṃ
M1.35 saṅkhepato saṅkhāravasena ca sattavasena ca maññanāvatthuṃ dassetvā idāni bhūmivisesādinā bhedena vitthāratopi taṃ dassento deve devatotiādimāha .Tattha dibbanti pañcahi
V1.37 kāmaguṇehi attano vā iddhiyāti devā , kīḷanti jotenti cāti attho .Te tividhā sammutidevā upapattidevā visuddhidevāti .
Sammutidevā nāma rājāno deviyo rājakumārā .
Upapattidevā nāma cātumahārājike deve upādāya tatuttaridevā .
Visuddhidevā nāma arahanto khīṇāsavā .
Idha pana upapattidevā daṭṭhabbā , no ca kho avisesena .
Paranimmitavasavattidevaloke māraṃ saparisaṃ ṭhapetvā sesā cha kāmāvacarā idha devāti adhippetā .
Tattha sabbā atthavaṇṇanā bhūtavāre vuttanayeneva veditabbā .
Pajāpatin ti ettha pana māro pajāpatīti veditabbo .
Keci pana ‘‘ tesaṃ tesaṃ devānaṃ adhipatīnaṃ mahārājādīnametaṃ adhivacanan ’’ ti vadanti .
Taṃ devaggahaṇeneva tesaṃ gahitattā ayuttanti mahāaṭṭhakathāyaṃ paṭikkhittaṃ , māroyeva pana sattasaṅkhātāya pajāya adhipatibhāvena idha pajāpatīti adhippeto .
So kuhiṃ vasati ?
Paranimmitavasavattidevaloke
P1.34 .Tatra hi vasavattirājā rajjaṃ kāreti .
Māro ekasmiṃ padese attano parisāya issariyaṃ pavattento rajjapaccante dāmarikarājaputto viya vasatīti vadanti .
Māraggahaṇeneva cettha māraparisāyapi gahaṇaṃ veditabbaṃ .
Yojanānayo cettha pajāpatiṃ vaṇṇavantaṃ dīghāyukaṃ sukhabahulaṃ disvā vā sutvā vā rajjanto taṇhāmaññanāya maññati .
‘‘ Aho vatāhaṃ pajāpatino sahabyataṃ upapajjeyyan ’’ tiādinā vā pana nayena appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ paṇidahantopi pajāpatiṃ taṇhāmaññanāya maññati .
Pajāpatibhāvaṃ pana patto samāno ahamasmi pajānamissaro adhipatīti mānaṃ janento pajāpatiṃ mānamaññanāya maññati .
‘‘ Pajāpati nicco dhuvo ’’ ti vā ‘‘ ucchijjissati vinassissatī ’’ ti vā ‘‘ avaso abalo avīriyo niyatisaṅgatibhāvapariṇato chasvevābhijātīsu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedetī ’’ ti vā maññamāno pana pajāpatiṃ diṭṭhimaññanāya maññatīti veditabbo .
Pajāpatismin ti ettha pana ekā diṭṭhimaññanāva yujjati .
Tassā evaṃ pavatti veditabbā .
Idhekacco ‘‘ pajāpatismiṃ ye ca dhammā saṃvijjanti , sabbe te niccā dhuvā
M1.36 sassatā avipariṇāmadhammā ’’ ti maññati .Atha vā ‘‘ pajāpatismiṃ natthi pāpaṃ , na tasmiṃ pāpakāni kammāni upalabbhantī ’’ ti maññati .
Pajāpatitoti
V1.38 ettha tissopi maññanā labbhanti .Kathaṃ ?
Idhekacco saupakaraṇassa attano vā parassa vā pajāpatito uppattiṃ vā niggamanaṃ vā maññati , ayamassa diṭṭhimaññanā .
Tasmiṃyeva panassa diṭṭhimaññanāya maññite vatthusmiṃ sinehaṃ mānañca uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā .
Pajāpatiṃ meti ettha pana ekā taṇhāmaññanāva labbhati .
Sā cāyaṃ ‘‘ pajāpati mama satthā mama sāmī ’’ tiādinā nayena mamāyato pavattatīti veditabbā .
Sesaṃ vuttanayameva .
Brahmaṃ brahmatoti ettha brūhito tehi tehi guṇavisesehīti brahmā .
Apica brahmāti mahābrahmāpi vuccati , tathāgatopi brāhmaṇopi mātāpitaropi seṭṭhampi .
‘‘ Sahasso brahmā dvisahasso brahmā ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.165-166) hi mahābrahmā brahmāti vuccati .
‘‘ Brahmāti kho , bhikkhave
P1.35 , tathāgatassetaṃ adhivacanan ’’ ti ettha tathāgato .‘‘ Tamonudo buddho samantacakkhu ,
Lokantagū sabbabhavātivatto ;
Anāsavo sabbadukkhappahīno ,
Saccavhayo brahme upāsito me ’’ ti .( cūḷani .104)–
Ettha brāhmaṇo .
‘‘ Brahmāti mātāpitaro , pubbācariyāti vuccare ’’ ti .( itivu .106; jā .2.20.181)–
Ettha mātāpitaro .
‘‘ Brahmacakkaṃ pavattetī ’’ ti ( ma . ni .1.148; a . ni .5.11) ettha seṭṭhaṃ .
Idha pana paṭhamābhinibbatto kappāyuko brahmā adhippeto .
Taggahaṇeneva ca brahmapurohitabrahmapārisajjāpi gahitāti veditabbā .
Atthavaṇṇanā panettha pajāpativāre vuttanayeneva veditabbā .
Ābhassaravāre
V1.39 daṇḍadīpikāya acci viya etesaṃ sarīrato ābhā chijjitvā chijjitvā patantī viya sarati visaratīti ābhassarā .Tesaṃ gahaṇena
M1.37 sabbāpi dutiyajjhānabhūmi gahitā , ekatalavāsino eva cete sabbepi parittābhā appamāṇābhā ābhassarāti veditabbā .Subhakiṇhavāre subhena okiṇṇā vikiṇṇā subhena sarīrappabhāvaṇṇena ekagghanā suvaṇṇamañjūsāya ṭhapitasampajjalitakañcanapiṇḍasassirikāti subhakiṇhā .
Tesaṃ gahaṇena sabbāpi tatiyajjhānabhūmi gahitā .
Ekatalavāsino eva cete sabbepi parittasubhā appamāṇasubhā subhakiṇhāti veditabbā .
Vehapphalavāre , vipulā phalāti vehapphalā .
Catutthajjhānabhūmi brahmāno vuccanti .
Atthanayayojanā pana imesu tīsupi vāresu bhūtavāre vuttanayeneva veditabbā .
Abhibhūvāre abhibhavīti abhibhū .
Kiṃ abhibhavi ?
Cattāro khandhe arūpino .
Asaññabhavassetaṃ adhivacanaṃ .
Asaññasattā devā vehapphalehi saddhiṃ ekatalāyeva ekasmiṃ okāse yena iriyāpathena nibbattā , teneva yāvatāyukaṃ tiṭṭhanti cittakammarūpasadisā hutvā .
Te idha sabbepi abhibhūvacanena gahitā .
Keci abhibhū nāma sahasso brahmāti evamādinā nayena tattha tattha adhipatibrahmānaṃ vaṇṇayanti .
Brahmaggahaṇeneva pana tassa gahitattā
P1.36 ayuttametanti veditabbaṃ .Yojanānayo cettha abhibhū vaṇṇavā dīghāyukoti sutvā tattha chandarāgaṃ uppādento abhibhuṃ taṇhāmaññanāya maññati .
‘‘ Aho vatāhaṃ abhibhuno sahabyataṃ upapajjeyyan ’’ tiādinā pana nayena appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ paṇidahantopi abhibhuṃ taṇhāmaññanāya maññati .
Attānaṃ hīnato abhibhuṃ seyyato dahanto pana abhibhuṃ mānamaññanāya maññati .
‘‘ Abhibhū nicco dhuvo ’’ tiādinā nayena parāmasanto abhibhuṃ diṭṭhimaññanāya maññatīti veditabbo .
Sesaṃ pajāpativāre vuttanayameva .
Bhūtavārādivaṇṇanā niṭṭhitā .